Quan niệm về con người đạo lí trong tiểu thuyết hồ biểu chánh trước cách mạng tháng tám

Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh với số lợng hơn 64 cuốn cho thấy năng lựcsáng tạo cũng nh sự say mê văn chơng của nhà văn đậm chất Nam Bộ này.Xuyên suốt khối lợng tác phẩm không nhỏ trên, quan

Trờng đại học vinh Khoa ngữ văn

Ngời hớng dẫn khoa học: TS Đinh Trí Dũng

Sinh viên thực hiện: Hồ Thị Thuý Vân

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

5 Phơng pháp nghiên cứu

6 Cấu trúc khóa luận

Trang34457888

Chơng 1 Nhìn chung về quan niệm con ngời và thế giới nhân

vật trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh trớc năm 1945.

1.1 Quan niệm con ngời

1.1.1 Con ngời đạo lý

1.1.2 Con ngời xã hội – giai cấp

1.1.3 Con ngời cá nhân

1.2 Nhìn chung về thế giới nhân vật và nghệ thuật tổ chức xung đột

1.2.1 Nhân vật đa dạng, phong phú, phức tạp

1.2.2 Nghệ thuật xung đột vừa mang nét truyền thống vừa thể hiện

những cách tân trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

Chơng 2 Quan niệm con ngời đạo lý nhìn từ góc độ xung đột

nghệ thuật và đặc điểm tính cách

2.1 Xung đột nghệ thuật

2.1.1 Xung đột nghệ thuật trong truyện Nôm

2.1.2 Xung đột nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

2.2 Đặc điểm tính cách

2.2.1 Nhìn chung về những nét chính trong đặc điểm tính cách

nhân vật của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

2.2.2 Những đặc điểm tính cách thể hiện con ngời đạo lí trong tiểu

252629454653

56

56616567707274

Lời cảm ơn

Khoá luận này đợc hoàn thành dới sự hớng dẫn nhiệt tình của TS Đinh TríDũng, bởi vậy tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy Xin cảm ơn thầy đãgiúp đỡ tôi một cách tận tình để hoàn thành luận văn này Tôi cũng xin chânthành cảm ơn sự động viên khích lệ của thầy cô giáo bộ môn đã tạo mọi thuậnlợi trong quá trình học tập

Tuy nhiên bên cạnh sự cố gắng tìm tòi khám phá của bản thân tôi, khoáluận cũng không tránh khỏi những thiếu sót nhất định Rất mong nhận đợc sựgóp ý của quý thầy cô cùng bạn bè

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Vinh, ngày 05 tháng 05 năm 2007

Tác giả:

Hồ Thị Thúy Vân

mở đầu

1 Mục đích, ý nghĩa của đề tài

Hồ Biểu Chánh là ngời rất say mê với sự nghiệp văn chơng Từ năm 1922trở đi ông viết rất liên tục, đều đặn Tác phẩm của ông gồm nhiều thể loại:truyện ngắn, thơ, tuồng, cải lơng, hát bội, văn tế, tác phẩm dịch, nhng những tácphẩm thuộc những thể loại kể trên không ghi dấu ấn đáng nhớ bằng thể loại tiểuthuyết Ông sáng tác đợc trên 64 quyển tiểu thuyết nhng chỉ có 18 quyển ra đờitrong giai đoạn 1912 - 1932 đợc xem là có đóng góp cho việc hình thành tiểuthuyết Việt nam hiện đại

Thể loại tiểu thuyết bằng chữ quốc ngữ đã bắt đầu từ cuối thế kỷ XIX ởmiền Nam nhng không đợc tiếp nối ngay Tập tiểu thuyết đầu tiên là "ThầyLazarô Phiền” (1887) của Nguyễn Trọng Quản và phải đến hai ba năm saunăm 1910 mới có tập tiểu thuyết thứ hai "Hoàng Tố Anh Hàm Oan” (TrầnChánh Chiếu) Hồ Biểu Chánh mở đầu với “U tình lục” viết năm 1909 nhngxuất bản vào 1913, một tiểu thuyết viết theo thể lục bát mô phỏng truyện Nômtruyền thống, sau đó là các tác phẩm mô phỏng từ tác phẩm văn học nớc ngoài:

Vậy mới phải (1918), Chúa tàu Kim Quy (1922), Cay đắng mùi đời (1925), Ngọn cỏ gió đùa (1926) Thế nhng tác giả chỉ lấy cốt truyện mà thôi còn sáng

tác là hoàn toàn thuần Việt, nói nh Trọng Khiêm tác giả bộ Kim Anh lệ sử thì “tuy bề ngoài có mợn lối văn Âu Tây, song bề trong vẫn phảng phất cái hồn luân

lý của Việt Nam cố quốc ta vậy” Tiểu thuyết của ông tuy xuất thân từ Tây họcnhng đã đợc cải biến sáng tạo và mang những t tởng truyền thống của dân tộcvốn thấm nhuần Nho, Phật và Lão giáo Đó là cái đạo làm ngời căn bản trên nềntảng nhân ái hiếu nghĩa trong sạch hằng ngày xuyên suốt các tác phẩm văn họccủa Hồ Biểu Chánh Đó chính là quan niệm nghệ thuật về con ngời đạo lý trongtiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

Quan niệm nghệ thuật về con ngời đạo lý từ lâu đã trở thành một vấn đề

đ-ợc nhiều nhà văn, nhà thơ cùng công chúng độc giả quan tâm Thông qua hìnhtợng nhân vật, các tác giả đã chuyển tải đợc một cách khá sinh động sâu sắcquan niệm chủ quan của mình Trong truyện thơ Nôm trớc đây, xa hơn nữa làvăn học dân gian thì hình tợng con ngời đạo lý đợc xây dựng tái hiện khôngphải khô cứng cứng nhắc theo quan niệm của Khổng giáo, cũng không phải từnền tảng của Phật giáo mà đó là con ngời đạo lý nhân dân, đạo lý nhân văn caocả Với quan điểm “văn dĩ tải đạo” các tác giả thời trung đại đã lấy nó làm kimchỉ nam cho mọi sáng tác của mình Phạm trù đạo đức, lễ giáo phong kiến vớitam cơng ngũ thờng, vòng cơng tỏa của luân lý luôn đợc xem là tiêu chí để

chữ Nôm thì cũng đợc nhìn nhận từ phơng diện con ngời đạo lý Truyện thơNôm ”Lục Vân Tiên” của Nguyễn Đình Chiểu đợc xem nh đỉnh cao của quanniệm con ngời đạo lý trong văn học trung đại.

Đến Hồ Biểu Chánh - nhà văn Nam Bộ thì dấu ấn quan niệm con ngời

đạo lý vẫn thể hiện rất sâu đậm Nhng sự kế thừa đó không hẳn là sự sao chép

mà nó đã có những điểm mới mẻ khác biệt, hay nói đúng hơn là sự cách tântrên cơ sở nền tảng truyền thống về quan niệm con ngời đạo lý Không chỉchiếm giữ vị trí đặc biệt trong quan niệm chung về con ngời và thế giới nhânvật, quan niệm này còn đồng thời mang lại những nét mới lạ đặc trng cho tiểuthuyết Hồ Biểu Chánh Việc đi sâu tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con ngời

đạo lý nhìn từ góc độ nghệ thuật, đặc điểm tính cách nhân vật và phơng thức thểhiện trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh trớc cách mạng tháng 8.1945 sẽ cho thấy

sự sáng tạo này

2 Lịch sử vấn đề:

Cho đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về Hồ Biểu Chánh cảtrên phơng diện cuộc đời và sự nghiệp văn học, khẳng định vị trí vai trò quantrọng của tác giả trên chặng đờng chuyển mình của văn học Việt Nam đang bớcsang thời kỳ hiện đại đầu thế kỷ XX

Hội thảo khoa học về Hồ Biểu Chánh đợc tổ chức lần đầu vào hai ngày, 17

và 18 tháng 11 năm 1988 tại Tiền Giang với 30 bản tham luận của các giáo s,nhà văn, nhà nghiên cứu, phê bình văn học ở thành phố Hồ Chí Minh và cáctỉnh Phát biểu tại hội thảo đã đề cập đến nhiều khía cạnh cuộc đời và sự nghiệpvăn chơng của Hồ Biểu Chánh, nhng do yêu cầu của đề tài, chúng tôi chỉ chútrọng đề cập tới những bài viết liên quan đến vấn đề quan niệm về con ngời đạo

lý trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh trớc cách mạng tháng 8

Khi bàn về giá trị t tởng tác phẩm Hồ Biểu Chánh, Nguyễn Lộc cho rằng:

“Điều Hồ Biểu Chánh quan tâm sâu xa và thể hiện đậm nét trong tác phẩm củamình là, làm thế nào cho xã hội đợc phong hoá lành mạnh Cái phong tục đótheo Hồ Biểu Chánh là trong gia đình con cái phải vâng lời cha mẹ, lớn lên việcdựng vợ gả chồng là công việc của cha mẹ nhng vợ chồng phải chung thuỷ vớinhau, phải thơng yêu nhau Còn ngoài xã hội, hay bao trùm lên xã hội thì là cáinghĩa Cái nghĩa ở đời là trọng chứ không phải bạc vàng, không phải danhvọng, con ngời sống nh thế thì gia đình sẽ êm ấm, xã hội sẽ yên vui, mọi việc sẽtốt đẹp, còn sống trái với quan niệm ấy thì ắt có tai hoạ, sẽ làm những việc ác,

mà đã ác thì “ác giả ác báo”

Lê Ngọc Trà cũng cho rằng: “Cái độc đáo nhất và giá trị nhất của tiểuthuyết của Hồ Biểu Chánh nằm chủ yếu không phải ở chỗ nó mô tả phong tục,

hay tuyên truyền đạo lý, mà ở chỗ nó thông qua mô tả phong tục, kết hợp t tởng

là chủ nghĩa hiện thực Chỉ riêng mô tả phong tục không thôi, văn học sẽ thànhluân lý Vả lại văn học đạo lý trớc Hồ Biểu Chánh đã có Nguyễn Đình Chiểu làngời thành công trong lĩnh vực này, cái mới và cái hay của Hồ Biểu Chánh là

ông nói đạo lý đi kèm với chuyện đời, kể lại những cảnh đời khác nhau, có thể

là không gắn gì với các biến động chính trị, kinh tế của xã hội nhng lại gắn chặtvới đời ngời”

Phan Cự Đệ trong Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại cũng viết: “Tiểu thuyết

Hồ Biểu Chánh bao quát nhiều vùng thành thị và nông thôn rộng lớn của Nam

Bộ, nhiều kiểu ngời thuộc các giai cấp khác nhau vào những năm sau đại chiếnmột Ưu điểm nổi bật nhất: trực tiếp tố cáo những thủ đoạn tô tức của địa chủ,vạch đợc sự tha hoá của đồng tiền trong xã hội thực dân phong kiến, đối lập bọngiàu sang quyền thế tàn bạo Đề cao những ngời nghèo tiền bạc nhng giàu lòngnhân nghĩa, tinh thần phản kháng của những ngời lao động, khuynh hớng hiệnthực của Hồ Biểu Chánh gắn liền với khuynh hớng cải lơng và khuynh hớng đạolý”

Nguyễn Huệ Chi trong Từ điển văn học, Tập 1, nhà xuất bản khoa học xã

hội, 1983 đã nhận xét: “Hồ Biểu Chánh đã vạch khá đúng tính cách bọn giàusang thống trị không chỉ ở chỗ chúng vô luân, dâm ác, thất đức chạy theo tiềnbạc danh lợi mà chúng còn giở nhiều thủ đoạn bóc lột tàn ác để làm giàu nh chovay cắt cổ, cớp ruộng Ông cũng còn phần nào nhìn nhận đúng diện mạo củalớp ngời nghèo, không chỉ ở tính tình thật thà chất phát, là nạn nhân của sự đè

ép áp bức, mà quan trọng còn ở chỗ, họ là những con ngời có tấm lòng nhân áicao thợng ”

Trong Bình luận văn học do Vũ Tiến Quỳnh tuyển chọn và trích dẫn,

Nguyễn Ngọc Thạch cũng đã có ý kiến: “Hồ Biểu Chánh khắc hoạ đợc nhiềukhuôn mặt đầy tình nhân ái của tầng lớp nông dân nghèo” Giáo s Trần VănGiàu đã cho rằng: “sách Hồ Biểu Chánh đợc nhân dân tán thởng và hay ở chỗnói lại những tiếng nói của dân, cái tấm lòng của dân, còn hay ở chỗ đạo đứcluân lý”

Qua các công trình nghiên cứu trên đây chúng tôi có thể thấy rằng các nhànghiên cứu đã quan tâm đến vấn đề con ngời đạo lý trong tiểu thuyết Hồ BiểuChánh trên nhiều phơng diện Bởi vậy trong luận văn này, chúng tôi sẽ cố gắng

đa ra một cách tiếp cận mới và sâu hơn để khẳng định vai trò cũng nh vị trí củanhà văn Hồ Biểu Chánh trên con đờng khai sáng cho nền văn học Việt Namhiện đại và cụ thể hơn là thể loại tiểu thuyết văn xuôi quốc ngữ

Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh với số lợng hơn 64 cuốn cho thấy năng lựcsáng tạo cũng nh sự say mê văn chơng của nhà văn đậm chất Nam Bộ này.Xuyên suốt khối lợng tác phẩm không nhỏ trên, quan niệm về con ngời đạo lý

đã chi phối đến góc độ xung đột nghệ thuật và đặc điểm tính cách, đến phơngthức thể hiện Và đó chính là đối tợng nghiên cứu của chúng tôi

Trong khuôn khổ thời gian hạn hẹp, chúng tôi không thể tìm hiểu tất cảcác tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh, mà chỉ có thể đi sâu khảo sát một số tácphẩm tiêu biểu của tác giả sáng tác trớc cách mạng tháng 8 năm 1945

4 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Luận văn có nhiệm vụ đi sâu tìm hiểu quan niệm con ngời đạo lý nhìn từgóc độ xung đột nghệ thuật, đặc điểm tính cách nhân vật và phơng thức thểhiện

Quan niệm về con ngời đạo lí đợc thể hiện ở một phơng diện quan trọng làthế giới nhân vật, do đó chúng tôi đặc biệt quan tâm xem xét từ góc độ này

5 Phơng pháp nghiên cứu:

Để đạt đợc mục đích đã đặt ra, chúng tôi chủ yếu dùng các phơng pháp:cấu trúc - hệ thống, lịch sử - so sánh và phân tích – tổng hợp

6 Cấu trúc khóa luận:

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung chính củaluận văn sẽ triển khai trong ba chơng:

Chơng 1: Nhìn chung về quan niệm con ngời và thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh trớc cách mạng tháng 8.

Chơng 2: Quan niệm con ngời đạo lý nhìn từ góc xung đột nghệ thuật

và đặc điểm tính cách nhân vật.

Chơng 3: Quan niệm con ngời đạo lí nhìn từ góc độ phơng thức thể hiện

Chơng 1 Nhìn chung về quan niệm con ngời và thế giới nhân vật trong tiểu thuyết hồ biểu chánh trớc năm 1945 1.1 Quan niệm con ngời

1.1.1 Con ngời đạo lý:

Trong dân gian từng nghe những hình tợng chàng trai, cô gái với nhữnghành vi có đạo nghĩa đã làm cho mối tình kỳ thuỷ trở nên hết sức đậm đà đạonghĩa nhân dân Kế thừa tinh thần đạo lý ấy đến Lục Vân Tiên của Nguyễn

Đình Chiểu ta bắt gặp những con ngời dù là ngời lao động chài lới hay đốn củi

nh ông Ng, ông Tiều cũng đều có một tấm lòng thơng ngời, sẵn sàng giúp đỡ cumang kẻ hoạn nạn Đó cũng là tấm lòng đạo nghĩa của nhân dân Đồng Nai –Gia Định Chàng Lục Vân Tiên với hành động nghĩa hiệp thấy áp bức bất côngthì chống lại để cứu giúp kẻ nghèo hèn Cái nghĩa khí hồn nhiên không đắn đotính toán, cái khí phách cứng cỏi thanh cao không chút sợ kẻ thù, chàng mộtmình một gậy bẻ bên đờng mà dám tấn công lũ cớp đủ gơm đủ giáo, mạnh hơnmình gấp nhiều lần, đánh xong lại lên đờng nh vừa chẳng có việc gì xảy ra

Đó còn là những ngời nông dân nghèo áo cơm và địa vị xã hội nhng lạigiàu có vô ngần về nghĩa lớn với nớc nhà, hiền lành nhng hiên ngang anh dũngvô song, luôn giữ trọn đạo hiếu với gia đình đúng nh Đạo dẫn đã giải thích chocác bạn mình:

“Nh thầy chẳng những bảo thânLại hay bảo đạo, mời phân vững vàng”

Đạo là chính nghĩa biểu hiện thành cái khí bàng bạc ở trời đất “dới là ngũnhạc, trên là tam quang” và ở con ngời Khi nó thể hiện sáng chói vẻ anh hùngnhững lúc “thời cùng” bởi lúc ấy mới thấy “tiết nêu phẩm đề” mới xuất hiệnkhí tiết lớn lao, cái vẻ đẹp trác tuyệt của nhân cách Đó là mối quan hệ phụ tử -mẫu tử trong Thoại Khanh - Châu Tuấn,trong Thuý Kiều; là quan hệ vua - tôivới con ngời đạo lí giữ trọn chữ “trung”; là quan hệ tình yêu, tình vợ chồng vớilòng chung thuỷ sắt son; đó còn là quan hệ bằng hữu anh em sống chết có nhau.Văn chơng Việt Nam hiện đại kế thừa, tiếp thu những truyền thống vănhoá của văn học trung đại mà cụ thể là truyền thống con ngời đạo lí đã thực sự

có những bớc tiến mới cả về chất và lợng Trong lớp nhà văn mới tiêu biểu: Phú

Đức, Nguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn đang trên đờng tìm kiếm một mô hìnhcho tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, có thể nói Hồ Biểu Chánh là ngời sớm gặthái đợc nhiều thành công, định hớng đợc hớng đi của mình Lựa chọn hình thứctruyện thơ, kế thừa những truyền thống đạo lí, tinh thần nghĩa hiệp trong vănchơng Nam Bộ nhng Hồ Biểu Chánh đã mang đến hơi thở sức sống mới chotiểu thuyết hiện thực của mình

Quan niệm đạo đức của Hồ Biểu Chánh cũng không khác mấy so với nhàthơ mù yêu nớc Nguyễn Đình Chiểu Đó có lẽ là sự hun đúc của tinh thần đạo

lơng thiện, chung thuỷ nh Bạch Tuyết ( Ai làm đợc) dù thân gái yếu liễu đào tơ

nhng vẫn cơng quyết ra đi phiêu dạt, chịu khổ cực để cố xây dựng tơng lai sáng

lạng cho ngời yêu Hay Thu Vân ( Chút phận linh đinh) vì sự nghiệp của chồng

mà phải chịu cảnh xa lìa nhau, nghe tin chồng chết thì đau khổ buồn phiền toan

tự vẫn để trọn nghĩa thuỷ chung Thằng Tý con Quyên ( Cha con nghĩa nặng)

thấy cha mang trọng tội, không sợ liên lụy lại còn cố gắng cứu cha khỏi án cũ

để cha con đoàn tụ vui vầy Lê Văn Đó (Ngọn cỏ gió đùa) muốn cứu mẹ vàcác cháu khỏi chết đói mà đi ăn trộm, bị tù đày khổ cực gian truân nhng sau khimãn hạn tù vẫn mang tâm thiện ra giúp đỡ ngời khác, còn nuôi dạy con gái của

ánh Nguyệt để giữ trọn lời hứa khi cô nhắm mắt

Với cái nhìn chủ đích luân lí của tác giả, thiện bao giờ cũng thắng cái ác,

kẻ tốt dù phải trải qua bao nhiêu gian truân khổ ải cũng đợc đền đáp xứng đáng,ngời hàm oan đợc thoát tội, còn kẻ ác phải sống nhục chết thảm không chốndung thân Hồ Biểu Chánh từng kể trong “Đời của tôi về văn nghệ” rằng: ôngviết tiểu thuyết với ý muốn cảm hoá quần chúng theo con đờng chính trực, giáodục quần chúng “thiện ác đáo đầu chung hữu báo”, đề cao những giá trị truyềnthống của dân tộc nh lễ nghĩa, nhân đạo, thuyết nhân quả Vì thế tác phẩm đợcviết ra không cốt yếu để đa ra những lí thuyết cao siêu trừu tợng, những diễnvăn đao to búa lớn rỗng nội dung, mà là để chứng minh những truyền thống, t t-ởng luân lý ngàn đời, vẽ chân dung những phong hoá đặt trong môi trờng sinh

động của buổi giao thời Chính nó đã đóng góp vào việc bảo tồn văn hoá dântộc trớc ảnh hởng ngày càng lớn của văn hoá ngoại lai

Thế nhng do những hạn chế về mặt thế giới quan nên khuynh hớng hiệnthực trong tác phẩm Hồ Biểu Chánh cha phản ánh đợc mặt hiện thực chủ yếucủa xã hội lúc bấy giờ, cha nhìn thấy đợc quy luật đấu tranh giai cấp Hồ BiểuChánh phân chia xã hội một cách siêu hình ra làm hai hạng ngời: có nhân nghĩa

và không có nhân nghĩa Hễ giàu lòng nhân nghĩa thì nghèo đói thế nào cũng

đ-ợc no ấm, hạnh phúc còn bọn nhà giàu vô lơng tâm thì trớc sau thế nào cũng bịtrừng phạt Hồ Biểu Chánh không chủ trơng đánh đổ giai cấp địa chủ phongkiến trên lĩnh vực kinh tế và chính trị mà chỉ sửa chữa nó về mặt đạo đức Đó làmột thứ chủ nghĩa cải lơng phong kiến Mặt khác bằng những lối kết thúc cóhậu rất giả tạo, Hồ Biểu Chánh đã giải quyết mâu thuẫn giai cấp trong tác phẩmcủa mình hoàn toàn chủ quan tuỳ tiện Tính cách của một số nhân vật khôngphát triển theo lôgic khách quan của cuộc sống mà bị cuốn theo lôgic chủ quancủa tác giả nh Lê Văn Đó, Trần Thợng Trí cuối cùng biến thành những nhân vật

tu nhân tích đức Vì thế Hồ Biểu Chánh có những lúc tỏ ra gần gũi với quần

chúng nhân dân nhng lập trờng quan lại phong kiến đã hạn chế cái nhìn của

ông, đa ông đi ngợc lại con đờng của chủ nghĩa hiện thực Nhng dù sao đâycũng là hạn chế chung của t tởng một thời, không nên vì thế mà phủ nhậnnhững đóng góp rất có giá trị của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

1 1 2 Con ngời xã hội - giai cấp.

Nhân vật văn học chẳng những là con đẻ của một nhà văn, của một truyềnthống văn hoá mà còn là sản phẩm của một hoàn cảnh xã hội với những giai cấpnhất định

Con ngời xã hội - giai cấp đợc nhìn nhận trong mối quan hệ biện chứng, đó

là sự tác động qua lại giữa con ngời và hoàn cảnh trong trạng thái đầy biến

động của lịch sử xã hội Nhìn nhận con ngời từ góc độ “tinh thần giai cấp” sẽgiúp nhà văn hiểu sâu thêm cũng nh đồng hành để tìm ra bản chất xã hội củacon ngời Đặc biệt là giai đoạn văn học hiện thực phê phán 30 – 45, các nhânvật luôn đợc các nhà văn hiện thực phê phán đặt trong một hoàn cảnh xã hội cụthể điển hình qua đó phản ánh đợc bản chất hoặc một vài khía cạnh bản chấttrong những tình thế xã hội với một quan hệ giai cấp nhất định

Văn học hiện thực phê phán đợc Ăng ghen định nghĩa là “Tái hiện chânthực tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình” Hoàn cảnh điển hình phảibao gồm những sự kiện, những quan hệ xã hội - giai cấp rộng lớn do tính cáchtạo nên hay tính cách chính là con đẻ của hoàn cảnh, nói đúng hơn con ngời xãhội luôn đợc nhìn nhận một cách khách quan nh nó vốn có trong thực tế đờisống xã hội

Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh ra đời trong giai đoạn lịch sử đầy biến độngvới những bớc thăng trầm Mặc dù tác phẩm của ông còn phản ánh hiện thựctrên lập trờng đạo đức nhng đã bớc đầu nhìn nhận, khám phá đợc bức tranh xãhội Nam Bộ vào những năm đầu thế kỉ XX Đợc đi nhiều nơi, tiếp xúc nhiềuhạng ngời trong xã hội nên Hồ Biểu Chánh có một vốn sống cực kì phong phú

“Ông không chỉ viết về thành thị mà còn đi sâu vào cuộc sống ở nông thôn

Ông không chỉ đề cập đến những ngời thuộc tầng lớp trên trong xã hội mà cònbao quát cả cuộc sống của những con ngời nghèo khổ trong xã hội”

Nông thôn Nam Bộ đợc đề cập rất nhiều trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh.Tầng lớp quan lại thống trị độc ác tham lam luôn thừa cơ đục nớc béo cò, tìm

đủ mọi cơ hội để ức hiếp bóc lột nhân dân, sống sung sớng phè phỡn ăn chơi

thoả sức trác táng trên công sức xơng máu của dân nghèo ( Con nhà nghèo ).

Điều đặc biệt là không phải tất cả mọi địa chủ đều gian ác xấu xa mà vẫn có

những địa chủ tốt bụng giàu lòng nhân ái, sẵn sàng cu mang giúp đỡ ngời nghèo

nh Hơng quản ( Cha con nghĩa nặng ).

Bên cạnh địa chủ còn xuất hiện tầng lớp - giai cấp khác với số lợng khôngnhỏ là hơng chức, hội tề, kẻ có quyền thế ở nông thôn, chúng cấu kết với nhau

ra sức ức hiếp dân lành vô tội Chúng dùng tiền và quyền lực để phủ lấp tất cảmọi tội ác tàn nhẫn nhất và cũng vì sức hấp dẫn của thế lực đó mà sẵn sàng gây

ra bao nhiêu tai hoạ để đạt đợc mục đích

Có một tầng lớp khác là dân nghèo luôn đợc Hồ Biểu Chánh nhìn nhận từgóc độ đạo đức, luân lí Một mặt ông cho thấy họ là tầng lớp lao động bị bóc lộtmạnh mẽ nhất Họ phải làm lụng suốt quanh năm nhng không lúc nào đủ sống,cơm không no áo chẳng có bởi vì bao công sức đổ ra đều rơi hết vào bàn tay

của bọn địa chủ Ba Cam ( Con nhà nghèo ) đã từng phải thốt lên: “Làm ruộng

ở xứ mình là làm mọi cho chủ điền chứ ham làm chi” Cũng vì đói quá mà Lê

Văn Đó ( Ngọn cỏ gió đùa ) phải liều thân ăn trộm nồi cám heo để rồi bị phạt

năm năm tù Mặt khác ngời dân lao động còn bị chèn ép cả về tinh thần và thểxác Họ là nạn nhân của dục vọng thấp hèn của bọn địa chủ và cả những kẻ

quyền thế (Con nhà giàu, Chúa tàu Kim Quy) nhng phải sống âm thầm, chịu

đựng, không dám và cũng không có quyền chống lại định mệnh cay nghiệt đó,nếu có thì sẽ bị chặn hết đờng sống sót

Thành thị xã hội Nam Bộ lúc bấy giờ hiện lên với cuộc sống bề bộn sôi

động với nhiều hạng ngời khác nhau, đó là những ngời thợ thuyền phải làm thuêbán sức lao động cho bọn t bản nhng lại sống trong hang cùng ngõ hẻm tămtối, cuộc sống lay lắt nghèo nàn khổ cực không kể xiết Còn những kẻ có chút íttrí thức và tiền của thì lo chạy vạy đút lót nịnh bợ quan trên để mang cái chứcdanh thông ngôn kí lục ra doạ nạt ngời dân lao động, bóp họng kẻ dới dâng củacho kẻ trên Chúng thật sự là những kẻ ác thú, trọng tiền tài danh lợi mà xemnhẹ nhân nghĩa

Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đã bớc đầu nhìn nhận con ngời từ góc độ xãhội - giai cấp nhng hạn chế là còn phản ánh hiện thực trên lập trờng đạo đức.Tái hiện lại bộ mặt xã hội Nam Bộ những năm đầu thế kỉ XX, ông đã phê phánmặt trái xã hội cũng nh nhìn thấy đợc sự phân cực các giai cấp tầng lớp nhng lạitrên cơ sở nền tảng t tởng đạo đức Ông hi vọng có thể dùng lập trờng đạo đức

để uốn nắn, dẫn dắt, sửa chữa mọi hành vi của con ngời từ xấu thành tốt, từ ác

thành thiện kể cả đối với giai cấp phong kiến thống trị Hồ Biểu Chánh không

đặt ra vấn đề đấu tranh đánh đổ giai cấp thống trị xây dựng một cuộc sống tự do

ấm no hạnh phúc, mà điều đó chỉ có đợc khi dùng tấm lòng nhân nghĩa để cải

tạo mọi điều xấu xa trong xã hội cũ Vì vậy hiện thực trong tiểu thuyết Hồ BiểuChánh còn mang tính chất “nửa vời”, những vấn đề nóng bỏng nhất của xã hộicha đợc tập trung phản ánh và giải quyết triệt để mà phần nhiều chịu ảnh hởngsuy nghĩ chủ quan của tác giả Thế kỉ XX đặt ra vấn đề rất quan trọng là tínhsống còn của vận mệnh dân tộc trớc ách đô hộ của thực dân Pháp, nhng HồBiểu Chánh lại cha hoàn toàn đề cập đến các vấn đề có liên quan tới tình hìnhchính trị đất nớc Tác phẩm của ông mới chỉ “lột mặt nạ lớp vàng son giả hiệu”của bọn địa chủ phong kiến mà cha hề đả động gì đến những tội ác tày trời củathực dân Pháp.

Tác phẩm của Hồ Biểu Chánh “đã ghi lại đợc một số nét khá điển hình củahiện thực Nam Bộ vào những năm sau đại chiến thế giới lần thứ nhất” [ 2,

34 ] Thế nhng tất cả điều đó cũng chỉ đợc ghi nhận ở mức độ hiện tợng mà chathấy bản chất xã hội thực dân nửa phong kiến Điều này là do những trảinghiệm cá nhân, là sự kế thừa và tiếp thu giữa truyền thống và hiện đại vớinhững bớc đi chập chững ban đầu của Hồ Biểu Chánh Đó cũng là tình trạngphổ biến trong văn học giai đoạn này, không chỉ riêng Hồ Biểu Chánh mà cả ởNguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn hay nhiều tác giả khác ở Miền Nam Nên dù

có những hạn chế nhất định nh vậy song trong bối cảnh xã hội Việt Nam đangchuyển mình một cách dữ dội vào những năm đầu thế kỉ XX thì đây thực sự đãkhắc họa đợc phần nào bức tranh hiện thực xã hội – giai cấp Nam Bộ sinh

động, đa dạng, chân thật và cụ thể Nó đợc xem nh là sự khởi đầu của quá trình

đổi mới tiểu thuyết Việt Nam bớc sang giai đoạn hiện đại “Hồ Biểu Chánh cóthể xem nh là Banzac của Nam Bộ” [ 1, 39 ]

1 1 3 Con ngời cá nhân.

Quan niệm con ngời cá nhân vốn tự nó đã có một quá trình vận động pháttriển rất lôgic, là sự phản ánh khách quan hiện thực xã hội lịch sử cụ thể Sangthế kỉ XX cùng với những biến động to lớn về chính trị - kinh tế - xã hội thìcuộc sống, tâm trạng con ngời và những vấn đề của xã hội cũng đổi thay Cáimới thâm nhập bất chấp mọi sự chọn lựa, nó chi phối suy nghĩ, tác động đếntâm lí xã hội Trong cuộc đổi thay mà không bất cứ một cuộc bể dâu nào trớc

đó có thể so sánh - xã hội đã có nhiều con ngời khác trớc, văn học giờ đây làvăn học của những con ngời cụ thể và của một xã hội đầy biến động Thoát khỏi

sự ràng buộc của đạo lí và quan niệm xã hội luân thờng, văn học giờ đây nói vềnhững con ngời thực trong cuộc sống bình thờng

Con ngời bắt đầu có ý thức về bản thân, về sự tồn tại của cá nhân mình vàkéo theo đó là ớc vọng đợc khẳng định bản lĩnh cái tôi cá nhân Giờ đây con ng-

là con ngời lệ thuộc vào tôn ti trật tự phong kiến, vào định mệnh, vào vụ trũ.Giờ là con ngời bằng xơng bằng thịt với những đặc điểm trần thế nhất.

Văn học Việt Nam 30 – 45 ra đời trong buổi giao thời lịch sử, không chỉtiếp thu văn học trung đại mà còn chịu ảnh hởng văn học phơng Tây, song đã cónhững bớc tiến mới là sự cách tân nền văn học truyền thống để đi tới văn họchiện đại, đặc biệt phơng diện con ngời - phơng diện nhân vật đợc tập trung miêutả Nguyễn Trọng Quản, Trần Chánh Chiếu, Nguyễn Chánh Sắt là những tiểuthuyết gia đầu tiên của văn học miền Nam, văn chơng của họ có những nét đặcthù Nam Bộ Tiếp nối những giá trị về t tởng và nghệ thuật của bậc đàn anh đitrớc, Hồ Biểu Chánh đã kế thừa đồng thời phát huy sự sáng tạo tìm ra đợc con

đờng đi mới cho riêng mình

Thế giới nhân vật Hồ Biểu Chánh với những tên điền chủ, hội đồng ở thônquê hay ông phủ, ông phán, thầy thông, cô kí ở thành thị với dục vọng, toantính cá nhân ích kỉ của lớp trởng giả, bằng những thủ đoạn lừa lọc tinh vi nhất

để cố đạt đợc mục đích cuối cùng Dục vọng đó có khi là lòng hám danh hámtiền, đua chen để làm giàu, sức hút mạnh mẽ cũng nh sự chi phối tác oai tácquái của đồng tiền là nguyên nhân của mọi hành vi thấp hèn bản năng, phi nhântính, là những thủ đoạn xảo quyệt, những mu toan lừa lọc bịp bợm, đầu cơ trụclợi, mua danh bán tớc

Đó là nhân vật Đỗ Thị trong “Tiền bạc bạc tiền” đúng nh tên gọi tác phẩm,bất cứ hành động, việc làm nào của bà ta cũng đều có mục đích: bạc tiền Nhậnthức đợc vị thế quyền lực của mình, Đỗ Thị càng muốn củng cố và làm giàuhơn nữa bằng mọi cách Hỡm hĩnh, kệch cỡm, và thói khinh miệt ngời nghèo

nh thấm vào máu thịt bà ta Nghe Bá Kỳ xin gả Thanh Kiều cho Hiếu Liêm, bà

ta nói một cách dứt khoát “Gả nh vậy sao đợc, Hiếu Liêm nghèo mà bà già nóhèn hạ quá” Bản chất coi trọng tiền bạc hơn nhân phẩm nên Đỗ Thị khôngmàng đến suy nghĩ, những tình cảm của con gái mà chỉ toan tính ích kỉ cho vụlợi cá nhân Khuyên chồng ra tranh cử Hội Đồng cũng chỉ đợc gọi là bà Hội

Đồng sang trọng có chức quyền, có kẻ hầu ngời hạ, kẻ đa ngời đón hơn hẳnthiên hạ ngu dốt bần hàn Gả chồng cho con cũng nhằm đám nào giàu tiền bạcnhất, ở nơi sang trọng giàu có để xứng đôi vừa lứa, cho môn đăng hộ đối Cóngời đến hỏi cới Thanh Kiều, Đỗ Thị không vội tỏ ngay thái độ mà còn lần lữadùng cách nói “phân hai” khiến cho đối tợng phải bộc lộ gia cảnh giàu nghèo,lúc ngửi thấy hơi tiền mới vội vội vàng vàng đốc thúc tiến hành lễ sui gia ăn hỏicho hai nhà

Đỗ Thị là sự kết hợp, sự nhào nặn tinh vi giữa ý thức kiêu ngạo về dòngdõi cao sang và những tính toán tích cóp tiền bạc trong bộ óc linh hoạt nhạybén Tham tiền, đểu giả và bằng mọi thủ đoạn hết sức trắng trợn hiển nhiênkhông cần úp mở che dấu: “phận tôi đây không cần, ai giỏi thì cời, miễn là cónhiều tiền thì thôi” Bà ta ngày càng dấn sâu vào sự vô luân và phi nhân tính,dẫm đạp lên cả lòng tự trọng, danh dự và tình cảm để đạt đợc dục vọng cá nhâních kỉ là giàu sang phú quý, có trăm kẻ hầu ngời hạ

Bị tiền bạc làm loá mắt, Đỗ Thị tự nhận lời lấy ông Huyện Hành - ghê sợ

và vô liêm sỉ hơn ngay sau đó bà ta trở mặt ngay tức thì một cách tàn nhẫn khikhông còn cần đạo cụ làm giàu đó nữa Sức hút hấp dẫn của đồng tiền càng lúccàng chi phối mọi suy nghĩ, hành vi ứng xử của Đỗ Thị Là suy nghĩ của bọncon buôn nên không lúc nào trong bà ta không đầy rẫy những tính toán mu môtrớc mối lợi, làm sao để có thể bòn rút hết đợc tiền bạc thông qua các mối quan

hệ mà không bị mất một tý công sức nào, chỉ cần ngồi đó để đợc hởng lộc dồidào mà thôi

Xung quanh Đỗ Thị còn có cả một lũ ngời đê tiện, là những nét vẽ phụ hoạkhiến cho bức tranh xã hội trong ‘Tiền bạc bạc tiền” chân thực đến từng chi tiết.Bá Vạn và Bà Phủ có một lý lịch làm giàu “trứ danh” bằng thủ đoạn cho vaynặng lãi, hoặc bằng tội ác lừa lọc gian trá, giết ngời Bá Vạn từ một thanh niênnghèo ít học bằng tài khôn lỏi và chút tằn tiện bền chí, khôn ngoan, mu mẹo màdần trở nên giàu có Giàu rồi nhng Bá Vạn thấy điều đó cha đủ, không háo danhlớn nh bà vợ, hắn tinh vi xảo quyệt khi đánh hơi thấy “đời bây giờ làm nghề nàocho lợi bằng hội đồng” Bà phủ Khánh Long có cách làm giàu đặc biệt hơn,buôn bán hôn nhân: lấy chồng Tây, thay đổi chồng nhiều lần để thêm vàng bạc.Thấy ông phủ Khánh Long giàu có với gia sản đồ sộ thì quyết tâm bằng mọicách chiếm cho đợc Bớc đầu danh chính ngôn thuận đặt chân vào nhà, tiếp đó

điềm nhiên thâu tóm mọi quyền hành, độc chiếm gia sản bằng thủ đoạn độc áctàn nhẫn: dùng thuốc độc giết chết ông phủ và hai ngời con trai Tội ác chấtchồng tội ác, bàn tay bà ta nhúng chàm vấy bẩn và nó chỉ dừng lại khi mà thầnchết lôi bà ta xuống địa ngục - bởi sự trả thù của ngời lái xe bị bà đánh đậphành hạ

1.2 Nhìn chung về thế giới nhân vật và nghệ thuật tổ chức xung đột

1.2.1 Nhân vật đa dạng, phong phú, phức tạp

“Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi vì đó là hình thức cơ bản để qua đóvăn học miêu tả thế giới một cách hình tợng Bản chất văn học là một quan hệ

đối với đời sống, nó chỉ tái hiện đợc đời sống qua những chủ thể nhất định,

đóng vai trò nh những tấm gơng của cuộc đời” ( 3, 278)

Thế giới nhân vật Hồ Biểu Chánh đa dạng, phong phú, phức tạp thuộc đủmọi hạng ngời khác nhau trong xã hội là một thành công lớn về mặt nghệ thuậtcủa nhà văn Hồ Biểu Chánh Nhân vật của ông thoát khỏi tính chất ớc lệ chungchung, không theo khuôn mẫu của văn học trung đại mà giờ đây đã có nhữngnét riêng, thể hiện cho từng loại ngời, từng giai cấp khác nhau Tác phẩm HồBiểu Chánh có hàng ngàn nhân vật gồm: Bác vật, quan thầy, y sĩ, tấn sĩ, cửnhân tú tài, nữ sinh nữ học đờng hoặc cai tổng tri phủ, hội đồng, thông ngôn, kílục, tuỳ phái ở thành thị, hơng cả, hơng chủ, hơng tuần, hơng quản ở nông thôn,thợ thuyền lao động, chợ Chi Hoà, chợ Xã Tài, dân cày, dân lới, tá thổ, tá điền,chà và Chetty: khách chú lấy vợ Nam, Thổ Miên làm rẫy , Tây (nh Lo - Cotrong Mẹ ghẻ con ghẻ) Ngoài nhân vật đơng thời lại có những nhân vật thờiTây Sơn và đầu Nguyễn Lê ( Lê Văn Đó trong Ngọn cỏ gió đùa, Đỗ ThànhNhân trong Đỗ Nơng nơng báo oán, Lê Tấn Nghĩa trong Chúa tàu Kim Quy).Mỗi loại nhân vật đợc nhà văn quan tâm từ dới nhiều góc độ khác nhau, đ-

ợc miêu tả và tái hiện một cách sinh động Hiện lên trớc mắt ngời đọc đó lànhững con ngời thật thuộc xã hội Nam Bộ những năm hai mơi của thế kỉ XX.Nhân vật thuộc đủ mọi tầng lớp nhân dân, đủ mọi hạng ngời, đủ loại nhân vậtcao sang, quyền quý có, thấp cổ bé họng có, thành thị có và những ngời củanông thôn dân dã lại nhiều hơn Đó là những ngời mà ông thờng tiếp xúc, từngquen biết họ trong thời gian ông sống trên địa bàn Nam Bộ, ở Gò Công quê

ông, ở Sài Gòn Mĩ Tho nơi ông học hành, ở Cà Mau Long Xuyên nơi ông làmviệc nhiều năm Con ngời mang đậm sắc thái Nam Bộ, không thể lẫn với bất cứvùng quê nào khác trên đất nớc ta, từ ngôn ngữ lời ăn tiếng nói cho đến tínhcách, tâm lí, hành động

Nhân vật còn đợc miêu tả tái hiện với rất nhiều kiểu y phục khác nhau.Các thầy già thì bịt khăn đen, trẻ thì đội nón, song ngời nào cũng mặc áo dài,mang giày Tây, nơi cánh tay lại có mang một cây dù hoặc đen hoặc trắng Hơngquản bồi bái thì áo Quảng Đông lụa tam công, quần lãnh đen mới, đầu trần mà

có đầu tóc, tay cầm một cây dù may vải đen, chân mang một đôi giày hàm ếch

da láng, râu le the mấy sợi, miệng ngậm trầu bô bô… Cô Hai thì mặc áo ThợngHải màu da trời bông bình bạc, bận quần cẩm nhung trắng may lng màu đọtchuối, đầu đội khăn màu trứng gà, cổ đeo một sợi dây chuyền nhỏ mà Mề-đay-dông nhẫn hột xoàn lớn, bàn tay trái đeo một bộ cà rá, cờm tay mặt đeo chiếcvòng nhẫn hột xoàn, một tay xách bóp, một tay cầm khăn mùi soa Đó là cả một

bức tranh, kho tàng văn hoá của ngời dân Nam Bộ, đợc hiện lên bằng những nét

vẽ chân thực, cụ thể thông qua các bộ trang phục đậm chất miền Tây

Khi miêu tả nhân vật Hồ Biểu Chánh đặc biệt chú ý đến ngoại hình, hành

động và nhất là cố gắng phân tích tâm lí nhân vật với quá trình chuyển biến tâm

lí đặc trng của mỗi loại ngời Có thể thấy có hai loại ngời xét từ phơng diện hệ

t tởng trong các tác phẩm Hồ Biểu Chánh là “con nhà giàu” và “con nhànghèo”, những kẻ tàn bạo độc ác và những ngời coi trọng nhân nghĩa Viết vềbọn giàu có, Hồ Biểu Chánh tập trung mũi dùi đả kích vào bọn địa chủ, quan lạiphong kiến, bóc trần những lớp vàng son giả tạo, lột mặt những thủ đoạn lừaphỉnh nhơ nhớp ti tiện của bọn địa chủ phong kiến Trong phần lớn tác phẩm,

Hồ Biểu Chánh tập trung phê phán giai cấp địa chủ và quan lại phong kiến vềmặt đạo đức Đứng ở góc độ này tác giả tố cáo những hành động thờng luân bại

lí, những thủ đoạn dâm ô tàn bạo của chúng

Bên cạnh đó còn một tầng lớp ngời bị tha hoá bởi đồng tiền trong xã hộithực dân phong kiến Đó là bà Phủ Hai trong “Ai làm đợc” đã tráo thuốc độcgiết bà vợ cả mẹ Bạch Tuyết, lại xui chồng gả Bạch Tuyết cho cháu ruột mụnhằm mục đích hởng trọn cả gia sản Phan Đức Lợi “Cay đắng mùi đời” cùngvới Thị Sảnh - vợ bé của anh mình bày mu hãm hại đứa con mới sinh ra đểnhằm hởng gia tài Phùng Xuân trong “Kẻ làm ngời chịu”, dùng tiền của vợtrang trải nợ nần do cờ bạc hút xách đĩ điếm, sau khi biết vợ mình không cònyêu nữa thì bắt chẹt vợ không cho li dị, cốt để làm tiền nuôi thân mình Phụctrong “Nợ đời” lợi dụng sắc đẹp, chà đạp lên những kẻ quy luỵ trớc nhan sắccủa mình mà tiến bớc lên nấc thang tiền tài danh vọng

Đối lập với bọn giàu sang quyền thế tàn bạo và độc ác là những ngời lao

động sớm hôm lam lũ cày thuê cuốc mớn để có miếng cơm manh áo, nhng càngkhổ cực thì tấm lòng họ lại càng sáng ngời tinh thần nhân nghĩa Tấm lòng củangời mẹ nuôi luôn dành trọn tình yêu thơng cho thằng Đợc trong “Cay đắngmùi đời”; nàng Bạch Tuyết trong “Ai làm đợc” là thân gái mà không ngại khókhăn và cố gắng làm rõ sự thật trắng đen bằng mu trí khôn ngoan; Phan VănQuý trong “ Mẹ ghẻ con ghẻ” bị ngời mẹ ghẻ hắt hủi nhng bản tính hiền lànhchân thật, thành đạt giàu có không vì oán mà trả oán mà còn thành tâm đ a dìghẻ trở về con đờng tốt, giúp ngời em làm nên nghiệp lớn, lại dùng tiền bạc cứugiúp những hoàn cảnh cơ nhỡ, công tác xã hội khuyến thiện Lê Văn Đó trong

“Ngọn cỏ gió đùa” bằng tài năng trí thông minh đã tạo nên một cơ nghiệp lớnvới gia sản đồ sộ thì bắt đầu giúp đỡ những kẻ nghèo khó gặp cơn hoạn nạn, mở

trờng học, lập nhà dỡng bệnh, nhà nuôi trẻ mồ côi và những ngời già yếu tậtnguyền.

Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đa dạng, phong phú,phức tạp nhng mang đậm sắc thái miền Tây Nam Bộ và cho dù thế giới nhân vật

ấy đợc miêu tả tồn tại, sinh sống, vận động nh thế nào thì cuối cùng cũng dẫn

đến chủ đích luân lí của tác giả: cái thiện bao giờ cũng thắng cái ác, nhân nghĩabao giờ cũng chiến thắng bất nhân, bất nghĩa

1.2.2 Nghệ thuật xung đột vừa mang nét truyền thống vừa thể hiện những cách tân trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

Đồng chí Phạm Văn Đồng nói: “Truyền thống là vốn quý báu vô cùng, disản của biết bao thế hệ, bông hoa thơm nhất của dân tộc… muốn viết văn mà muốn viết văn màkhông học tập vốn văn nghệ của dân tộc thì làm sao đợc?”

Sự kế thừa truyền thống trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh trớc hết thể hiệnqua bố cục tác phẩm theo kiểu truyện Nôm, mô típ gặp gỡ - lu lạc - đoàn viên

Có thể thấy điều này qua kết cấu hai tác phẩm đầu tiên: U tình lục, Ai làm đợc.Tác giả cho nhân vật nếm trải sóng gió cuộc đời bằng cách đa nhân vật vào tìnhhuống mâu thuẫn buộc phải giải quyết Xung đột đó các chặng cơ bản nh sau:Thắt nút - phát triển - cao trào (đỉnh điểm) - mở nút, đó là quá trình vận độngcủa xung đột Thế nhng xung đột đó đã đợc xây dựng trên một bối cảnh mới làxã hội đơng thời, bởi vậy từ bối cảnh câu chuyện đến tâm lý, tính cách con ngời

đã mang những nét cá biệt cụ thể của một vùng đất ở một thời kỳ lịch sử khác,

đặc biệt nghệ thuật xử lý xung đột mang nhiều nét cách tân

Nghệ thuật xung đột trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đã có sự giao thoagiữ văn học trung đại và văn học hiện đại Thủ pháp này cho thấy cá tính cũng

nh tài năng sáng tạo của nhà văn Hồ Biểu Chánh

Nếu nh phần đông các truyện Trung Hoa thờng dàn dựng cốt truyện theomẫu chung là dựa trên những thử thách bên ngoài để cho nhân vật chính ngờianh hùng phải đơng đầu và vợt qua thử thách đó Thử thách càng nhiều càng lớnthì sự chiến thắng của ngời hùng càng vẻ vang và câu chuyện càng lôi cuốn hấpdẫn Kết thúc câu chuyện là sự chiến thắng của ngời anh hùng, ngời quân tử,của lẽ phải và luân lý đạo đức với sự thoả mãn của độc giả

Nhân vật tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh không những có thử thách bên ngoài,

mà còn có những xung đột mâu thuẫn giữa những tính tình khác nhau của cácnhân vật và những mâu thuẫn bên trong tâm lý của các nhân vật chính, buộcnhân vật phải bộc lộ nét bản chất của chúng Từ những xung đột, những mâuthuẫn đó câu chuyện thờng ẩn chứa nhiều ngang trái éo le, gây nhiều xúc động

trong độc giả Cũng nhờ thế mà câu chuyện xảy ra và diễn biến một cách hợptình hợp lý, dẫn đến đỉnh cao nhất của câu chuyện để kết thúc

Trên nền bối cảnh xã hội đơng thời miền Tây Nam Bộ đòi hỏi diễn biếncâu chuyện cũng nh xung đột phải phản ánh đợc mặt hiện thực khách quannhất Nhân vật đợc đặt trong một môi trờng xã hội mới: Chế độ thực dân nửaphong kiến Bên cạnh tầng lớp nông dân - địa chủ ở nông thôn thì ở thành thịxuất hiện một tầng lớp mới nh ông Chủ quận, thầy thông, thầy ký, ông hội

đồng, thầy cai tổng , hơng cả… Bởi vậy xung đột nghệ thuật trong tác phẩm của

Hồ Biểu Chánh không chỉ phản ánh vấn đề tình yêu tự do vợt qua lễ giáo phongkiến khắc nghiệt ở trong truyện Nôm bác học, mà đã xuất hiện những xung độtmới đậm chất hiện thực xã hội Nam Bộ thế kỷ XX Đó là những xung đột giaicấp giữa nông dân - địa chủ, kẻ giàu - ngời nghèo, xung đột nhân nghĩa - bấtnhân bất nghĩa Xung đột nhân nghĩa - bất nhân bất nghĩa thực ra đã có ở truyệnNôm truyền thống tiêu biểu là tác phẩm Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu,song trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh xung đột này mang những nét khía cạnhmới bên cạnh cái cũ Từ trong mâu thuẫn xung đột, nhân vật tìm cách giải quyết

nó và hành động theo cách hiện đại thực tế là hành động của con ngời Nam Bộ.Nếu nh truyện Nôm đa số quan tâm nhiều đến phơng diện tâm lý nhân vật

từ bên trong đời sống nội tâm, những suy nghĩ sâu kín, giằng co trăn trở phứctạp nh nàng Kiều ( Truyện Kiều - Nguyễn Du ), mà ít chú ý đến hành động Ng-

ợc lại tác phẩm Hồ Biểu Chánh cho thấy tác giả chú trọng nhiều hơn đến nhữngbiểu hiện bên ngoài: sắc diện, ngôn ngữ, cử chỉ, hành động của nhân vật Qua

đó tâm lý nhân vật đợc bộc lộ một cách gián tiếp song đã phản ánh trực tiếptính cách nhân vật Hiện thực cuộc sống đã thay đổi, mâu thuẫn xung đột xảy ranhiều vô kể đòi hỏi nhân vật phải liên tục hành động để tìm lối thoát, để không

bị mắc kẹt trong đó Và cũng bởi các nhân vật trong tác phẩm Hồ Biểu Chánhthực sự là những con ngời Nam Bộ của thế kỷ XX - những con ngời bình dị,chân chất, có suy nghĩ giản đơn mộc mạc, có tình cảm dứt khoát rõ ràng, quenhiếu động nghĩ gì nói nấy, nói gì làm lấy… Còn nhân vật trong truyện Nôm lạisuy nghĩ và hành động trong mối ràng buộc của cang thờng đạo lý, trong phéptắc của lễ giáo phong kiến, trong mối quan hệ trung - hiếu - tiết - nghĩa Hành

động của nhân vật phải có một quá trình xem trớc xét sau, bị bó buộc bởi nhữngsuy nghĩ sâu xa có trớc có sau, và bởi vậy hành động của nhân vật xảy ra rất ít,

ta có thể thấy có khá nhiều đối thoại mà qua đó nhân vật bộc lộ tính cách hơn làqua hành động

Trung quân - một trong những nội dung của đạo đức học phong kiến.Trung quân là đạo đức đồng thời là nghĩa vụ cao nhất của con ngời trong phạm

vi xã hội, nó có tác dụng tâp hợp các lực lợng xã hội lại chung quanh ngai vàngcủa nhà vua Truyện Nôm bác học cũng xem đó là một vấn đề cơ bản để tậptrung khai thác, khi có xung đột xảy ra giữa vua và bề tôi, vua chúa và thờngdân thì dù vua đúng hay sai, tốt hay xấu đều bắt buộc thần dân, bề tôi phải phụctùng Hành động của nhân vật trong vai trò là kẻ bề tôi phải luôn luôn trung vớivua “vua xử tội chết, kẻ bề tôi không chết không phải là tôi trung”

Nh vậy để giữ trọn chữ trung thì nhân vật luôn hành động theo chiều hớngmột chiều, bất biến Tác phẩm Hồ Biểu Chánh lại giải quyết xung đột đó theomột hớng khác Cuộc tranh luận giữa Vơng Thế Hùng với Đàm Tự Chấn trongtác phẩm “Ngọn cỏ gió đùa”cho thấy nhân vật Vơng Thế Hùng sống và hành

động theo t tởng của một trang nghĩa sĩ: cơng trực thẳn thắn Vơng Thế Hùngcho rằng “Hễ làm vua mà không biết trọng nghĩa của tôi thì tôi phạt, chẳng cònbiết ai là quân, ai là thần mà gọi là phản nghịch”, vua chỉ là tên luôn dễ bề caitrị hại dân, bởi thế thấy Lê Văn Khôi truyền hịch mộ chiêu anh hùng đặng báonghĩa, trừ diệt tham quan ô lại thì hởng ứng ngay Với Thế Hùng ngời nh LêVăn Khôi vì đại nghĩa mà lập thân thì “ ví dầu ông không thành công đi nữa,danh thơm tiếng tốt của ông cũng sẽ rọi dấu đời đời” Nhân vật phải hành độngtheo quan niệm đạo đức nhng đó không còn là đạo đức phong kiến nữa mà là

đạo đức của nhân dân, đạo đức của lẽ phải

Kế thừa truyện Nôm, mâu thuẫn xung đột trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánhcũng có những mâu thuẫn giữa mẹ ghẻ con chồng, mâu thuẫn giữa con với cha

mẹ, xung đột giữa luân lý và danh dự, tiết hạnh và về chữ hiếu…song kết cục

đều mang một ý hớng đạo đức: ơn đền oán trả, thiện thắng ác, ngời ngay ngờitốt đợc thởng, kẻ ác kẻ gian phải bị trừng trị Song do xung đột đó đợc đặt trongmột bối cảnh mới phức tạp hơn, đó có thể là môi trờng nông thôn hoặc thành thịnên diễn biến của xung đột đó lại có những nét mới đậm chất thực tế xã hộithực dân nửa phong kiến đầu thế kỉ XX Song có một điều đặc biệt khác với cáctiểu thuyết cổ điển, Hồ Biểu Chánh không còn a đặt những vấn đề xung độtgiữa tài mệnh tơng đố và hiếu tình mà chuyển hớng bớc sang lĩnh vực của tiểuthuyết mới: Mô phỏng tiểu thuyết phơng Tây

Xây dựng những xung đột mới - xung đột tầng lớp giai cấp, bớc đầu chothấy nhận thức của Hồ Biểu Chánh về hiện thực xã hội, cảm quan hiện thực.Cảnh xung đột cũ mới trong vấn đề hôn nhân, gia đình, những quan niệm khácbiệt về tình yêu đời sống Song do cảm quan đạo đức chi phối nên những khác

biệt xung đột đó không thật sự hết sức gay go, không đa ngời ta vào chân tờng

để đến nỗi phải có những phản ứng đả phá đạp đổ cách mạng dữ dội mà ngợclại phần lớn cách giải quyết là đi đến thông cảm, hoà giải hoà hợp ở phần kếtthúc nh một phép lạ xảy ra vào phút chót Song trong những tác phẩm Hồ BiểuChánh, xung đột xảy ra đòi hỏi nhân vật phải hành động Vũ Ngọc Phan từngnhấn mạnh “Tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh là những tiểu thuyết đầy động tác,việc nọ việc kia dồn dập, gây cho ngời đọc những cảm tởng kỳ thú Nếu đọctiểu thuyết Hồ Biểu Chánh mà lại chê là kém mặt tả tình và về tởng tợng không

đợc dồi dào thì thật không biêt xét nhận” Tính tình của ngời ta biểu lộ ra ở lờinói đã đành, nhng nó còn biểu lộ ra ở cả mọi sự hành động nữa, mà biểu lộ ra ởhành động mới thật đầy đủ, mới thật là những tính tình trải qua thời kỳ tranh

đấu và chọn lọc trong tâm trí đến lúc quyết định rồi mới hành động

Hồ Biểu Chánh đã đóng trọn vai trò một cây cầu: Bắc ngang văn học cổvới văn học hiện đại, bắc ngang những giá trị tinh thần truyền thống với con ng-

ời trong xã hội văn minh vật chất

Chơng 2 Quan niệm con ngời đạo lý nhìn từ góc độ xung đột nghệ thuật và đặc điểm tính cách 2.1 Xung đột nghệ thuật:

“Cơ sở cấu trúc của tác phẩm văn học là xung đột trong sự biểu hiện nghệthuật của nó ” và “bất kì những xung đột nào của tác phẩm văn học bao giờcũng phản ánh bằng cách này hay cách khác những mâu thuẫn của cuộc sốnghiện thực” Vậy xung đột là gì?

Xung đột ngời trong tiếng Hán nghĩa là hai bên đối kháng nhau, trongtiếng Nga - Kollizia - nghĩa là đối địch và va chạm mâu thuẫn nhau, là kháiniệm quan trọng của thể loại văn học tự sự và kịch Đấy là sự đối lập, sự mâuthuẫn với t cách một nguyên tắc tơng tác giữa các hình tợng trong tác phẩm tự

sự và kịch

Macxim Gorki cho rằng “xung đột bao giờ cũng là linh hồn của một tácphẩm nghệ thuật” Còn MB.Khrapchencô cho rằng: “xung đột cũng tồn tại ởnhững nơi không có cốt truyện chẳng hạn trong thơ trữ tình”

Lại Nguyên Ân trong “ 150 Thuật ngữ văn học” định nghĩa : Xung đột lànhân tố tổ chức nên tác phẩm nghệ thuật ở tất cả các cấp độ, từ cấp độ đề tài,chủ đề đến cấp độ quan niệm, do chỗ nó khiến cho từng hình tợng ( nhân vật,chi tiết…) có một tính xác định về chất của nó trong thế đối lập với tất cả cáchình tợng khác

Đặc trng thẩm mĩ của xung đột và cảm hứng chủ đạo của nó phụ thuộcvào tính chất các thế lực hoạt động, tác động lẫn nhau Xung đột giữa cái cao cả

và cái cao cả ( các thế lực dục vọng, các tính cách, t tởng) làm nảy sinh cảmhứng bi kịch ; xung đột giữa cái thấp kém và cái thấp kém làm nảy sinh cáccảm hứng hài kịch ; xung đột giữa cái cao cả và cái thấp hèn làm nảy sinh cáccảm hứng anh hùng ; xung đột giữa cái thấp kém và cái cao cả làm nảy sinhcác cảm hứng trào phúng…Các cách thức giải quyết xung đột vốn khác nhau t-

ơng ứng với các kiểu phản xạ của công chúng ( độc giả, khán giả ) đối với xung

đột… Thắng lợi của một trong hai thế lực đó buộc ngời ta tin vào lẽ phải và sứcsống của thế lực ấy, ( cởi nút “có khuynh hớng”hoặc cởi nút “dấn thân”); Việckhông thể có hoá giải hay thắng lợi buộc hai thế lực phải cô lập với nhau và đ axung đột vợt ra ngoài giới hạn tác phẩm, đa vào cuộc sống để đặt vấn đề về lốithoát có thể có của xung đột trớc chính độc giả ( cởi nút nêu vấn đề.)

Văn học thuộc phạm trù chủ nghĩa hiện đại xem tính đứt gãy vĩnh cửutuyệt vọng không tránh nổi của con ngời là có tính phổ quát, nên thờng nêu lêncác loại xung đột giữa cái xã hội và cái sinh vật, giữa cái ý thức và cái tiềm thứctrong bản chất ngời; mâu thuẫn không thể giải quyết giữa cá thể đơn độc vàthực tại xa lạ đối với nó

Cùng với tính lịch sử cụ thể thì tính kịch của cốt truyện vốn đợc tạo thành

từ những xung đột của hiện thực, đó là xung đột giữa các lực lợng xã hội, giữacá nhân này với cá nhân khác về quan điểm t tởng, quyền lợi kinh tế, có khi làxung đột trong từng con ngời Song đó không phải là xung đột bất kì đợc nhàvăn lựa chọn một cách tuỳ tiện trong hiện thực, mà theo quy luật sáng tạo vănhọc, nhà văn thờng chọn những xung đột đã phát triển gay gắt không thể điềuhoà và tự nó sẽ bùng nổ một cuộc đấu tranh gay gắt quyết liệt Những xung đột

có kịch tính là nhân tố quan trọng tạo nên độ căng của cốt truyện, không chỉphản ánh đợc hiện thực mà còn phát hiện ý nghĩa bản chất của hiện thực đợcche giấu sau các xung đột nghệ thuật

2 1 1 Xung đột nghệ thuật trong truyện Nôm:

Truyện Nôm là một thể loại tự sự bằng thơ dài của văn học cổ điển ViệtNam, phát triển mạnh vào cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX, do viết bằng tiếngViệt và ghi bằng chữ Nôm nên đợc gọi là truyện Nôm Đây đợc xem là thànhtựu xuất sắc nhất của văn học Việt Nam nửa cuối thế kỉ XVIII - nửa đầu thế kỉXIX Nói đến truyện Nôm các nhà nghiên cứu thờng chia làm hai loại là truyệnNôm bác học và truyện Nôm bình dân Có thể nói hầu nh tất cả những tác phẩmtiêu biểu của văn học chữ Nôm thời kỳ này đều tập trung vào vấn đề con ng ời,

đề cao con ngời, và đấu tranh với mọi thế lực đen tối, phản động của xã hộiphong kiến để khẳng định những giá trị chân chính của con ngời

Phạm Tải - Ngọc Hoa kể về nàng Ngọc Hoa, con gái một tớng công quan

đại phú gia yêu chàng hàn sĩ nhỡ thời phải ăn xin để đi học… Xu hớng điều hoàxung đột nghệ thuật giữa tình yêu và lễ giáo đã chi phối kết cấu cốt truyện, khitạo ra tình huống hai con ngời có nguồn gốc xuất thân từ hai tầng lớp khác xanhau lại có một tình yêu tuyệt đẹp Thấy họ sống hạnh phúc tên Biện Điền tứcgiận trả thù, thuê kẻ cớp giết bố Ngọc Hoa và Phạm Tải để bắt nàng Việc làmkhông thành, hắn đã tạc tợng nàng nộp cho Trang Vơng Tên vua dâm ác nàythừa cơ cho quân lính đến bắt Ngọc Hoa về làm vợ Dứt khoát cự tuyệt, nàngnói thẳng:

“ Dù vua xử ác má hồng

Thời tôi tự vẫn khỏi lòng bội phu”

Rồi tự rạch nát mặt mình cho xấu đi Vua sai đánh thuốc độc giết chếtPhạm Tải để nàng lấy hắn, nàng vẫn không lấy Hết ba năm mãn tang chồng,nàng tự tử xuống âm phủ cùng chồng kiện tên Trang Vơng đa hắn lên vạcdầu…

ở đây nổi lên tính chất tiên nghiệm mục đích giáo huấn đạo đức, thể hiện

rõ trong quan niệm về chữ hiếu, tiết, nghĩa, là những đạo đức chủ yếu thuộcphạm vi quan hệ gia đình - tình nghĩa vợ chồng Đó là cuộc đấu tranh của thiệnthắng ác, của ngay thắng gian, của chính nghĩa thắng phi nghĩa, đồng thời làcuộc đấu tranh để bảo vệ tình nghĩa vợ chồng, bảo vệ gia đình chống lại nguycơ làm cho nó tan vỡ Đó là khát vọng công bằng có tính chất dân chủ nông dâncủa nhân dân ta dới thời phong kiến Nhân vật rơi vào tình thế bất lợi, nhng vềphơng diện tinh thần, không bao giờ họ ở thế thua thế kém mà họ chống đối

đến cùng dù họ không gặp thắng lợi ngay nhng họ không thất bại, các thế lựcphản động không bẻ gãy đợc ý chí phản kháng của họ và lôgic tất yếu là kếtthúc có hậu có tính chất lý tởng hoá

Truyện Nôm bác học lại phản ánh cuộc đấu tranh của những nhân vậtchính diện với các thế lực phản diện nhng ý chí chống đối phản kháng của họ

có mức độ hạn chế hơn Truyện Kiều - một điển hình của mô típ cốt truyện với

ba chặng cơ bản: gặp gỡ - lu lạc - đoàn viên Đó là mối tình của đôi “ giai nhân

- tài tử ” rất đẹp đôi vừa lứa nhng không thể cỡng lại đợc số mệnh, chống trả lạithế lực phong kiến đang ra sức ngăn trở chia rẽ Xung đột nghệ thuật cơ bản nổilên trong Truyện Kiều là xung đột giữa tài - mệnh ở đầu tác phẩm, Nguyễn Duphát biểu t tởng ấy dới dạng “ tài mệnh tơng đố, hồng nhan bạc mệnh” T tởng

định mệnh không phải là lời mở đầu và lời kết thúc, không phải chỉ là lý thuyếtngoại đề rải rác đây đó trong Truyện Kiều, mà nó đã xâm phạm chi phối vàonội dung hình tợng của tác phẩm, vào diễn biến, kết cấu của câu chuyện

Dù Nguyễn Du cũng đứng trớc mâu thuẫn cha tìm ra đợc lối thoát giữamột bên là chủ nghĩa nhân đạo truyền thống của nhân dân ta với một bên là tínhhiện thực của cuộc sống nhng kết thúc câu chuyện vẫn là một cái kết đẹp Nó

đẹp bởi cũng giống nh nhân dân ta quan niệm trong truyện cổ tích hay truyệnNôm bình dân luôn mong muốn cho ngời tốt, ngời lơng thiện dù có gặp baonhiêu gian truân khổ ải đi nữa cuối cũng sẽ có một cuộc sống hạnh phúc choriêng mình

Đến truyện Nôm của Nguyễn Đình Chiểu dù vẫn kế thừa tính loại hình củamô hình kết cấu trên nhng đã có nhiều điểm khác biệt đặc biệt trong xây dựngxung đột nghệ thuật cơ bản của tác phẩm Có thể thấy rõ điều này qua tác phẩmLục Vân Tiên - đỉnh cao trong chặng hành trình sáng tác của Nguyễn ĐìnhChiểu

Chàng Lục Vân Tiên văn võ song toàn tính tình lại thẳng thắng, thấy sựbất bình thì không tha, giữa đờng gặp cớp đã đánh trả cứu Nguyệt Nga thoát

chết Rồi bao tai hoạ đổ ập xuống đầu chàng: mẹ mất, bị mù, bị bạn bè và gia

đình vợ cha cới hãm hại nhng đợc cứu sống và có thuốc tiên làm sáng mắt nên

đã đi thi đỗ trạng nguyên Còn Nguyệt Nga thì luôn nhớ ơn cảm nghĩa, nguyệntrọn đời với Vân Tiên, nàng đã gặp bao nhiêu tai nạn, bị ép đi cống Phiên, phảiliều mình, đợc cứu sống lại rơi vào nơi gian trá, cuối cùng mới nơng tựa lão bàdệt vải trong rừng Đến lúc Vân Tiên đi đánh giặc bị lạc vào rừng gặp lạiNguyệt Nga, hai ngời sống bên nhau hạnh phúc trọn đời

Truyện không phải chỉ đơn thuần vấn đề chính - tà, thiện - ác nh cáctruyện thơ dân gian rất gần với cổ tích, bởi ở đó xã hội - lịch sử còn mang néttrừu tợng nét hiện thực cha rõ ràng, nhng đến Lục Vân Tiên đã hầu nh cơ bản

là một hoàn cảnh xã hội lịch sử cụ thể, đậm màu sắc của xã hội phong kiến suythoái đời Nguyễn Vấn đề chính - tà, thiện - ác trừu tợng, vấn đề đạo đức trởthành vấn đề xã hội có ý nghĩa rộng lớn Đó là vấn đề nhân nghĩa, đúng hơn,vấn đề đạo nghĩa trong xã hội phong kiến phản động Có sự phê phán gắt gaonhững thứ phi nghĩa, lại có sự đề cao lời nói chính trực và hành vi nghĩa khí.Chủ đề của tác phẩm đã đợc triển khai qua hai tuyến nhân vật, đối lập trongtừng cặp nhân vật một, trong hai tuyến sự kiện có nhiều tình huống tình tiếttrong mối quan hệ tơng phản nhau Một bên là những con ngời chính nghĩa nhVân Tiên, Nguyệt Nga, Hớn Minh, Tử Trực, tiểu đồng, ông Quán, ông Ng, ôngTiều và bên kia là những kẻ bất nhân bất nghĩa nh gia đình Võ Thể Loan, TrịnhHâm, Bùi Kiệm và một lô những thầy lang băm, thầy pháp, thầy bói tất cả tạonên xung đột nghệ thuật cơ bản trong tác phẩm

Suốt từ đầu đến cuối tác phẩm xung đột giữa hai tuyến nhân vật đợc xảy

ra liên tục với nhiều góc độ khác nhau đây là cuộc đấu tranh sinh tồn giữa haichiến tuyến nhân nghĩa và bất nhân bất nghĩa Đặc biệt, ở Vân Tiên tập trunghầu hết mọi phẩm chất tốt đẹp theo quan niệm đạo đức của lễ giáo phong kiếnhay đó chính là hình tợng đại diện cho cái chí bình sinh của Nguyễn ĐìnhChiểu

2.1.2 Xung đột nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh.

Tiểu thuyết là một thể loại lớn tiêu biểu cho phơng thức tự sự có khả năngbao quát lớn cả về chiều rộng của không gian cũng nh chiều dài của thời gian,

sự phá vỡ giới hạn này là một u thế đặc biệt của tiểu thuyết tạo điều kiện chocác nhà văn mở rộng đến mức tối đa tầm vóc hiện thực trong các tác phẩm củamình ở đây yếu tố mâu thuẫn tồn tại ngay trong sự vận động của cốt truyện vàtrong sự phát triển của các tính cách nhân vật Lấy xung đột trong đời sống làmcơ sở cho sự sáng tạo nghệ thuật, nhà văn đã đến với hiện thực bằng con đờng

ngắn nhất , khám phá đợc những vấn đề thuộc về bản chất của đời sống xã hộiqua những xung đột mang ý nghĩa xã hội sâu sắc.

Hồ Biểu Chánh - nhà văn mở đờng cho thể loại tiểu thuyết văn xuôi quốcngữ, trên con đờng tìm kiếm thử nghiệm cho tiểu thuyết Việt Nam hiện đại mà

mở đầu là sự cải biến các truyện Nôm, tiếp đó là sự mô phỏng hàng loạt tiểuthuyết phơng Tây và cuối cùng là thời kì các tác phẩm tự sáng tác Nhng dù ởchặng nào trong hành trình sáng tác thì các tiểu thuyết của ông vẫn không nằmngoài cái thông lệ trên Ta vẫn thấy rõ tính loại hình của mô hình kết cấu truyệnNôm truyền thống trong sáng tác của Hồ Biểu Chánh, song thực ra có rất nhiều

điều mới, khác biệt trong tạo dựng cốt truyện, đặc biệt là xây dựng xung độtnghệ thuật và cách giải quyết xung đột Đây đơc xem nh là những cách tân,

đóng góp mới mẻ quan trọng của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

Đợc thai nghén từ năm 1909 và xuất bản năm 1913, tác phẩm đầu tay “Utình lục’’của Hồ Biểu Chánh đánh dấu sự xuất hiện của một nhà tiểu thuyếtmới Dù còn chịu ảnh hởng của truyện Nôm trong cách dùng thể văn lục bát tr-ờng thiên nh Đoạn Trờng Tân Thanh hay Lục Vân Tiên, song có một mầmmống mới mang đặc trng nhà văn đã đợc khởi sắc qua nghệ thuật tạo bối cảchmiền Nam Việt Nam cụ thể là địa danh Gò Công, qua cách dàn dựng cốt truyện

và dùng văn từ chữ quốc ngữ Đặc biệt cách xử lí xung đột, bối cảnh câuchuyện đến tâm lí, tính cách con ngời đã mang những nét cá biệt cụ thể của mộtvùng đất ở một thời kì lịch sử mới

Tiếp đó là ‘’Vậy mới phải ‘’ viết năm 1913, in năm 1918 mô phỏng Lơxitcủa Coneille, vở bi kịch nổi tiếng của văn chơng cổ điển Pháp thế kỉ XVII, vớicách tổ chức xung đột xuyên suốt tác phẩm là xung đột giữa tình và hiếu, lốikết thúc bi kịch nhng “ Trọn hiếu vẹn tình” Sau đó là hàng loạt các tiểu thuyếtmô phỏng văn học phơng Tây, nhng trên cơ sở đó có sự sáng tạo bởi sự thêmbớt tình tiết, đa câu chuyện vào bối cảnh thiên nhiên con ngời, không khí xãhội của vùng đất Nam Bộ những năm đầu thế kỉ XX với hàng loạt biến động đổithay dữ dội dới bàn tay của chủ nghĩa thực dân và ảnh hởng của văn hoá phơngTây

Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh phản ánh hiện thực rất chân thực, sống động,

đa dạng và cụ thể Không gian hiện thực ở đây là vùng đất Nam Bộ với các tỉnhthành thuộc đồng bằng sông Cửu Long: Gò Công, Mỹ Tho, Phớc Long, TràVinh song từ cuối thế kỉ XIX đã trở thành thuộc địa của thực dân Pháp Đầuthế kỉ XX chúng hoàn tất công viêc bình định miền Nam, thiết lập bộ máy caitrị trên toàn cõi đất nớc Chúng tỏ ra khôn khéo tiếp tục duy trì cơ cấu phong

kiến trong vai trò bù nhìn Đợc tồn tại và phát triển trong sự trợ lực của ngờiPháp , địa chủ và quan lại phong kiến càng củng cố địa vị vững vàng của mình,ngày càng tỏ rõ bộ mặt xấu xa bỉ ổi Sự mâu thuẫn đối lập giữa địa chủ vớinông dân ngày càng gay gắt hơn.

Trên bối cảnh hiện thực xã hội Nam Bộ lúc bấy giờ, Hồ Biểu Chánh bằngngòi bút tài tình đã tạo dựng nên những xung đột nghệ thuật cơ bản đậm chấtNam Bộ, tái hiện đời sống hiện thực qua các trang tiểu thuyết mà vẫn gây sứchút đặc biệt

Xung đột giàu - nghèo vốn là xung đột giữa hai tầng lớp địa chủ quanlại và nông dân đã tồn tại từ rất lâu trong lòng đất nớc Việt Nam chứ khôngriêng gì miền tây Nam Bộ Kẻ đã giàu thì càng giàu thêm nhờ bóc lột công sứccủa cải, kẻ nghèo càng nghèo thêm

“Con quan thì lại làm quanCon sãi ở chùa thì quét lá đa”

Ngay trong cuộc tranh luận của thằng Bĩ và thằng Đựơc ( Cay đắng mùi

đời ) có thể thấy rõ mối xung đột giàu nghèo này:

- Mầy dại quá ! Xe chạy tuốt rồi còn gì

- Nó chạy đi đâu thì chạy chớ Mầy biết tại sao mà tao không chịu đi xe hơi hay không?

- Không!

- Tại xe hơi là đồ của nhà giàu dùng

- Sao mà mầy ghét nhà giầu dữ vậy?

- Tại tao nghèo

Cơ sở ruộng đất ở nông thôn rơi vào tay bọn địa chủ, bọn hội đồng kì hàocòn cố rút đến tận xơng tuỷ nhân dân thủ đoạn bóc lột tô tức theo lối cổ điển đ-

ợc sử dụng thờng xuyên để nhằm sinh lợi Tên Vĩnh Thái, tên chúa đất ác độcnhất buộc tá điền mớn 100 công đất thì phải vay 50 đồng bạc hoặc 50 giạ lúa,mớn 200 công thì phải vay gấp đôi Lúa và tiền đó phải trả lãi hàng năm là 60phân, ai không chịu vay lúa vay tiền thì hắn lấy lại ruộng đất Ngời nông dânthành nô lệ để hắn bòn rút cho đầy túi tham, nào thuế thổ trạch, thuế mồ mả Bao nhiêu thứ thuế đợc nghĩ ra chỉ để trục lợi “con thấy miệt trển ruộng tốt màgiá rẻ, nên có mua năm mơi mẫu Tuy con mua năm mơi mẫu nhng bây giờthành tới 150 mẫu bởi vì có hai niềng đất cặp hai bên đó cộng lối 100 mẫu, họkhai phá trồng trả hết rồi, song họ chiếm đất quốc gia mà họ không có khẩn,con dọ chắc rồi nên con đã vô đơn xin khẩn tại qua chủ tỉnh Sớm muộn gì haimiếng đất ấy cũng sẽ về con”, (5, 189)

Ngời nông dân phải đổ bao mồ hôi nớc mắt để khai khẩn đất hoang lại bị

kẻ khác lắm tiền nhiều của, dùng mu mô thủ đoạn giành giật chiếm đoạt hết.Chúng còn dõng dạc công khai trớc ngời dân nghèo hành động của chúng làchính đáng: “nếu ông nói đất của ông thì ông phải có bài vĩnh viễn Tôi khẩn làkhẩn đất quốc gia, tôi có khẩn đất của ông đâu”, (5, 205) Thế là ông lão nôngdân Nguyễn Văn Khoẻ hiền lành chất phát, ít hiểu biết phải rơi vào thế bất lực:

“bởi tôi cha có bài bộ nên tôi sợ thầy khẩn chồng chớ”(5,205) Nếu Nghị Quế(Tắt Đèn - Ngô Tất Tố ) biết lợi dụng thời điểm su cao thuế nặng để bóp nặnngời nông dân nghèo (mua rẻ chó và đứa con của chị Dậu) thì Vĩnh Thái đã biếtdựa vào sự thật thà dốt nát của ngời nông dân để chiếm đoạt nh một điều hiểnnhiên

Mối mâu thuẫn giữa địa chủ và nông dân ngày càng gay gắt hơn Những

ông chủ đất giàu có nh cai tổng Luông trong “Thầy thông ngôn”, cả nhà ngồikhông mà mỗi năm thu vào “năm sáu chục ngàn giạ lúa, chỗ ở là “một toà lầu

đồ sộ” bớc vô khỏi cửa ngõ sắt rồi mới tới một cái sân lớn, chính giữa sân cỏtrồng một bồn bông tây thiệt đẹp, lại dọc theo đờng đi hai bên có để chậu kiểng

đủ thứ, kim quýt, cằn thăn xen lộn với cau lùn bum sum, chậu nào cũng lớn,cây nào cũng tơi Ngoài hai hàng kiểng ấy thì là cây trái sum suê, nào mận, nàocam, nào ổi bồ đào, nào sabôchê, nào mãng cầu xiêm, nào mít miền dới, chẳngthiếu thứ nào hết Trớc thềm nhà lại có xây một cái hồ lớn, giữa hồ có xây mộthòn non giả, dới nớc cá lội vởn vơ, trên non cây mọc lổ xổ, trông ra thiệt làphong lu thú vị vô cùng’’ ai mới đến lần đầu nhìn thấy cảnh ây cũng phải khenthầm về sự giàu có ấy Thế nhng tình cảnh ngời nông dân thì ra sao ? Kẻ cùng

đinh mạt hạng nh Lê Văn Đó “Ngọn cỏ gió đùa’’nghèo đến mức phải đi ăntrộm Cảnh túng đói buộc phải “luộc rau cỏ mà ăn đỡ’’, chớ không có cháo mà

ăn là một cảnh thờng nhật trong cuộc sống hàng ngày của ngời nông dân Nam

Bộ Cái đói làm tắt hẳn nụ cời hồn nhiên ngây thơ trên gơng mặt của sắp nhỏ

“mặt mày vàng eo”, hành hạ thân thể bà mẹ Lê Văn Đó đã già yếu rồi mà trótmấy tháng bà lại chịu cơ hàn nữa, nên bà nhuốm bệnh nằm thiêm thiếp khôngdậy nổi’’ Liều thân lấy trộm nồi cháo heo dù đó là thức ăn của súc vật nhà giàunhng cũng có thể duy trì sự sống cho họ Thât đau xót và khốn khổ ! Ngày nào

đang còn sống là đang còn phải lo miếng cơm manh áo, phải tìm miếng ăn từngbữa mà còn không đủ huống chi là có phần của ăn của để dành dụm cho đợc.Ngô Tất Tố cũng đã phát hiện tình trạng mâu thuẫn nảy sinh trong tác phẩm

“Tắt Đèn’’, ngời nông dân nghèo với cảnh ngộ thơng tâm, đói khổ muôn bề,cuối mùa dù đợc mùa hay mất trắng thì túi gạo cũng chạy hết vào túi tham của

bọn địa chủ, còn những đống dây khoai rễ xơ xác lại thuộc sở hữu của họ Cay

đắng biết bao!

Lắm tiền nhiều của, địa chủ càng có thêm nhiều quyền lực, càng tha hồchèn ép bóc lột vắt kiệt sức lao động của ngời dân nghèo, đẩy kẻ khốn cùng đếnchỗ bế tắc Lòng gian ác, lòng tham không đáy chỉ t lợi riêng mình, còn xemsinh mạng của ngời làm công nh cỏ rác đã chi phối mọi hành động suy nghĩviệc làm bất nhân, tạo nên bao cảnh ngang trái bất công trong xã hội Vợ chồngcai tuần Bởi quần quật suốt năm, chồng cày vợ cấy, cuối năm đợc 320 giạ lúathì phải đóng cho chủ 300 giạ “thế thì cực nhọc trót một năm trờng dang nắngcầm cày, dầm ma nhổ mạ, chỉ còn có 20 giạ mà thôi Mà trong đó còn phải

đóng lúa mớn trâu, còn phải trả tiền công cấy, còn d nỗi gì” (Con nhà nghèo).Khổ cực hết sức nh vậy nhng đợc bao nhiêu thì số lúa gạo đó cũng không đếntay họ, đói vẫn cứ hoàn đói Những dự định hi vọng ấp ủ, khi thấy trời năm nay

ma thuận gió hoà, chắc mẩm sẽ đợc mùa, chắc có 500 giạ lúa trong nhà, “phải

đóng lúa ruộng 300 giạ và đóng lúa trâu lúa vay 50 giạ thì bề nào cũng còn d 50giạ.Thôi năm nay mình khỏi đi chèo ghe mớn rồi ’’ Chỉ những ớc mơ nhỏ nhoivậy thôi nhng cũng không thực hiện đợc Đã vậy lại còn bị hạch sách đủ điều,

bị nhiếc móc mà không dám chống cự, bị bó buộc mà không dám phiền “rángchịu đấm ăn xôi, chớ nói đi nói lại ngời ta không cho mớn ruộng nữa, rồi làmsao mà nuôi con nuôi vợ” Làm ngời mà đã phải nhịn nhục hết sức, mà cũngkhông tránh khỏi mang hại, “Nghĩ cái nghèo nó dở không biết chừng nào, chớchi mà anh ta giàu, ai nói oan ức anh ta cự lại thì chẳng những là không có hoạgì mà thôi, mà ngời ta còn kính sợ mình nữa”.Thế mà nào có đợc yên, tai hoạ ập

đến phải bỏ đi xứ ngời

“Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh là một bức truyền thần ghi lại bộ mặt củamột thời mà văn minh mới đang làm nát dần cái cuộc sống êm đềm lặng lẽ của

đồng quê”(12, 565) Hồ Biểu Chánh đã khái quát lên một bức tranh hiện thựcxã hội bất công phổ biến rộng khắp từ nông thôn cho đến thành thị Nam bộ.Thằng Mau trong “Khóc Thầm’’ vì nhà nghèo quá dù chăm chỉ làm ănvẫn không khá nổi, vẫn thiếu nợ chủ điền nên phải ở đợ để trừ nợ lúc mới có m-

ời mấy tuổi đầu Xa cha xa mẹ sớm, phải làm lụng vất vả mà giống nh con trâucon heo trong nhà bị đối xử tàn tệ, đánh đập không thơng tiếc, cuối cùng còn bị

vu khống tội ăn cắp, chịu tù tội bốn tháng trời Chúng tự cho mình cái quyền

đứng trên thiên hạ, dẫm đạp lên kẻ khác bất chấp luân thờng đạo lý “Phải liệulấy nếu mầy dễ ngơi, tao biểu nó lấy lại ruộng mà cho ngời khác mớn, rồikhông có cơm mà ăn thì chịu đó… muốn viết văn mà “Đồ phản!… thuở nay nhờ ai có cơm mà ăn,

có chỗ mà ở, rồi bây giờ trở mặt dám đặt điều mà nói xấu, nói hổ cho tao, hử.Quân bây là quân trâu chó, đi ra cho mau, bằng không tao biểu bầy trẻ vác cây

nó đập bây giờ’’, nào là “Tao làm mầy ở tù rục xơng cho mầy coi’’ (Con nhànghèo) Chúng cậy quyền ỷ thế để ức hiếp dân lành vô tội

Trần Văn Sửu trong “Cha con nghĩa nặng” sớm côi cút nhng tính tình thiệtthà, siêng năng, giỏi giang lấy vợ là Thị Lựu rồi lo tu chí làm ăn Nhng số nợbốn chục đồng bạc mãi vẫn cha trả xong, anh ta làm cháy da phỏng trán, loquên ăn quên ngủ, làm hết sức lo hết hơi mà đến năm năm mới dứt nợ đợc, vẫnsống trong cảnh khổ cực túng thiếu “nhà lá ba căn xịch xạc, phía ngoài màchính giữa có dọn một bàn thờ… có một cối xay lúa, còn dựa vách thì dựng nàogiằng xay, nào là chuôi cày, nào là cần câu, nào là cuốc phãng Bên tay trái cómột chồng tre nhỏ, còn trên vách thì mắc nào thúng rổ, nào là giỏ, nào là vònghái…”

Viết về địa chủ - những kẻ có t tởng cá lớn nuốt cá bé đối với đồng loại, rấtgian xảo và tinh ma chúng làm ma làm gió gây ra bao cảnh ngộ thơng tâm.Những việc làm xấu xa nhơ nhớp của chúng đáng bị lên án và phỉ nhổ Thế nh -

ng Hồ Biểu Chánh mới chỉ xem đó là những sự việc những cá tính ở mức độhiện tợng, ông không xem đó là bản chất của giai cấp này Không khí oi bức,những cơn giông bão xảy ra khi xung đột giữa giàu - nghèo, địa chủ quan lại -nông dân lên đến mức đỉnh điểm trong "Con nhà nghèo”, “Chúa tàu KimQuy”, hay “Khóc Thầm” hoặc " Cha con nghĩa nặng" Mâu thuẫn giai cấp ởnông thôn Nam Bộ đã đến mức gay gắt, đòi hỏi đợc giải quyết Vậy Hồ BiểuChánh đã làm thế nào?

Đứng từ góc độ cảm quan đạo đức, nhà văn đã không chú ý đến phơngdiện này; Ông chỉ vừa mới phát hiện bức tranh xã hội nh nó vốn có, ông chanhấn mạnh đến bản chất sâu xa của giai cấp địa chủ, theo ông mọi mâu thuẫnxung đột đều xuất phát từ nguyên nhân đạo đức, do đó mâu thuẫn giai cấp đợcphác họa đợc xây dựng và giải quyết ít nhiều còn mang tính phiến diện

Quan sát hiện thực bằng con mắt đạo đức, ông chỉ quan tâm đến những gì

có liên quan đến đạo đức hay làm tổn hại đến nền đạo đức cổ truyền của dântộc Bởi thế ông chỉ phê phán hay tố cáo phần không tốt ở địa chủ mà hoàn toànkhông có ý định đánh đổ giai cấp, và mới chỉ dừng lại ở mức độ trừng trị Theo

ông cái ác cái xấu của địa chủ cha bám rễ sâu trong xã hội đơng thời Rằng đaukhổ, bất hạnh của con ngời sinh ra trong dốt nát đói nghèo Cái dốt nát, đóinghèo đó không đợc giải thích từ những yếu tố khách quan, mà dới cảm quancủa nhà văn là do lòng ngời bất minh, xã hội bất đạo

Giữa dòng hiện thực đầu thế kỷ XX với bao sự vận động biến đổi dữ dộicủa xã hội thì tầng lớp giai cấp cũng không tránh khỏi sự ảnh hởng Địa chủvốn từ lâu đợc hít thở trong bầu không khí của xã hội thực dân nửa phong kiến,

đã ít nhiều mang đặc trng và tính chất mới Sự đối lập cơ bản giữa địa chủ vànông dân ngày càng đợc khắc sâu thêm, mâu thuẫn càng gay gắt hơn khi địachủ đợc sự che chở nâng đỡ của thực dân Pháp Hồ Biểu Chánh lại cha nhậnthấy rõ điều này, hay đúng hơn ông cha muốn nhìn nhận và giải quyết vấn đềtheo hớng ấy

Đặt nó trong sự vận động đa chiều của phạm trù thẩm mĩ Cái đẹp - cáixấu, cái cao cả - cái thấp hèn, cái thiện - cái ác, cái mới ( tiến bộ) - cái cũ ( lạchậu ), xung đột thờng nằm ở giai đoạn cao trào của sự vận động ấy Vừa mangtính khái quát lớn lao lại vừa hết sức chân thực điển hình, xung đột có thể gaygắt cực độ dẫn đến sự tiêu vong của một trong hai bên Song trong tiểu thuyếtcủa Hồ Biểu Chánh thì mối xung đột giàu - nghèo nay lại đợc giải quyết ôn hoà.Nhân vật Vĩnh Thái, một hình tợng điển hình cho loại địa chủ gian ác nhng lạixuất hiện với t cách một chàng rể, chỉ tạm thời thay mặt cha vợ cai quản đất đaitrong một thời gian ngắn, thủ đoạn bóc lột và hành vi cỡng đoạt, chèn ép củahắn vừa mới bắt đầu đợc thực hiện, đã lập tức bị chặn lại bởi tấm lòng nhân áirộng lợng của ông Hội đồng Chánh và vợ Thu Hà Ngời nông dân vừa mới bịchèn ép, lợi dụng bởi những quy định khắt khe, ác nghiệt của hắn thì sớm đã đ-

ợc giải phóng khỏi sự áp bức tù túng ấy khi có sự xuất hiện của ông chủ Hội

đồng Chánh Dờng nh đây là một sự cứu tinh của nhân dân vậy Dù Vĩnh Thái

có gian ác rắp tâm hại ngời, nhng bên cạnh đó lại có ngời vợ hiền hậu xinh đẹpvới tấm lòng nhân hậu, luôn dang tay che chở cứu giúp ngời nghèo Do đó trong

“ Khóc Thầm ” mối mâu thuẫn xung đột giữa địa chủ quan lại và nông dân,giàu và nghèo cha đợc đẩy lên đến mức đỉnh điểm buộc phải đặt ra vấn đề sốngcòn, mà chỉ dừng lại ở mức ôn hòa hơn Cái nghèo của ngời nông dân cha đếnmức lâm vào cảnh bế tắc, cùng đờng đến mức tuyện vọng nh chị Dậu trong “Tắt

Đèn” của Ngô Tất Tố chỉ thấy trớc một màn đêm tăm tối

Hơng Quản Tồn trong “ Cha Con Nghĩa Nặng” cũng vậy, lòng dạ hiền từlại giàu có nhất nhì trong làng Trung Nghĩa, từ Giồng Ké xuống Phú Tiênkhông ai không biết lòng dạ nhân ái của bà Dù bà goá chồng sớm nhng từ mộttrăm năm chục mẫu ruộng mà bây giờ ruộng của bà đã trên hai trăm mẫu, bà đểlàm ba trăm công, còn bao nhiêu bà cho mợn, mỗi năm bà góp lúa thờng thờng

từ năm ngàn rỡi đến sáu ngàn giạ lúa “ Cái nhà trên ba căn, nền đúc vách gạch,giá đáng năm sáu ngàn đồng” Bà giàu có song biết thơng kẻ nghèo hèn, hay

giúp ngời hoạn nạn, nhng gia cảnh của bà lại không đợc nh ý muốn, có hai đứacon thì cô Hai Phiên xuất giá bảy năm mà không có thai nghén, cậu Ba Giai hhỏng, chơi bời làm bà rất buồn lòng Thấy cảnh nhà Hơng thị Tào, vợ chồng

đều chết hết, thằng Tý và con Quyên sống dựa vào ông ngoại đã già còm cõingày ngày lo miếng cơm mà không đủ ăn, nên bà rủ lòng thơng bảo chúng đếncho ăn ở và làm việc nhẹ nhàng, lớn lại dựng vợ gả chồng Là ngời giàu có nhng

bà Hơng Quản Tồn không kiêu căng hách dịch còn lấy của cải để giúp đỡ phânphát bố thí cho ngời nghèo Với Hồ Biểu Chánh không phải tất cả mọi địa chủ

đều xấu mà vẫn có những địa chủ có tấm lòng hào hiệp, luôn thơng yêu, thôngcảm với ngời nghèo, chiếm đợc sự kính trọng mến yêu của họ

Hồ Biểu Chánh có một cái nhìn mang tính chất trung hoà về hiện thựccuộc sống xã hội và con ngời Theo ông mọi cái trên đời này đều có hai mặttích cực và tiêu cực Con ngời dù thuộc thành phần nào: giàu sang hay nghèohèn, quyền thế hay dân đen, đều có ngời tốt kẻ xấu và những tên địa chủ bảnchất của chúng cha hẳn đã xấu Bởi thế dù giai cấp phong kiến thống trị đợc đềcập đến trong tiểu thuyết Hồ Biêu Chánh song tác giả vẫn cha tạo nên đợc mộthoàn cảnh điển hình nh hoàn cảnh trong “ Sống chết mặc bay” của Phạm DuyTốn đã làm nổi bật hình tợng nhân vật một tên quan vô trách nhiệm, bàngquang trớc nỗi khổ của ngời dân nghèo Tính cách điển hình trong hoàn cảnh

điển hình là một đặc trng nổi bật của văn học hiện thực phê phán, song ở tiểuthuyết Hồ Biểu Chánh thì dờng nh tác giả vẫn cha xây dựng đợc những hoàncảnh cụ thể riêng biệt mà qua đó hiện lên những vấn đề xã hội rộng lớn và tínhcách của nhân vật luôn tiệm tiến, đột biến phát triển đồng thời với hoàn cảnh.Khi xây dựng mối xung đột giàu nghèo, nhà văn Hồ Biểu Chánh còn cha tuântheo quy luật khách quan nh nó vẫn tồn tại trong hiện thực xã hội Nam Bộ đầuthế kỷ XX Khuynh hớng đạo lý mà ông tôn thờ đã phần nào chi phối ảnh hởng

đến mặt kết cấu của tác phẩm: sự nảy sinh xung đột, sự gay gắt cao độ của xung

đột và sự giải quyết xung đột

Văn học là công cụ đấu tranh giai cấp nên nó không tách rời, với nhữngquan điểm chính trị và đạo đức của một giai cấp nhất định Nhng văn học phải

có những đặc thù riêng biệt khiến nó không thể đồng nhất với đạo đức, nhất làvăn học hiện thực phê phán thì vấn đề này lại còn quan trọng hơn nữa Nhà tiểuthuyết hiện thực chủ nghĩa phải phản ánh giai cấp trên lập trờng khách quan, vịthế này sẽ cho thấy tính tất yếu của quy luật xã hội cũng nh cảm quan hiện thựccủa nhà văn Hồ Biểu Chánh đã đề cập tới những hiện tợng nóng bỏng đang phổbiến trong xã hội đơng thời, nhng cách mở nút của ông lại luôn phục tùng cái ý