về cương vị của tiếng

Tóm tắt nội dung bài viết: Về cương vị ngôn ngữ học của “tiếng” (TIẾNG VIỆT: mấy vấn đề ngữ âm, ngữ pháp, ngữ nghĩa Cao Xuân Hạo, Nhà xuất bản Giáo dục, 2007) Bài viết dài 33 trang (179 211) gồm 7 đề mục. Nội dung chung quy chia thành 2 phần: 1. Mặt ngữ âm của “tiếng” (mục 1) 2. Việc phân định “từ” Tiêu chí xác định “từ” (mục 2) 3 nhóm bị một số tác giả phủ nhận tư cách “từ” (mục 3,4,5,6) Mục 7 kết luận của bài viết.

Về cương vị ngôn ngữ học

của “tiếng”

Bài viết

(Cao Xuân Hạo, 1985)

Người trình bày

1 Huỳnh Chí Thiện

2 Nguyễn Thị Mỹ Linh Ngày 12 tháng 11 năm 2016

1 Mặt ngữ âm của hình vị tiếng Việt

2 Việc phân định “từ”

3 Quan hệ cú pháp

và quan hệ hình thái học

Quan hệ giữa Âm tiết và Hình vị

3 quan điểm:

1 Hình vị = Âm tiết

Bồ hóng

Xà bông

Cà phê

…

2 Hình vị > Âm tiết

3 Hình vị < Âm tiết

đâu, đây, đấy, đó bao, bây, bấy

nào, _ nấy, nay, này, sao, vầy, vậy

(Thompson, 1963)

-ao, -ào, -âu: “nghi vấn”

-ấy, -ó: xa (người nói) -ay, -ày: gần (người nói)

đ- có nghĩa “nơi chốn”

b- chỉ “số lượng”

n- “tính từ chỉ định”

s/v- chỉ “phương thức”

hình vị có kích thước âm tiết chiếm một đa số tuyệt

đối và có sức áp đảo rất lớn (khoảng 97%), làm

thành “nét đặc trưng loại hình chủ đạo của tiếng

Việt” (Trần Ngọc Thêm 1984:32) (1)

 Tiếng = Hình vị = Âm tiết

…vì con người nói chung quen nhận diện từ chứ

không quen nhận diện hình vị (Ahtgren 1975)

Il n’y a plus de faucons là-haut: on n’y trouve plus que de vrais cons

(Trên cao nguyên ấy không còn chim ó (faucons) nữa: trên ấy chỉ còn thấy những thằng chó đẻ đích thực (vrais cons) mà thôi)

Pháp: conte, condor, condition…

Việt: Cuba, Baku, Addis Ababa…

(Quy-ba, A-đích Abeba…)

 Tiếng = Hình vị = Từ

Tiêu chí phân định “từ”

Từ là “hình thái tự do nhỏ nhất ”

(Bloomfield 1926: 156)

2

1

acide lactique, acide méphitique, pois chiche, dieu lare…

nai (lưng), è (cổ), chép (miệng)…

bên, lần, phen, giọt, mống…

Một loạt hư từ

 Không phải là “từ”

- “the”: the book, the university…

…là một từ mặc dù đó là một hình thái ràng buộc,

vì trong tiếng Anh nó “đóng vai trò rất giống với

this và that vốn là những hình thái tự do”

This là “từ”

(có thể đứng ‘tự do”)

This is my book

This book is mine

- Blackbird /´blæk¸bə:d/: chỉ mang một trọng âm

…tiêu chuẩn phân định là phải rút ra từ cấu trúc

của ngôn ngữ đang xét…

tôi và anh, dưa hấu ngon, đỏ au lên…

Quy tắc phụ: “một hình thái có thể đứng giữa hai hình thái tự do là một hình thái tự do”

people incapable of thinking, …

Quy tắc bổ sung: …có những khi kết hợp với

những hình thái ràng buộc và do đó tỏ rõ

mình là một từ tố (tiền tố, hậu tố…) thì nó vẫn phải được coi là một hình thái ràng buộc

Một chuẩn tắc ít hiệu lực như thế, cần vá víu nhiều đến thế…

NỘI DUNG 2

Trong việc phân định “từ”, tiêu chuẩn “tự do/ràng buộc” mắc quá nhiều lỗi…

Quan hệ cú pháp Quan hệ hình thái học

1 Hoa hồng ( chính – Phụ)

2 Quốc gia (đẳng- lập)

Sự kết hợp giữa 2 hình thái tự do từ

1 Infamous (tiền tố in-, từ căn famous)

2 Book (vĩ tố zero- số ít)

Sự kết hợp của căn tố với những phụ tố, vĩ

tố làm thành một đơn vị rõ ràng gọi là từ

học

 Cao Xuân Hạo: Lý do của sự phân biệt giữa cú pháp

và hình thái học chính là sự đối lập phức hợp gồm

nhiều tiêu chí giữa cấu trúc của từ và cấu trúc của từ

tổ, giữa hình vị và từ tương ứng:

VD: incommode: pas commode; atonal: sans

tonalite’…

BÌNH DIÊN HÌNH THÁI HỌC, NÉT ĐẶC THÙ

CỦA NGÔN NGỮ BIẾN HÌNH

thái học trong ngôn ngữ đơn lập

 Các tiếng “Hán- Việt” được dùng trong tổ hợp hai tiếng theo

những quy tắc kết hợp của cú pháp Hán

đi sau một (hay hai) tiếng nhất định VD: (dưa) hấu, (đỏ) au,

(áo) xống, vv

hay “từ láy kép” VD: bâng khuâng, long lanh, vv

khác với mối quan hê cú pháp trong những tổ hợp gồm

những tiếng được nhất trí công nhận là từ như thế nào?

(nhân danh tiêu chuẩn “tự do/ ràng buộc)

Hán Việt Thuần Việt

Dịch giả (dịch:

định ngữ)

Cường kích

Đại bác

Người dịch (dịch: vị ngữ) Đánh mạnh Súng lớn

Trật tự các thành phần trong tổ hơp Hán-Việt ngược với trật tự trong các tổ hợp thuần Việt Cường kích: cách đánh của không quân chống

lục quân, đánh mạnh : đánh mạnh

Ấn tượng chặt chẽ của sự kết hợp, không phải tính ràng buộc của yếu tố trong tổ hợp

1 Xóm này bất an hơn(không yên

bằng)

2 Xóm này không yên hơn

Bất an – không yên : chặt hơn, hai từ

gắn lại bằng mối quan hệ chặt chẽ, từ

ghép

Ví dụ Kết luận

1 Trong tiếng Pháp: căn tố

chant- (+ 30 phụ tố và vĩ tố) :

chanter, chance’, chante,

chantez, chantant, …

2 Poise chiche, acide lactique

3 (dưa) hấu, (bò) tót, (bọ) chét,

(gạo) de…

Chant- và –er có thể tham gia vào sự thành lập tổ hợp khác

Các từ này thường xuyên bị cột chặt vào nhau

vĩ tố và hư từ có thuộc tính là yếu tố hồi quy rất cao, có khả năng kết hợp rộng rãi với nhiều đơn

vị khác nhau, và phụ tố cũng có yếu tố hồi quy không thể làm căn tố được (kết hợp được với một

số vĩ tố lớn hơn 1, nếu không được thì không là căn

tố mà là từ) hình vị cấu tao từ và hư từ: ràng buộc, nhưng không tuyệt đối

Không phải từ: không độc lập, không có nghĩa chỉ có

vỏ âm thanh (Phan Thiều, 1984) Hấu là 1 từ: hình thái ràng buộc tuyệt đối, có chức năng cú pháp(định ngữ), được kết hợp với một từ (dưa– không là căn tố hay phụ tố, không là 1 từ)

 Gồm 2 từ đồng loại có chức năng cú pháp giống nhau và quan

hệ ngữ nghĩa gần gũi nhau

 Cao Xuân Hạo : trong tiếng Việt đơn vị có cương vị

ngôn ngữ học của âm vị là tiếng chứ không phải là âm

tố như trong ngôn ngữ Âu Châu

ngôn ngữ học (bằng chức năng khu biệt và thế đối lập

về trật tự từ), tiếng Nhật, Triều Tiên và các ngôn ngữ

đơn lập: đại lượng ngữ âm có tư cách là âm vị chứ

không phải là âm tố (tiếng Âu Châu hiện đại)

Chân thành cám ơn thầy và các anh chị đã

lắng nghe!