ĐẠO LÝ TRONG TIỂU THUYẾT HỒ BIỂU CHÁNH

Nhưng theo thời gian thăng trầm của xã hội ngày một phát triển theo hướng hiện đại thì những đạo lí đó của Hồ Biểu Chánh có còn giá trị hay không và suy nghĩ của con người hiện nay về nh

ĐẠO LÍ TRONG TIỂU THUYẾT CỦA HỒ BIỂU CHÁNH

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Tiểu thuyết bằng chữ Quốc ngữ ở Nam bộ cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX là bộ phận của nền văn học hòa trong dòng chảy của văn học dân tộc Nếu như Nguyễn TrọngQuản, Trương Duy Toản… là những người

mở đường thì Hồ Biểu Chánh là người góp phần bổ sung, phát triển hơn cho tiểu thuyết Nam Bộ.

Đạo lí là những lẽ phải hợp với khuộn phép đạo đức ở đời và là một trong những cảm hứng chủ đạo trong văn xuôi tự sự quốc ngữ Nam bộ Hồ Biểu Chánh chính là một trong những nhà văn thể hiện thiên chức

“Văn dĩ tải đạo” đó Tiểu thuyết của ông không chỉ để thưởng ngoạn mà còn đóng góp đạo đức để xây dựng

xã hội Ngày nay, ta tìm về Hồ Biểu Chánh cũng chính là ta đang tìm về những giá trị mà tác phẩm của ông đã

để lại Thông qua đó, ta sẽ thấy được mối tương quan giữa tác giả, tác phẩm và công chúng thưởng thức theo thời gian Trong quá trình hiện đại hóa từng ngày của văn học, ta có dịp vươn mình để đón nhận những làn gió mới Thiết nghĩ, công việc nghiên cứu về các nền văn học đã qua đó là một công việc vô cùng thiết yếu để

ta có dịp khẳng định và hiểu hơn về vấn đề tiếp nhận văn học Nghiên cứu đề tài “Sinh viên ngày nay nghĩ gì

về đạo lí trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh” chúng tôi muốn góp thêm tiếng nói của mình về sức sống của đạo lí mà nhà văn đã gửi gấm từ hàng thế kỉ trước Từ đó ta sẽ thấy rõ hơn sự đóng góp tích cực của nhà văn trong nền văn học Việt Nam hiện đại, phục vụ cho viêc nghiên cứu và giảng dạy, thấu hiểu hơn tâm tư tình cảm mà nhà văn muốn gửi đến cho hôm qua và cho hôm nay, đồng thời đó sẽ là những bài học rất bổ ích cho nhận thức của con người Nhưng theo thời gian thăng trầm của xã hội ngày một phát triển theo hướng hiện đại thì những đạo lí đó của Hồ Biểu Chánh có còn giá trị hay không và suy nghĩ của con người hiện nay về những đạo lí đó như thế nào, đặc biệt là suy nghĩ của sinh viên hiện nay Đó là những vấn đề sẽ được làm sáng tỏ thông qua bài viết “Sinh viên nghĩ gì về vấn đề đạo lí trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh”.

2 ĐẠO LÍ TRONG TIỂU THUYẾT HỒ BIỂU CHÁNH

Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh không chỉ mô tả thực trạng xã hội mà còn đề cập đến những phong tục làm nền cho xã hội Việt Nam vào những năm đầu thế kỷ XX Là một trí thức tân học nhưng thấm nhuần Nho giáo, Hồ Biểu Chánh có tư tưởng dung hoà cũ và mới, trái với lập trường của Tự Lực Văn Đoàn là đoạn tuyệt với cái

cũ Theo ông cái cũ và cái mới đều có hay dở riêng, điều cần thiết là phải biết chọn lọc những cái hay, cái đẹp của cũ và mới để áp dụng trong cuộc sống cho hài hòa,

Trong hôn nhân, ông đã đề cập đến những khía cạnh tiêu cực của những hủ tục như cưỡng bách hôn nhân (Ai làm được, Lời thề trước miểu), vụ lợi trong hôn nhân (Nhân tình ấm lạnh, Tỉnh mộng,Thầy thông ngôn),

tự do hôn nhân (Cười gượng), tiền dâm hậu thú, (Ai làm được, Chút phận linh đinh) môn đăng hộ đối (Sống thác với tình), tục nôm vợ ( con nhà giàu lỡ chửa hoang thì thuê một chàng trai cưới để bảo vệ danh giá như trong Tỉnh Mộng ), sinh con trai nối dõi (Nợ đời).

Ngoài ra, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh còn đề cập đến hiện tượng tranh giành gia tài (Nhân tình ấm lạnh), mẹ ghẻ cha ghẻ (Mẹ ghẻ con ghẻ, Ai làm được) mê tín dị đoan, cảnh cưỡng hiếp, ngoại tình (Chúa tàu Kim quy,

Thầy thông ngôn, Cha con nghĩa nặng) Ðặc biệt, án mạng thường xuất hiện trong tác phẩm của Hồ Biểu Chánh (Khóc thầm, Thầy thông ngôn, Cha con nghĩa nặng.)

2.1 Nội dung đạo lí

Trong quyển “Chân dung Hồ Biểu Chánh” (Sài Gòn, Lửa Thiêng, 1974) Nguyễn Khuê viết: “Có thể nói, tính chất luân lí bao trùm mọi tiểu thuyết của ông, ông viết tiểu thuyết phong tục cũng chỉ nhằm đạt chủ đích luân lí Thế nên, nếu cần phải xác định một ý hướng làm nền tảng cho sự sáng tác của Hồ Biểu Chánh thì

đó chính là ý hướng luân lí và ông là một nhà đạo lí” Như vậy, đạo lí trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh đã khẳng định vị trí của ông trên văn đàn của đầu thế kỉ XX.

2.1.1 Vấn đề đạo đức trong gia đình, ngoài xã hội

Đầu thế kỉ XX, tư tưởng phương Tây du nhập đã tác động đến xã hội Nam Bộ ở nhiều phương diện và làm cho đời sống của con người có nhiều thay đổi Trong đó đạo đức là phương diện bị tác động và thay đổi nhiều nhất khiến cho nhiều người cảm thấy ngậm ngùi xót xa trước hiện thực đó Hồ Biểu Chánh quả thực là người thư kí trung thành của thời đại vì những vấn đề vốn có thuộc mọi góc cạnh của đạo đức đều được ông phản ánh một cách chân thực Trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, vấn đề đạo đức được tái hiện không chỉ trong phạm vi gia đình mà còn ngoài xã hội.

Chúng ta nhận thấy một điều rõ ràng là trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đạo đức đang biến chất một cách trầm trọng, dường như con người đang bị cuốn vào cái vòng xoay bất tận của luồng tư tưởng mới Trong gia đình, những vấn đề đạo đức đã có những biểu hiện của sự tha hóa, con người đã quên đi những thứ gọi là tam cương ngũ thường, quên mất đi những phẩm chất tốt đẹp: trung, hiếu, tiết, nghĩa và câu tam tòng tứ đức của người phụ nữ Việt Nam Trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, đạo đức của con người được thể hiện như nó vốn có ở ngoài đời thật, con người trở nên bất hiếu, độc ác, bất nghĩa, tham lam, ích kỉ… Chúng ta khảo sát tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh thì sẽ nhận ra điều đó rõ hơn.

Trong gia đình, sự cưỡng bách trong hôn nhân của những người làm cha làm mẹ là một biểu hiện của suy thoái đạo đức Những mối tình đẹp bị tan vỡ, những bi kịch cho con người mà nạn nhân đặc biệt là người phụ nữ Trong tiểu thuyết “Tiền bạc bạc tiền”, Đổ Thị đã ép gã Thanh Kiều cho bác sĩ Thái Thường vì tính tham tiền, tình yêu thương dành cho con gái dường như không hề có, trong mắt bà chỉ có tiền mà thôi Vì khinh khi Hiếu Liêm nghèo mà bà không gã Thanh Kiều cho anh: “má thấy nghèo má sợ lắm” Khi gia đình

bà sa sút, Thái Thường từ hôn, bà lại tiếp tục ép gả Thanh Kiều cho chệt tên Triệu, chỉ cố để lấy tiền mà không hề suy nghĩ đến cảm giác của con gái.

Trong gia đình còn có sự vụ lợi trong hôn nhân, hạng phúc là một thứ gì đó thật tầm thường trong mắt con người, họ chỉ hướng đến lợi ích mà không hề nghĩ đến hạnh phúc trong hôn nhân, chỉ có những cuộc hôn nhân được toan tính vì đồng tiền Trong tiểu thuyết “Thầy thông ngôn”, Thầy thông Phong đã phụ tình cô Hai Liền vì gia đình cô chỉ thuộc dạng trung bình Thầy thông Phong lấy Như Hoa vì cô này là con nhà giàu và quyền thế để dễ dàng tiến thân trong sự nghiệp, dù cho Như Hoa khinh khi thầy Phong một cách thậm tệ Thầy thông Phong chỉ hướng đến người vợ quyền thế và giàu có nên: “Khi ông gia tôi muốn gả con cho tôi, tôi thấy ông giàu lớn mà lại có một đứa con gái mà thôi, nên thiệt trong bụng tôi mừng lắm” Ngoài thầy thông Phong còn có tú tài Xương trong tiểu thuyết “Cười gượng”, Trường Xuân trong “Tỉnh mộng”, Bình trong tiểu thuyết “Hai vợ”…

Những nhân vật nữ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh còn có những hành động đi ngược lại với những giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc: ngoại tình mà phản bội chồng, đánh rơi mất câu tam tòng tứ đức của người phụ nữ Thị Lựu trong tiểu thuyết “Cha con nghĩa nặng” phản bội chồng mà ngoại tình với Hương hào

hội Để chối cãi cho hành động lăng loàn của mình, Thị Lựu đã phản ứng dữ dội: “Mầy bắt được cái gì? Tiên nhơn tổ đường thằng cha mầy, nửa đêm mầy về đây kiếm chuyện mà đánh tao phải hôn? Mầy giỏi mầy làm gì tao đâu, mầy làm thử, coi họ còng đầu mầy hay không mà” Cũng như Thị Lựu, Như Hoa trong tiểu thuyết

“Thầy thông ngôn” cũng là một người phụ nữ “…vợ một thầy thông ngôn, đã có chồng

có con rồi còn sanh tâm ngoại tình với xã Xù là con nhà giàu lớn” Ngoài ra còn có

Thị Sen trong tiểu thuyết “Khóc thầm”… Đây là những người phụ nữ rất đáng bị

chê trách trong xã hội đương thời, họ đã làm những điều trái với đạo đức truyền thống của dân tộc Hồ Biểu Chánh đã đặt ống kính quan sát ở nhiều hướng, để nhận thấy thật tường tận và thấu đáo các vấn đề về con người Quan niệm người phụ nữ là phải sống với chữ tiết ai thất tiết là người xấu, là người hư hỏng nhưng nhà văn đã xem xét hoàn cảnh , tình huống “phạm tội” rồi sau đó mới “luận tội” và “xử phạt”

Đều là những người phụ nữ thất tiết nhưng cô Tư Lựu (Con nhà nghèo) lại có một cái kết cục khác hẳn cái kết thúc của Như Hoa (Thầy thông ngôn) và Thị Lựu (Cha

con nghĩa nặng) Cách giải quyết đó của Hồ Biểu Chánh cho thấy một quan điểm

mang tính mềm dẻo, uyển chuyển, không bảo thủ, càng không hề áp đặt Người cố

tình vi phạm đạo đức được đánh giá khác so với người bị buộc phải vi phạm, lại biết

ăn năn hối lổi Nhìn chung, theo ông, tiết hạnh là thứ đáng giá ngàn vàng, người phụ

nữ tốt là người phụ nữ biết giữ gìn tiết hạnh Tuy nhiên, phải đặt người phụ nữ vào từng hoàn cảnh thích hợp thì tiết hạnh mới thực sự có ý nghĩa

Trong gia đình, chữ hiếu là giá trị đạo đức tốt đẹp của dân tộc, nhưng ta thấy rằng trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh thì có những biểu hiện đi ngược lại những giá trị đáng quý ấy, đó là sự bất hiếu của con cái đối với cha mẹ Trong tiểu thuyết

“Cha con nghĩa nặng”, Ba Giai đã bất hiếu với bà Hương quản Tồn Ba Giai đã

làm cho bà hương quản Tồn đau lòng đến mức không muốn nhìn mặt Qua lời của

bà Hương quản Tồn nói với Quyên, chúng ta sẽ nhận ra sự bất hiếu của Ba Giai: “

Tao banh da xẻ thịt mà sanh nó ra Chừng nó trộng rồi, tao biểu nó đi học, đặng ngày sau nó hay chữ, khỏi bị người ta lường gạt hiếp đáp, chớ phải tao bắt nó làm việc gì lợi ích cho tao hay sao….Té ra về nhà nó không chịu coi sóc việc gì hết rồi lại ăn cắp mấy ngàn đồng bạc mà trốn nữa” Là một người con lẽ ra phải yêu

thương mẹ của mình nhưng Ba Giai lại làm buồn lòng mẹ Một hiện tượng tương tự

như thế trong tiểu thuyết “Thầy thông ngôn” là nhân vật Như Hoa, ỷ mình giàu mà

khinh khi cha mẹ chồng, không làm tròn chữ hiếu của một người con dâu: “ Cô Như

Hoa đã không nói một lời chi trìu mến hoặc cần cố đến cha mẹ chồng, mà cô lại theo nói tiếng tây với ông cò tàu hoài”, “ Như Hoa ngủ tại giường cha mẹ chồng

mà cô cứ cằn nhằn mùng cũ hôi mốc, chiếu cấn đau lưng, cô không ngủ được…”.

Cô Như Hoa không giữ được đạo dâu con đối với cha mẹ chồng nên ta thấy được rằng biểu hiện đó thật vô cùng bất hiếu, và trong xã hội lúc bấy giờ không ít những trường hợp như thế Trong đạo làm con, chữ hiếu được đặt ở vị trí hàng đầu, nhưng

Hồ Biểu Chánh không có quan niệm như Nho giáo Theo ông, chữ hiếu phải bắt nguồn từ cả hai chiều Cha mẹ có yêu thương và làm tròn bổn phận với con cái thì mới có thể nhận được tình yêu thương, lòng kính trọng, hiếu thảo từ con cái Xưa nay văn chương thường đặc biệt dành sự ưu ái cho quan hệ mẫu tử, ngợi ca tình mẫu

tử, thông qua đó nói đến tấm lòng của người mẹ, đạo hiếu của con người Nhưng ít thấy trường hợp nào đi sâu vào tình phụ tử, thể hiện tấm lòng yêu thương con đến vô

bờ bến, hy sinh tất cả vì con của người cha, đặc biêt là người cha nuôi Tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh đã đi vào khai thác vùng đất chưa mấy ai chú ý tới này Những

tiểu thuyết thể hiện mối quan hệ cha con ấy là: Cha con nghĩa nặng, Vì nghĩa vì

tình, Ngọn cỏ gió đùa, Tại tôi, Con nhà nghèo Chính nhờ vào cách khai thác đề tài

và cách thể hiện có phần đặc biệt mà người đọc nhận thấy quan điểm của nhà văn về con người đạo đức được bộc lộ rõ nét

Theo quan niệm đạo đức truyền thống, trong gia đình thì anh chị em phải yêu thương đùm bọc lẫn nhau, nhưng thực tế xã hội lúc bấy giờ thì đầy rẫy những trường

hợp anh chị em ăn ở bất nghĩa với nhau Trong tiểu thuyết “Tại tôi”, Phụng là chị

ruột của Thạch mà lại không yêu thương em mình, chính vì thói tham lam, ích kỉ của Phụng mà vợ chồng Thạch mới chết, Thanh Nguyên phải lưu lạc bà nội mình suốt mười tám năm trời

Chế độ đa thê trong gia đình đã khiến cho mối quan hệ giữa vợ cả và vợ lẽ trở nên không tốt đẹp Dẫu biết xưa nay mối quan hệ giữa vợ cả và vợ lẽ ít khi nào được thuận hòa, nhưng đến với tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh thì ta thấy rõ một thực trạng là vì chế độ đa thê mà con người trở nên đố kị, ghen ghét nhau mà biểu hiện thường thấy là những người vợ lớn bị vợ lẽ của chồng hãm hại để giành gia tài

Trong tiểu thuyết “Cay đắng mùi đời”, người vợ lẽ vì ghen ghét vợ cả và mong

muốn chiếm trọn gia tài nhà chồng nên đã nhẫn tâm mang một đứa bé còn đỏ hỏn

vứt đi chỉ vì nó là con của bà vợ cả Còn trong tiểu thuyết “Nợ đời”, vợ lẽ của cai

tổng Luông đã đem tráo con gái của mình để lấy con trai của Phục để bà có được vị trí trong đại gia đình của chồng

Vấn đề đạo đức không chỉ là được đề cập trong gia đình mà nó còn được biểu hiện ra ngoài phạm vi xã hội Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh cũng tái hiện lại những biểu hiện của đạo đức một cách vô cùng chân thực như nó vốn có ngoài cuộc đời Bị tác động bởi luồng tư tưởng phương Tây mà những vấn đề đạo đức ngoài xã hội có những biểu hiện như: âm mưu hãm hại người tốt, sự ỷ quyền cậy thế mà áp bức bóc lột người nghéo khổ, cho vay nặng lãi, trộm cắp, nhận hối lộ,…

Trong tiểu thuyết “Chúa tàu Kim Quy”, Tấn Thân đã cưỡng hiếp Xuân:

“Lúc nó đi tới cây “táo một” thình lình Tấn Thân trong bụi nhảy ra chụp nó kéo riết vào đám dâu Nó la làng được ít tiếng, rồi bị Tấn Thân bóp họng nên nó la không được nữa” Trong tiểu thuyết “Con nhà nghèo”, Hai Nghĩa cưỡng hiếp Lựu và

những cô gái nghèo khác Đó là những biểu hiện của những kẻ ỷ có quyền thế trong

xã hội đã có hành động cưỡng hiếp gái nhà lành

Âm mưu hãm hại người tốt cũng là hành động dẫn đến bi kịch cho con người

Tấn Thân trong tiểu thuyết “Chúa tàu Kim Quy” đã vu cáo Thủ Nghĩa theo đạo

thiên chúa để Thủ Nghĩa bị tù tội

Nhân vật Tư Cu trong “Vì nghĩa vì tình” chuyên đi trộm cướp tài sản của

người khác, anh ta không làm ruộng cũng chẳng làm rẩy mà “ …thường nói với

người trong xóm rằng để đi làm mướn ăn khỏe hơn, nhưng mà ít thấy làm việc gì cho ai trong làng, duy ban ngày thì be be đi xuống miệt Sài Gòn dọ đường rồi ban đêm rình mò coi nhà nào ngủ mê thì đào hầm, khoét vách mà ăn trộm đồ” Trong xã

hội đương thời có những con người không dựa vào sức lao động của mình mà kiếm

ăn, chỉ có những hành động gian trá, trộm cắp tài sản của người khác Những biểu hiện đó cho thấy sự xuống cấp đạo đức của con người trong xã hội đương thời Bên cạnh đó, cho vay nặng lãi cũng là một biểu hiện của sự suy thoái đạo đức

của con người Trong tiểu thuyết “Nhân tình ấm lạnh” đã thể hiện được điều đó

Phước Đằng là người chuyên cho vay nặng lãi, ông ta đã lôi kéo Duy Linh để anh

làm công việc đó giống như ông: “Cháu khờ quá! Chẳng hiểu họ cho vay thế nào,

chớ thuở nay chú cho vay có lợi luôn, đâu có hại mà sợ… Mỗi người vay mình ăn lời 15 đồng, tính ra 20 người số lời được 300 đồng mà số lời ấy là lời từ 3 đến 5 tháng thế thì một năm mình lời 600 đồng Ví như vài chổ trốn mình mất vốn có trên

100 đồng thôi, có hại chổ nào đâu.” Làm giàu trên xương máu của người khác, chỉ

ngồi không mà hưởng lợi là lối sống của những người cho vay nặng lãi

Vấn đề đạo đức trong xã hội đương thời có lắm sự xù xì, có lắm góc cạnh được Hồ Biểu Chánh phản ánh một cách chân thực trong tiểu thuyết của mình Vấn

đề đạo lý đã chi phối mạnh mẽ nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh Mục đích phản ánh hiện thực xã hội cũng nhằm thể hiện quan niệm đạo đức của tác giả Ông đã tái hiện lại bộ mặt của xã hội Nam Bộ vào những năm đầu thế kỉ XX và phê phán

những mặt trái của xã hội trên lập trường đạo đức Vì theo ông: “ Đời này là cái đời

từ cao xuống thấp, từ đông qua tây đều trọng vật chất, khinh đạo nghĩa, cái đời kẻ dại làm người lanh ăn, cái đời lấy tốt làm xấu, lấy xấu làm tốt, nếu xây đắp đường ngay nẻo thẳng e sợ không mấy người muồn để chơn, thà là chỉ vẽ nẻo hẹp đường cong, cho thiên hạ vui mà xông vào, hoặc may có người chán ngán mà giật mình trở bước.”

2.1.2 Vấn đề đạo đức còn được thể hiện qua tính chất lý tưởng hóa trong việc tái hiện cuộc sống trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

Bên cạnh việc phản ánh chân thực hiện thực cuộc sống thì điều làm cho tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh thu hút sự quan tâm và yêu thích của người đọc là tính chất lý tưởng hóa trong việc tái hiện cuộc sống xã hội đương thời Hồ Biểu Chánh

đã lý tưởng hóa giai cấp phong kiến thống trị trong xã hội đương thời, lý tưởng hóa con người tiêu biểu cho tấm gương đạo đức ở đời và lý tưởng hóa cuộc sống hiện tại: ở hiền gặp lành, gieo ác gặt dữ Lý tưởng hóa cuộc sống đương thời, Hồ Biểu Chánh nhằm thể hiện những ước mơ về một cuộc sống tốt đẹp hơn và mang lại hạnh phúc cho con người

Hồ Biểu Chánh mong muốn rằng dù cho xã hội đương thời có những xù xì, góc cạnh, đạo đức xã hội có bị suy thoái thì trong xã hội vẫn còn những người tốt, giàu phẩm chất, có thể, có thể mang lại hạnh phúc cho con người trong xã hội Ông

hy vọng có thể dùng đạo đức để sửa chửa mọi hành vi xấu xa của con người, kể cả giai cấp thống trị Vì theo ông, không phải tất cả địa chủ đều gian ác, xấu xa Bên cạnh những ông địa chủ độc ác, tham lam, tìm mọi cách ức hiếp, bóc lột dân lành, làm giàu trên xương máu của người nghèo…vẫn còn có những địa chủ tốt bụng, giàu lòng nhân ái, sẳn sàng cưu mang giúp đỡ người nghèo như Hội đồng Chánh

trong “Khóc thầm” là người thuộc tầng lớp thống trị nhưng rất: “…nhơn đức ở

miệt Cái Sao, Cái Sắn Cái danh ấy không phải là danh giả, bởi vì thầy Hội đồng đứng bộ hơn năm trăm mẫu điền hạng nhất, mỗi năm thầy thâu huê lợi gần hai chục ngàn giạ lúa, mà vợ chồng thầy ở rộng rãi, tá điền, tá thổ đứa nào túng tiền hoặc là

túng lúa thì thầy cho mượn chớ chẳng hề thầy chịu cho vay, còn trong làng xóm ai gặp hoạn nạn thì thầy cứu giúp cho hết thẩy” Ông Hội đồng Chánh không chỉ là

người có tấm lòng và nhân cách đáng quý, biết giúp đở những người có hoàn cảnh

đáng thương mà ông còn là người: “không chịu can dự đến quốc sự, nhưng mà thầy

tôn trọng quê hương, thầy trìu mến đồng chủng…” Trong gia đình, Hội đồng

Chánh luôn là một trụ cột vững chắt, làm tốt nhiệm vụ của một người chồng Điều

đó thể hiện qua nhận xét của các nhân vật khác: “Thầy Hội đồng ở tử tế lắm” …

Màu sắc lý tưởng cũng được thể hiện qua nhân vật bà Hương quản Tồn trong “Cha

con nghĩa nặng” Bà Hương quản là người có địa vị trong xã hội đương thời nhưng

con người của bà thì: “Bà Hương quản Tồn giàu có, mà không khổ khắc, tuy bà

không tín ngưỡng đạo nào, song bà biết thương kẻ nghèo hèn, bà hay giúp người hoạn nạn” Bà biết yêu thương và giúp đở kẻ khó khăn, đó là tấm lòng đáng quý

trọng Bà đã giúp đỡ anh em của Tý và Quyên, hai hoàn cảnh đáng thương Không những thế, bà còn là người hết sức công bằng, khi Ba Giai là con của bà phạm phải

sai lầm nhưng bà vẫn không thiên vị: “thứ đồ du côn, ăn cướp, nhắc tới nó tao ghét

quá” Thế nhưng khi Ba Giai biết ăn năn hối lỗi thì bà đã sẳn lòng tha thứ: “ …về nhà thì phải lo làm ăn, chớ không được chơi bời nữa” Mặc dù thuộc giai cấp thống

trị nhưng bà Hương quản Tồn thật đáng quý bởi tấm lòng nhân ái, nhân hậu, vị tha

và trọng lẽ phải, không cậy quyền ỷ thế mà bà đối xử với những người nghèo khó bằng cả tấm lòng Ngoài ra cón có các nhân vật khác được Hồ Biểu Chánh lý tưởng

như: quan Kinh lí La Co trong tiểu thuyết “Mẹ ghẻ con ghẻ”…

Xây dựng hình tượng các nhân vật mang tính chất lý tưởng thuộc gai cấp thống trị, Hồ Biểu Chánh đã thể hiện ước mơ và niềm tin vào cuộc sống của ông Ông tin rằng, trong xã hội đương thời vẫn có những con người giáu lòng nhân ái, biết cưu mang giúp đở người khó khăn Tất cả những việc làm tốt đẹp của các nhân vật trên hết sức có ý nghĩa và có giá trị sâu sắc

Không chỉ dừng lại ở việc lý tưởng hóa giai cấp thống trị đương thời mà ông còn lý tưởng những con người tiêu biểu cho tấm gương đạo đức ở đời Trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, những con người tiêu biểu cho tấm gương đạo đức xuất hiện như là mang trong đó ước mơ, niềm tin của ông về một xã hội tốt đẹp, đồng thời ông còn muốn người đời nhìn vào đó mà tự đánh giá hành vi lối sống của mình Khắc họa những nhân vật giàu phẩm chất đạo đức thì Hồ Biểu Chánh đã chú ý đến việc miêu tả họ đẹp một cách toàn diện, mang vẻ đẹp hoàn hảo Với Hồ Biểu Chánh,

sống theo đạo đức là bổn phận và chức năng của con người Đó là bổn phận của mình với phong hóa của xã hội Con người trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh sống theo đạo đức và vì đạo đức Nhân vật chính diện trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh là những nhân vật sống vì chữ trung, hiếu, tiết, nghĩa Ngược lại, nhân vật phản diện, người xấu là những kẻ bất nhân phi nghĩa

Hồ Biểu Chánh là một nhà văn đề cao đạo lý, đạo lý nhân nghĩa ở đời Đó là

một kiểu đạo lý rất Nam Bộ: “Kiến nghĩa bất vi vô dõng dã” Trong tác phẩm của

Hồ Biểu Chánh phổ biến kiểu nhân vật “trọng nghĩa khinh tài” Họ là những con người “giữa đường thấy chuyện bất bằng chẳng tha” Dù nghèo khó quanh năm,

đói rách, miếng ăn chẳng đủ no, manh áo mặt không đủ ấm nhưng họ vẫn sẵn sàng giúp đỡ những người khốn khổ hơn

Lê Văn Đó trong “Ngọn cỏ gió đùa” là một người giàu phẩm chất đạo đức.

Sau khi giác ngộ được tư tưởng Phật giáo, anh đã làm lại cuộc đời và làm những việc hết sức có ích để giúp ích cho đời Với cái tên Trần Chánh Tâm đã giúp anh thực hiện ước mơ giúp đời ấy Chánh Tâm đã giúp đở những người nghèo khó từng

miếng cơm manh áo : “…còn những dân nghèo bất luận già trẻ, hễ đến than nghèo

thì Chánh Tâm làm cho no cơm ấm áo hết thảy” Chánh Tâm còn giúp ích cho nước

nhà: “Có một mình Chánh Tâm chịu lúa cho mấy ngàn binh triều ngót ba năm trời”.

Từ một Lê Văn Đó nghèo khổ trở thành một Thiên Hộ giàu phẩm chất đạo đức: yêu thương con người, giúp đở người nghèo khó, sống giản dị, chăm chỉ làm ăn,…Hồ Biểu Chánh đã lý tưởng hó nhân vật này để thể hiện niềm tin ở con người giàu phẩm chất đạo đức để giúp ích cho xã hội đương thời

Ngoài ra còn có các nhân vật như: Hương sư Cu trong “Con nhà nghèo” là

một thanh niên nghèo mà biết sống vì nghĩa, đã dang tay che chở cho cuộc đời cô

Tư Lựu… Bà Ba Thời trong “Cay đắng mùi đời” đã mang một đứa trẻ bị bỏ rơi về

nuôi trong khi hoàn cảnh gia đình túng thiếu, chồng bỏ đi biền biệt, bởi vì bà không thể nào làm ngơ trước một đứa trẻ vô tội bị vứt bỏ như thế Hay bà lão nông dân, người giúp Thủ Nghĩa thoát đói và cho chổ tá túc lúc anh mới vượt ngục trong

“Chúa tàu Kim Quy” đã “lật đật chạy vô buồng bưng rá cơm nguội ra thì còn

được vài chén…Trở vô móc ít con mắm lóc nhỏ ra cho Thủ Nghĩa ăn”…Tất cả họ

đều là những người làm việc nghĩa một cách tự nguyện, tự giác, không đòi hỏi được trả công cũng chẳng cần lợi lộc Họ yêu thương, đùm bọc nhau, do phải ra đi tìm đất sống trong muôn vàn cái chết, cho nên họ rất chuộng nghĩa khí, quý trọng tình bạn

bè, tình huynh đệ, giang hồ nghĩa hiệp, coi khinh tiền tài Người nông dân Nam Bộ

thường lấy “đạo nghĩa” làm phương châm sống và hành động Đạo ở đây được hiểu

là ăn ở cho phải đạo, hợp lẽ phải ở đời Còn nghĩa là nghĩa khí, là ăn ở thủy chung,

dám xả thân vì việc lớn, không ức hiếp người thế cô, không phân biệt sang hèn trong cách ứng xử Nhân vật người nông dân trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh không chỉ hành động theo nghĩa mà còn vì nghĩa Khi cần phải ra tay để trừng trị gian ác, người vì nghĩa mà không biết sợ là gì cả Đối với họ, cái nghĩa phải làm là trên hết Đối với người nông dân Nam Bộ, chữ nghĩa không khô cứng như của Nho giáo, nó được giải thích một cách cụ thể, gần gũi

Hồ Biểu Chánh đã khắc họa những nhân vật mang màu sắc lý tưởng nhưng họ

có ngoại hình và hành động không hề xa lạ, không mang tính ước lệ tượng trưng…

mà những nhân vật đó hết sức gần gũi, chân thật với những phẩm chất đạo đức vốn

có của trong truyền thống dân tộc

Ngoài ra, Hồ Biểu Chánh còn xây dựng trong tiểu thuyết của ông một hệ thống nhân vật gồm hai loại người khác nhau Một bên là đại diện cho cái thiện, một bên đại diện cho cái ác Cái thiện bao giờ cũng chiến thắng và cái ác luôn bị trừng trị nghiêm khắc Khi xã hội đầy rẫy những mặt tiêu cực, con người mất đi những phẩm chất tốt đẹp của mình, những thế lục tàn bạo đè nén con người một cách hết sức

nặng nề thì ông có ý định dùng đạo lý của dân gian “Thiện ác đáo đầu chung hữu

báo” để giáo dục con người như ông từng nói trong “Đời của tôi về văn nghệ”: “Viết

tiểu thuyết để cảm hóa đặng lần lần dắt quần chúng trở về đường chánh đại quang minh”. Và ông đã thể hiện quan điểm đó trong tiểu thuyế của mình một cách hết sức công bằng và hợp lý, ông đã lý tưởng hóa cuộc đời đó theo luật nhân quả một cách rõ nét và thiết thực Theo ông thì những giá trị truyền thống tốt đẹp sẽ mãi trường tồn và sẽ là những giá trị đạo đức muôn đời đối với con người Qua cái quy luật nhân quả đó, chúng ta thấy được một điều rằng Hồ Biểu Chánh đã để những con người ở hiền, sống theo đúng những giá trị truyền thống đạo đức thì sẽ có được hạnh phúc, dù cho có đến muộn thì cũng mĩ mãn, còn như những người sống ngược lại với những giá trị đạo đức, sống độc ác thì sẽ chịu hậu quả nặng nề Trong những tiểu thuyết của Hồ Biểu

Chánh ta bắt gặp quy luật nhân quả : “ở hiền gặp lành, gieo ác gặt dữ” , ông đã lý

tưởng hóa cuộc đời thực tại theo quy luật nhân quả để con người có niềm tin vào sự công bằng Với mong muốn đó, nhiều khi Hồ Biểu Chánh đã không ngần ngại đưa vào cả những lời giảng giải luân lý của mình vào trong tác phẩm

2.2 Những giá trị của đạo lí

2.2.1 Giá trị giáo dục

Như chúng ta đã biết thì Hồ Biểu Chánh là một ông quan phủ của chính quyền thực dân Pháp Nhưng ông quan phủ đó là Hồ Văn Trung chứ không phải Hồ Biểu Chánh – nhà tiểu thuyết Khi là một nhà tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh rất có ý thức về tính độc lập tự do của đạo đức Ông cho rằng dù người ta có theo chủ nghĩa này hay chủ nghĩa nọ thì vẫn cần phải giữ cho được đạo đức truyền thống, tức đạo lí làm người của dân tộc

Trong bức thư gởi cho Ban trị sự Khổng Tử tế tự hội tỉnh Gò Công để xin từ

chức hội trưởng, ông viết: “Đã biết luồng gió Âu hoá thổi vào xứ ta lâu rồi Nhưng

trước kia tôi cùng nhiều bạn đồng chí không cần lo ngại cho lắm, nghĩ vì luân lí bao giờ cũng là luân lí, đồng bào dù có tấn bộ văn minh đến bậc nào, dù có cảm diễn phong tục Âu Mĩ nhiều hay ít, dân tộc ta cũng không thể vày đạp lên luân lí tổ phụ của ta được” (Nguyễn Khuê) Vâng chính vì thế mà ngay cả khi ông đang làm việc

cho Pháp mà lòng vẫn hướng vào nhân dân, ông luôn trăn trở cho nền luân lí nên ra sức gìn giữ và tin tưởng vào sự trường tồn của văn hóa cổ truyền dân tộc Cũng có

lúc ông băn khoăn tự hỏi: “Ta có nên cặm cụi giữ mãi cái luân lí nhân nghĩa, giữa

lúc chung quanh ta thiên hạ đua nhau kẻ thờ kim ngân, người đòi quyền đồng đẳng không? Kêu gọi đồng bào duy trì luân lí nhân nghĩa, ta có tội với đời, là tội ôm trói đồng bào cho người lật lưng lấy tiền, hoặc vày bừa chà sát chăng?”

Nhưng rồi ông vẫn tiếp tục viết, tuyên truyền đạo lí nhân nghĩa Vâng, nhân nghĩa chứ không phải là quan điểm chính trị của mình Đó là cái may cho ông mà cũng là cái ông còn lại với đời sau Cái luân lí nhân nghĩa theo Hồ Biểu Chánh chính

là phải biết cư xử đúng mực trong quan hệ giữa con người với nhau, quan hệ vợ chồng, quan hệ cha con, bè bạn Đó chính là giá trị giáo dục được truyền tải trong tác phẩm của ông Đây là giai đoạn văn hóa tây Âu tràn vào và có ảnh hưởng mạnh

mẽ thì bắt đầu xuất hiện những tiêu cực cuộc sống, con người với nhịp sống hối hả, chung đụng, bon chen trên con đường tư sản hóa, tâm lí con người luôn bị biến thiên bởi đồng tiền, quyền lực… Nhận ra được điều đó, bằng tâm huyết của mình, Hồ Biểu Chánh thẳng thắn vạch trần hiện trạng một góc xã hội đang quay cuồng theo đồng tiền một cách tài tình, chân xác, những tác phẩm của ông như một quảng bá đắt giá cho tác hại ghê gớm của nó và với mục đích giáo dục con người biết được

thực trạng xã hội để tránh xa những tác hại Với Tiền bạc, bạc tiền và Tỉnh mộng là

những tác phẩm xuất sắc của Hồ Biểu Chánh trong việc phản ánh, tố cáo hạng người