DSpace at VNU: Người con của "thần rùa" Hồ Gươm

Khơng chỉ là một giảng viên tâm huyết với cơng việc trồng người, ơng cịn là một nhà nghiên cứu, một chuyên gia bảo vệ sinh vật quý ở Việt Nam, đặc biệt là rùa Hồ Gươm.. Mặc dầu, nghiên c

NGƯỜI "CON" CỦA "THẦN RÙA" HỒ GƯƠM

Hơn 20 năm qua, tên tuổi PGS.TS Hà Đình Đức, Khoa Sinh học, Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quớc gia Hà Nội) đã trở nên quen thuộc khơng chỉ trong giới nghiên cứu khoa học mà cịn cả nhiều người dân Thủ đơ Hơn hai thập niên qua, ơng đã "dớc tâm, dớc trí và dớc sức" đi theo cụ rùa để ghi chép rất tỉ mỉ phục vụ quá trình nghiên cứu khoa học của mình Ơng cũng là người đầu tiên và gần như duy nhất nghiên cứu về Rùa Hồ Gươm một cách cĩ hệ thớng Bởi vậy, nhiều người đã "gắn" cho ơng rất nhiều biệt danh như: Giáo sư rùa, Nhà rùa học hay Đức rùa

CƠ DUYÊN VỚI RÙA

Hà Đình Đức sinh năm 1940 (tuổi Canh

Thìn), tại Thọ Xuân - Thanh Hố, một

vùng đất giàu truyền thống hiếu học

Cái tuổi được đánh giá "lận đận" về

đường cơng danh, nhưng về sự nhiệt

tình, say mê cơng việc thì ơng lại cĩ

thừa Với ơng, đã đam mê việc gì thì đố

ai cản nổi, phải làm cho kỳ được - kỳ hay

mới thơi

PGS.TS Hà Đình Đức học đại học năm

1959, chuyên ngành động vật học và nghiên cứu sinh cũng ở chuyên ngành này Cuộc đời giảng dạy và nghiên cứu khoa học đã giúp ơng đi nhiều, đọc nhiều Bởi vậy, những bài giảng về chuyên mơn của ơng rất sâu sắc, sinh động mang hơi thở từ thực tiễn cuộc sống Khơng chỉ là một giảng viên tâm huyết với cơng việc trồng người, ơng

cịn là một nhà nghiên cứu, một chuyên gia bảo vệ sinh vật quý ở Việt Nam, đặc biệt là rùa Hồ Gươm

Mặc dầu, nghiên cứu về rùa khơng phải chuyên ngành chính của ơng, song với

sự đam mê, nỗ lực khơng ngừng ơng đã trở thành một chuyên gia nghiên cứu về rùa học cĩ uy tín ở trong và ngồi nước PGS Hà Đình Đức tâm sự: Cuộc đời tơi

"rẽ hướng" mới kể từ khi được tận mắt

ĐÀI SƠN

PGS.TS Hà Đình Đức

41

Số 274 + 275 - 2014

chứng kiến cụ rùa thiêng nổi trên Hồ

Gươm vào năm 1991 Tơi như bị "thơi

miên", ngày càng thơi thúc mình phải

cĩ trách nhiệm với thần rùa Và cũng

thật "kỳ ngộ" vào cuối năm 1991,

Cơng ty Dịch vụ khai thác Du lịch (thuộc

Sở Văn hố - Thơng tin) Hà Nội mời tơi

nghiên cứu rùa Hồ Gươm nhằm phục

vụ cho việc khai thác và phát triển du

lịch Và rồi, tơi bắt đầu "dấn thân" vào

nghiên cứu chuyên biệt về rùa từ đĩ cho

đến hơm nay

Cho đến nay, ơng đã cĩ hàng chục cơng

trình khoa học "chuyên biệt" với hàng

vạn trang viết về rùa Hồ Gươm Bên

cạnh đĩ, ơng cịn nghiên cứu về cảnh

quan, văn hố lịch sử và mơi trường Hồ

Gươm với nhiều luận cứ, luận chứng

khoa học, đầy sức thuyết phục Từ năm

2009 đến nay, ơng đã đảm nhiệm nhiều

cơng trình khoa học quan trọng của Thủ

đơ như: Chủ nhiệm Dự án "Phục hồi và

ổn định mơi trường Hồ Hồn Kiếm - Dự

án khả thi (VN 05/A07); Dự án Nghị định

thư giữa Việt Nam và Cộng hồ Liên

bang Đức (đã hồn thành năm 2009);

Thử nghiệm thành cơng và quyết định

nạo vét bùn tồn bộ Hồ Hồn Kiếm,

được cơng luận và giới chuyên mơn đánh giá cao

Ơng kể lại câu chuyện: Ngày 2/6/1967, một con rùa nổi lên ở gần phía Câu lạc

bộ Thống Nhất, nơi cĩ tượng Vua Lê

Hình như rùa muốn báo với đức Vua rằng: Nĩ đang gặp nạn Nĩ mang một vết thương Người ta vớt nĩ lên để cứu chữa Tuy nhiên, do mải miết ngồi tranh luận thế này - thế khác, con rùa bị nằm phơi nắng lâu nên nĩ đã vĩnh viễn ra

đi Tiêu bản của nĩ được lưu giữ trong Đền Ngọc Sơn hiện nay Đây là con rùa nước ngọt lớn nhất ở nước ta, cĩ chiều dài 1,9m, rộng 1,1m, cao 0,3m, nặng tới 200kg Phải chứng kiến cảnh đĩ, lịng tơi cuộn đau Và rồi, tơi quyết tâm đầu

tư thời gian cơng sức nghiên cứu, tìm hiểu về lồi rùa này với nhiều câu hỏi:

Nguồn gốc rùa từ đâu? Sinh trưởng và phát triển thế nào? Mơi trường sống hiện tại của chúng ra sao? Để cuối cùng đã tìm ra lời giải đáp cho câu hỏi:

Làm thế nào để rùa Hồ Gươm tồn tại và phát triển

Sau đĩ, ơng một mình "mị mẫm"

tìm kiếm nhiều nguồn tài liệu ở trong

nước và xem xét rất kỹ từ lai lịch của nhiều chủng loại rùa, phân tích cấu trúc xương, mai để khẳng định nguồn gốc,

độ tuổi, Rồi ơng tiếp tục nghiên cứu

về mơi trường sống của lồi rùa như nguồn nước, thành phần các hợp chất trong nước Đồng thời, ơng cịn liên kết với các nhà khoa học về rùa ở các nước như: Indonesia, Trung Quốc, Thái Lan, Lào để so sánh và cĩ những đánh giá chính xác về lồi rùa Hồ Gươm ở Việt Nam Từ đĩ, ơng đã cĩ những đề xuất đối với Chính phủ và các cơ quan chức năng cĩ liên quan đưa ra những quyết sách hợp lý nhất nhằm bảo tồn lồi rùa

ở Hồ Gươm

Theo ơng, thời gian qua cĩ rất nhiều

ý kiến đưa ra về việc chế độ tảo, rong rêu đang bủa vây cụ rùa Rồi đủ gạch

đá, sắt thép nằm dưới đáy hồ làm khổ

cụ, gây ra các mầm bệnh cho rùa Lại

cĩ nhiều ý kiến của các nhà khoa học cho rằng: rùa ở Hồ Gươm là một loại cĩ nguồn gốc từ Thượng Hải Những ý kiến

đĩ đã gây hoang mang đối với những người quan tâm đến rùa Và ơng đã cĩ cơng trình giải mã một cách khoa học, xác thực và đầy thuyết phục về vấn đề

Xuân Giáp Ngọ 2014

42 Bản tin Đại học Quốc gia Hà Nội

trên Ông khẳng định: Cụ rùa Hồ Gươm

không phải là loại giải Thượng Hải với

những bằng chứng khoa học được các

nhà khoa học trong và ngoài nước đánh

giá cao

ĐẾN ĐỨA CON CỦA THẦN RÙA

Việc nghiên cứu cụ rùa với ông như "cái

duyên trời định", để rồi ông gắn bó,

chuyên tâm với công việc mình đã chọn

về văn hoá lịch sử Hồ Gươm Do vậy,

những thay đổi của cụ rùa và Hồ Gươm

theo chiều hướng không tích cực ông

đều lên tiếng nhằm bảo vệ di sản lịch

sử văn hoá bậc nhất của Thủ đô Đến

nay, mọi người đều thấy được tấm lòng

của ông "Đức rùa" đều xuất phát từ cái

tâm và cái đức của một nhà khoa học

đích thực là vì tình yêu Hà Nội, vì cụ rùa

thiêng Bởi vậy, Đức rùa đã được cố nhà

Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc "tặng"

ông biệt danh rất ý nghĩa: "Đứa con của

thần Rùa Hồ Gươm"

Ông khẳng định: Công việc tôi đã,

đang và vẫn tiếp tục nghiên cứu về cụ

rùa bằng tất cả tấm lòng của một nhà khoa học với Thủ đô ngàn năm Văn hiến chứ không hề vụ lợi Năm 1992 - 1993, tôi đã lên tiếng phản đối dự án nạo vét

Hồ Gươm bằng cơ giới, đưa máy hút bùn HB16, cuốc 100.000m3 bùn ở Hồ Gươm đổ ra sông Hồng rồi bơm nước

từ sông Hồng trở lại Khi đó, tôi đã gửi

tờ trình lên Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ) nêu rõ: "Công việc này có thể làm xáo trộn môi trường yên

ổn xưa nay của loài rùa quý, thậm chí có thể diệt vong Để bảo vệ loài rùa thiêng, tôi đề nghị tạm hoãn công việc nạo vét lòng hồ để tiến hành nghiên cứu tổng thể về đặc điểm sinh thái; sinh học và điều kiện sống của loài rùa; tham khảo ý kiến của các chuyên gia động vật học về vấn đề này"

Không những vậy, từ 2009 đến 2011,

"Giáo sư rùa" đã nhiều lần lên tiếng cảnh báo cụ rùa Hồ Gươm đang bị đầy đoạ Bao nhiêu rác rưởi bủa vây lấy cụ rùa Nhiều thứ vật liệu rắn như: gạch, đá, sắt thép nằm dưới đáy hồ tiếp tục làm

"khổ" cụ Nguy hiểm hơn mai cụ rùa đã

bị rêu mốc ăn trắng xoá cần phải có biện pháp khẩn thiết cứu lấy rùa thiêng Đức rùa kể lại: Sau bao lần kiến nghị, trao đổi trực tiếp với người đứng đầu, cuối cùng, lời khẩn thiết của tôi cũng được UBND TP.Hà Nội ghi nhận Ngày 15/2/2011, UBND TP.Hà Nội đã có ý kiến chỉ đạo các sở, ban, ngành tiến hành khảo sát hiện trường, xây dựng phương

án và đề xuất thành lập tổ công tác liên ngành có giải pháp bắt, xử lý triệt để rùa tai đỏ tại Hồ Gươm Tiếp thu ý kiến của các nhà khoa học và các tổ chức, cá nhân để hoàn thiện phương án kỹ thuật, bắt rùa tai đỏ và có giải pháp tổng thể chữa trị vết thương cho cụ rùa

Gần 1/4 thế kỷ nghiên cứu về cụ rùa, văn hoá Hồ Gươm PGS Hà Đình Đức

có rất nhiều kỷ niệm Nhưng với ông, kỷ niệm sâu sắc nhất và tâm đắc nhất đó là công việc cứu chữa cụ rùa năm 2011đã thành công Ông nhớ lại: Lúc đó, công luận cũng như nhiều nhà khoa học tỏ

vẻ nghi ngờ về công việc cứu chữa cho

cụ Nhưng tôi luôn có một niềm tin vững chắc và được minh chứng bằng một kết quả rõ ràng, cụ rùa khoẻ mạnh trở lại Hồ Gươm sau 100 ngày điều trị Và công tác chữa bệnh cho cụ rùa được bình chọn

là sự kiện môi trường nổi bật nhất năm 2011

Cũng theo ông: Rùa Hồ Gươm là loài rùa mới cho khoa học thế giới Rùa ở đây

về mặt hình thái hoàn toàn khác với loài giải Thượng Hải và rùa Đông Mô Tôi đã cho công bố trên tạp chí Khảo cổ học số 4/2000 đặt tên khoa học là Rafetus leloii

và công bố tại Hội thảo Quốc tế: "Phát triển bền vững Thủ đô Hà Nội Văn hiến - Anh hùng - Vì hoà bình" trong dịp Đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội

Bên cạnh đó, ông còn là người có bộ sưu tập ảnh rùa Hồ Gươm nhiều vào loại bậc nhất ở nước ta với hàng ngàn bức ảnh Trong đó, có hàng trăm bức ảnh cụ rùa nổi vào những thời khắc quan trọng của đất nước được ông lưu lại và chú thích rất rõ ràng (ngày, tháng và giờ chụp)

- PGS.TS Hà Đình Đức vinh dự được nhận giải thưởng

"Bùi Xuân Phái vì Tình yêu Hà Nội" năm 2011.

- Đầu tháng 10/2012, Hội đồng Thi đua - Khen thưởng

Hà Nội đã vinh danh ông là "Công dân Thủ đô ưu tú".

- Ông là người dành thời gian theo dõi, nghiên cứu

sớm nhất về rùa Hồ Gươm và cho công bố 6 công trình

nghiên cứu cấp Quốc gia về Hồ Gươm, viết hơn 200 bài

viết và hàng ngàn bức ảnh về cụ rùa thiêng

43

Số 274 + 275 - 2014