Mạch nước sông Dà tim róc rách Ngàn măy non Tân mál lơ mơ..... Nước non hột ngộ còn luồn Bảo cho noa chớ có buồn làm chi Nừớc kia dù hãy còn đi Xgán dăư xanh tót non thỉ cử vui Nghi
Trang 1P H Á C T H Ả O C H Á N DUNG V Ã N HỌ C
TẢN ĐÀ*
N G Ự i Ễ s KHẮC X Ư Ơ.NG
] - U N BÀ VỚI NÚI TẢN SỔNG B i
Q uê h ư ơ n g T ả n Đà, m ộ t là n g bá n h ò là n g K hè T h ư ợ n g ờ b ền sòng t ì à p h í a
t à y b ấ c lả s ô n g v à p h i a đ o n g n a m là n á i T ản Sổng Đà n g â y đ ê m m ả i m iế t c h ả v
q u a là n g :
Chúng thủy giai đông ìhu
Đà giang độc bấc lưu
(Cỗc sông đẽu chảy \ồ đông
Sông Đà riêng một, ngược dửng bắc lưu)
S ông Đ ả q u ã n g g àn là n g Khỏ đ ộ t n g ộ l c h u y ề n d ò n g n g ư ợ c vỗ b ắ c tạ o th ả n h
m ộ i k h ú c g a y đ ề r ồ i ve ngã ha H ạ c c h ầ u đỄn l i ù a g m ộ T ò
Sửng Đtù ai vặn một.dỏng quanh
(Chơi Hôn Binh)
T ừ là n g K hô n h ìn v e n ú i T ả n m ỗ i sớ m m ỏ i ch iề u n ắ n g tro n g , ra â ỵ q u a n g cứ
n h ư n ủ i s ử n g s ữ n g ngav đ à u là n g , Đ ầy là n g ọ n n ú i th ầ n k ỳ n ơ i n g ự ỉìị cù a
t h ằ n T ả n V iên đ ứ n g đ ã ọ th ậ n đ iệ n n g ư ờ i V iệl c ồ ,'lồ n ủ i c h ủ c ủ a n ư ở c Văn L s n g
th ờ i H ù n g V ư ợ n g , t r ẵ n Bpn của g a n g s o n Dại V iệt, cb ó l r ó t ba đ ìn h n ê n cổ lé n
Ba Y l, h ỉn h tr ò n n h ư c á i t á n n ô n có tê n T ấ n ViẻB;
T ừ n ă m 1912 n ù i v à s ố n g q u é h ư ơ n g đ à đ i v ào th ơ T ả n Đ à
y ùng dăt Sơn Tây nỗy một ô nọ
Tuồi chừa bao nhì tu văn rắt hùng
Sông Đá núl/Tản ái hun đúc
Bút Thánh cứu Thăn iớm vỗi vung
L ê n « b ă u T rờ i» T ản 0 8 x ư n g d a n h ỵ ớ i T r ờ i cữ ng v ờ i (ám lỏ n g t ự h ào vẽ
s ô n g n ú i q u ê h ttơ n g :
— Dạ bầm lạy Trời con xin thưa
Con lên Khăc Hif a họ là Nguyỉn
Què ở Á châu về địa càu
Sông Đà nái Tản nước Nam Việt
N h ũ stn h N g u y e n K hắc H iế u v ớ i n h ữ n g hài v â n đ ỗ u l i í n t r ê n tờ Đông Dưirtiq í ''‘’■chi n ăm 1915 v ẫ n c h ư a có m ộ t t ự h iệ u v à c b í n$Ịn s a u Î9J? ra ớ t
* Đ àv lù h a i p h S n tr t c A t r o n g « IMrdcIhâp chíln d u ng v ũ n h ự c Tẳn Đ à »
Trang 2đmặc đặt th à n h tiiự c riên g « T ắn i.)à v ăn tập»
Văn chương thời nôm na
> Thú chơi có sơn há
Ba vì ờ trước mặt Hãe gtang bén cạnh nhà :
Tản Bà
N h ữ n g v ầ n n ô ạ i n a sớm b ộ c lộ m ộ t bân ngã n g ỏ n g ấ y tr o n g Khôi linh con I
(19)16) c h o b ịể t t ự h i ệ u Tẳn Đà h ắ t ngu ồ n từ c ả m h ử n g n a o
Mạch nước sông Dà tim róc rách
Ngàn măy non Tân mál lơ mơ
Đ ỏ là l in h q u ê N ư ớ c s ô n g n g h e róc, rá c h tro n g t i u , n g h e th á y ôn g Bằ tr o n g
tiro t r o n g m á n v i đ à y là đ ò n g sAng q u ê h ư ơ tìg v à m ắt o h à t h ơ c ứ «lơ m ơ » n g ấ m
n h in n g à n m ây n o n T ẳn «M ất lơ m u » là m ắt cù ạ thi l m n ç , củ a n h ữ n g J n g h ĩ
m ô n g lu n g , đ ó là m ắ t m ộ ag m ẳ t nscr c ủ a tin h qiiè rà o r ạ t N úi T â n sổ n g B à đ e m
l ạ ỉ c h ọ n h à thơ n h ữ n g tin h cậ m m an m ốc m à ọ fin g th ật th ẳ m th iế l n h ư tin h y ê u
l ứ a đ ô i
tìỉnh non Tàu máy trời- mơn mác
.Dải sông Đá bọt nước lệnh bênh
Baóitlỉiêu cảnh băy nhiêu lình
Nirớc kia nuụ/ nọ như minh ụớl ta
(Thir trách Bgưởỉ tinh nhfln không quen biẽl)
s ỏ n g Đ i n ủ i T ả n b a o lầ n n â n g rá n h tả m h ồ n , ili'tng l i n l in h c ả m lạc q u a n ,
■lòng tí n v à o c u ộ c đ ờ i và c h jn h m in h :
Nước rựn t6ng tìá con cá nhảy
Mảy chùm non Tản cái diỉu bay
Nặng như quả đăt má quay được
Cao đĩn ông Irời khỏ VỚI (hay
Trời dăl cá chim dìu tự dâc
Ở đời ai hẻ chẳng ưuny tay
(Quủ n h à c h ơ i M it M m hw n g)
Dù c h o đ a n b u ồ n vố th à n th ế , tè tá i v ề n ỗ i đ ò i n h ơ n g n ú i T ầ n 9Ông Đ à đ ă
rỉà đ ộ n g l ự c k ic h tb ic h t r í h ă n g h ả i, lin h t h ằ n ti ế n Ihủ củ a n h à th ơ , n â n g đ õ n h à
(h ơ tr ố n c o n đ ư ờ n g ch ỏ n g g a i c ủ a s ự n g h iệ p v ă n c h ư ơ n g :
«T òi n g o â n h m ặ t v à o t r o n g đ ê , trò n g lê u t r ê n n g ọ n n ú i T à n lạ i q u * j m ặ t ra
» g o à i đ ê , n h ln x e m m ộ t d ả i H ắ c giang» t ư ờ n g n h ớ đ ế n h a i c â u c ủ a c6 n h â n viỂt
-cho tô i t r o n g b ử e t h u thỏri cái h ứ n g tư& ng cử a tô i về v ă n c h ư ơ n g lạ i c ó n h ư đ á
T f t nhu? avrdra l u ô n ra à m u ố n b u ô n lạ i k h ô n g b u ô n , m ũ ổ n c h â n l ạ i k h ổ n g c h á n »
<GMCệ
ĩèuy tỊu ê h ư ơ n g m in k v ó i T1ỂM T i n , sô n g Đ& T ản Đủ đ ă t ừ đó mồ r ộ n g , n â n g
oao th àa b i t i n h c à m th iê n g l i ê n g : tin h y c u T § q u ố c N í i T i a sô n g Đà từ hì».h
âtrçr»g b i ề u t ư ợ n g c ù a q u á k ira n g ehuYỗH th à n h h ln h t ư ợ n g tru n g tâ m tro n g I h »
■rẵn T à a B à vớ i ý n g h ĩa là b iề u tư ợ n g củ a T ô q u ố c
Trang 3là n g m à c ả m xức v ớ i n ú i T â n s ô n g Đ à T ả n Đà v iế t t r o n g Giăc mộng lớ n i
« H ầ n g k h i d irớ i bóng tà d ư ơ n g , m ộ t m in h d ạ o c h ơ i b ê n c o n đ ư ờ n g đ f cao,, b ê n
n ọ s ô n g Đ à, b ên k ỉa n ú i T á n , m ộ i m ổ i c ả m lìn h th a n h th ư ợ n g lơ th ơ n h ư t o l i ễ u
c h iẽ u x u â n Cái t i ề a th ụ y ế i Thê non BƯỚC :
Nước đi đi mãi không y<? cùng hon
văB ỷ th ự c p h á t s in h tr o n g lú c â y »
N h ư n g t i ề a th n y é t đ ư ợ c í á n g tố c s a u bài th ơ v ả s á n g lá c đ ề tổ n bái t h ơ lê n
n h t t T ả n Đà th u ậ t lạ i t r ê n b à o Ngày Nay sổ 1 4 3 -1 9 3 8 '
« N g u y ê n th ự c th ờ i n b â n t r o n g k b i l ô i ỏ q u è , h ò i tôi đ ư ơ n g so ạn c á c s ả c b
II L ê n s a u J>, « L ê n tà m » , « Đ à i g ư ơ n g » (1 9 1 8 —1 9 20)v.v„ , m ỗ i b u ô i chỉỄu th ư ờ n g
lê n c h ơ i q u ã n g đ ê <*ao iro n cìíìu là i g M ột b é n là s ô n g Đ à, m ộ t b è n là n ú i T ẳ n
V è b ê n k ia s ồ n g Đ à < 'ũ n g liê n m iê n n h ữ n g n ú i gằn xa c a o th á p k h à n g b iẽ l là b a o
n h iê u Mỗi b u ồ i c b i í u tô» đ i c h ơ i n h ư th é , m ộ t m ìn h th ơ th ầ n , h ẵ n g từ k h o ả n g
c ü ijg k h á lâ u m à b à i v ă n đ â y tử c là c h ứ a n h ừ n g cái càm t iró n g củ a cấc b u ồ i
h ơ n m ọ i b à i k h ảc , e rằ n g n ế u in e h u n g v à o m ộ t cu ỗ n Yăn n à o đ ó k h ỏ n g c h ắ c
cỏ đ ư ợ c đ ộ c giẫ I r ịn h t r ọ n g h a y c ũ n c c h i ç o i th ư ờ n g m à Ihòi N h â n đ ự ợ o n g ày
g ià ờ th ô n q u ê d à i r ộ n g ch o n ê n vi bai iụ c b ố t v iế t ilià n h m ộ t Ih iên tiÊu th u y è t
n g ắ n , m ư ự n c â u c h u y ệ n g ia i n h à n t à i t ử ở B in h K h á n g đ è chép lời phong nguyệt
má gửi lời non nước (N KX n h ẵ n )
T ru y ệ n *Thềnon nước» r a đ ờ i n g u y ỏ n ũ y là n h ư thế
L ờ i đ ề d ẫ n về bài u iơ ÍQ t r o n g 8Ổ b á o c ủ a tò a s o ạn Nf/rìy Na 7 c ỏ víễl : « Thầ non nước c ố l ẽ là m ộ t th iê n tiề u t h u y ẽ t h a y n h ã t, sâu sác Iilíảt củ a T â n Đ à
N bum g cbúrụ> ta sẽ k in h d ị b iễt b ao k h i đ ọ c bài dirâri đAy vầ th ấ y tác giả cliỉ
n iư ự H tiè u ih u y é t đ ỉ giứ i th iệ u m ộ t bỉu th ơ *
Nirởc non nặnq mội Ir’ri Ihĩ
Nuớc (ti, đi mãi, khỏng vầ cùng non.
Nhớ lời « nr/uyên ỊTỚC thề non »
Naớc đi chưa lại, non cỏn dửng không
T â m «W T ân Đà v ớ i Đ ă i n ư ớ c Ịà lủ m s ự t h í m kín n b u ồ n c ủ a n g ư ừ i dàn
v o n g q u 6 c « h ư a n h in r a d ư ợ c ln rử n g đ i t(Vi T ả n Đồ tră n ir& đ ế n d ay d ứ t nồi
đ a u d è c ũ n g n h ư K h u ấ t N g u y ê n x ư a b u ô n g 1# n h ữ n g khiir: L y T a o cb a n ch ứ a tin h h c à i cỗ q u ố c N on T ả n s ò n g Bà lạ o n ê n n g u ồ n thi càm Ýứị V n ^ h ĩa biều
t ư ợ n g tr a n g n g h id m và đ a u buÒH c ủ a đíU n ư ớ c v à bièu t u ự n g đ ó h jệ n d iệ n ở
h ă n Hét n h ữ n g v à u Ẹ b ữ n g t r a n g th ơ g iãi b à y lãm s ự « v o n y q u ố c h ận » ở T ản B à
Đêm năm cauh Lụy năm canh Nỗi niim non nước
Đổ ai quên cho đành
(GMC)
N bà th ơ b ă n k b o ã n :
Mưa xuân Hông Lạc tươi màu
Bức tranh mưa gió ru ng dâu lòng ai
Trang 4Nước non biít cò ai người dầu binh ?
N’ inrng cùnf» n h ư đôiiíỉ b à o m in h , T ản Đà v ả n tin rằH g « UUỂC í k h ô n g đi
m itù, J n w i f * k h ố n g xuất đ ư ợ c m à sẽ có n gày vè :
Non xanh dã biét hay chua
Nước đi ra bầ lại mưa uê nguỔR.
Nước non hột ngộ còn luồn
Bảo cho noa chớ có buồn làm chi
Nừớc kia dù hãy còn đi
Xgán dăư xanh tót non thỉ cử vui
Nghin nữm giao ước kĩt đôi
Son non nước nước khônr/ nguôi lời thầ
n TẲN ĐÀ - NHÀ T H Ơ CỦA s ự LÊN Đ Ư Ờ H G
Trời sinh ra bác Tẳn Đà
Qựê huớng thời có, círa nhá thbi không
Nửa đời Nam Bác Tây Đônq
Hạn bè sum họp, vợ chòng biệt ly
Túi tha đeo khấp ba KỈJ
Lạ chi rừnq biền, thiêu gì gió trănq
(Thú ăn chơi)
ĐAv là g iọ n a n g ô n g Tà c h ế n h c h o á n g s a y của m ột « g ian g h ò k h í cổ t », k b i t
v ọ n g kliộng g ia n , l u ô n lu ô n bị th ú c đ à y bờ i n h u c ầ u d i c h u y è n , k h ỏ a g th è
k h ftttg đ i cũ n g n h ư k b ò n g Ih ẽ k h ỏ n g n g òn#, k h ố n g th ề k h ô n g s ay Đ 6 là * c h á t ,
T â n Dã », là T ả n Đ à Ir o n g c u ộ c s ổ n g v ả tr o n g v ă n h ọ c
p-.iv là k h á i v ọ n g của m ộ t b&H ngà n g a n g lá n g p h ó n g k h o á n g k h ô n g chị&
nô i s ự iu U m #, t rạ n g th ái n g ư n g đ ọ n g , trố i m m h Iro n g m ộ t k b ỏ n g gỉan <fucn
t h u ộ c , tro n g y £ n ồ n g ia m h ã m T á n ĐA v i ế t : € K hí c ò n ờ n h à q u ê , n g h e n ó i
n h iề u ngưíVi ở c ạ n h là n g s u ố t đ ờ i ch â n k h ô n g b ư ớ c đ ễ n tỉn h , lấ y là m th ư ơ n g ,
l ắ y í á m b n ò n c ữ ơ i » (GMO), Hàn ngả n à y n h ặn Ih ứ c r ằ n g xê dịflh tr o n g p h ạ m r i loAn quóc c ụ n g c ò n là c h ậ t b ẹ p , c h ư a « dà » c ơ n n g h iệ n đ i : «Ngưò^i c o n t r a i có
c ả i th á n s in h v á o đ ờ i n a y n h ư ch ủ n g ta , n ế u k h ỏ n g q u a c h ơ i Âiị c h à a , q u a P h i,
M ỹ, băc th ấ m B ắc c ự c v ư ợ t B ăng d ư ơ n g , đ ó n g lư ợ n T h á i B in h d ư ơ n g , n a m tở i
Ũc — đ ạ i — lý th ờ i s à o đ irự c là v ạ n lý m à lẵ y g l làm x a ? C ò n n h ư tro n g m ộ t
n ư ớ c , n g ư ờ i ở x ử n à y q u a x ử n ọ ,/T runK ' r a B ấc, B ắc v ầ o N a m th ỉri efio g n h ư
t r o n g m ộ t là n g n g ư ờ i ở x ó m t r ê n x u ố n g x ỏm d ư ở i, ở x ỗm d ư ớ i lèn x ó m trê n khỏBị n h ữ n g k h ô n g láy gi làm x a m á s a o g ọ i đ ư ợ ò là e b ơ i ! »
(Ch*i còn
ch*i)-C ho n ê n T ả n Đà đ ã ố m ấ p m ộ n g tư ở n g đ i c h a d u k h ằỊi thỂ giớ i v à x â y
đ ự n g m ột cAu c h u y ệ n p h iê u l ư u m ộ n ^ t ư ở n g k h i íự t b â o k b ồ a g cố đ i í u kiộn
th ự c hi én
Trang 5m ộ t b ữ a rirợ u c ò n ó i v ớ i c h ú n g tô i m ộl c â u ỉ tô i sẽ b ọ c c b ư N I i ệ í c b ữ p h á p
đ ề Vf* g iú p đ ồ n g bfto » (T a o dàn, sò T ả n Đ à —1939)
P h ổ n g v iên V ăn B ỉn h b á o Ngày Nay v i ế t vè d ịp T àn Đ à vS T h á i S in h th e o
lở i m ờ i c ủ a H ội t r í th ầ d ụ c đ ị a p h ư ơ n g , th u ộ t lạ i cu ộ c p h ỏ n g v ẫ n t r c ữ g đ ó u h ỉr
th ơ n ó i v ề d ự đ ịn h ,ch u d u th ể g iớ i v ớ i m ộ t p h o n g th à i h à o h ù n g lãn g m ạ n và
cũ n g r ấ t n g ồ n g :
« T ô i đ a n g tô (‘h ứ c m ộ t đoốR d u lịc h ( t h ự c r a lïifri là ỷ đ ịn h ) lẫ y tẻíi IhH&ng Bùng dân lộc, Tán Đà du tịch đ o d n » T ro n g đ o à n fiv ổhĩ ch ọ n lấ v nvvời ngưdri
th ô i M uời n g ư ờ i th ậ t x n ă t Bắc v ẽ m ạ i p h ư ơ n g d iệ n , tr o n g đ ó p h ẵ i c ó đ ù e ẵ t h à y
th u ố c , v õ s ĩ, v ă n s ĩ , k ịc h s ĩ th ợ th u y i-n , đ i đ ễ n đ â u lả m lẩ y m à ă n r à đ i to à n
b ẵ n g tà u b a y cả
— H ìn h nlxir th i s ĩ q u ê n ra ãt p h i h à n h gia th i p h ủ i
— G6 c b ử , p liẳi có h a i phi h à n h gi? n g a j tro n g b ọ n m in h đề n h ữ in ộ t n g ư ờ i
s a y r ư ợ u h a y n h ứ c đ ẳ u x d m ũ i đ ẫ có n g ư ờ i t h ú h a i th a y ngay N hư ng t h e o ý
tô i th ì c ă n n h ấ t l à v õ sĩ Võ s ĩ e ũ n g p h ả i có h ai : m ộ t c h á n h du c ô n , m ộ t p h ó d u
n g oạỉ q u ố c biổ t d â n V iệ t N a m k h ô n g ph&i là h è n k é m gì » (NgàyNag «ố 147—1939)
Đ à n h rằ n g đ â y là n h ữ n g lò i n ố i n g ô n g n h ư n g cũ n g bièu hỉộn m ộ t k h á t v ọ n g
m à T ả n Đ à ấ p ủ đ ã rổ f lá u , n g a y t r o n g tu ồ i th a n h n iê n Yà v ớ i lốc p h ầ m đ ằ u la}' Đ ó l à tìiũc mộng con I s o ạ n 'tr o n g cá c n ă in í 915— 1916, m ộ t g ịă c m ộ n g la n g
d u m à l à lã n g d u k h ắ p th è g iớ i tro n g lú c c h in h (ác giả đ an g «nằm co xó rừ n g » ớ
m ộ t góc h u y ệ n m iê n n ú i T h a n h S ơ n m à h ồ i đ ó cò n lồ ch á u , th u ộ c tỉn h P h ú T h ọ
T ả n Đ à n ò i v ề m in h :
Nửa đời Vam Dẵc Tày Đống
Bạn bè, sum họp, vợ chùng biệỉ ly
Q u ả cồ n h ư ( h ể Vi s u ố t đ ờ i la n g Lhang n a y đi')y m ai đỏ ch o n ê n * v ợ ch ồ n g biẠl ly » c ò n « b ạ n b è s y m h ọ p » TÌ n h ữ n g ch u y ẽ n lé n đ ư ờ n g cùa T ản Đ à k h ông
m a n g h ttơ n g v ị n g ậ m n gùi củ a c ỏ đ ơ n m i là n g a o d u « b án rư ợ u lú i íh ơ J» tro n g irìỉm y u i b è bạD
« Y ợ c h ồ n g b iệ t l y » l à lờ i n ó i ch ô n th ự c v ề đ ờ i m in h , về tín h c á c h d ộ c đảo
c ủ a l ẵ n g từ , đ ổ i l â p giử a q u a n h ệ v ợ c h ỉìn g v à q u a n bệ b ạn bè tr o n g c u ộ c sõng
b in h th irò n g T ản Đà r í t coi n h ẹ g ia đ ìn h m ặ c d ù rẵ t tln rơ n g y ê u v ợ Đi s â u vào
t r ê n c h ín h là m ố ụ g ia n g hồ , n h u c à u lu ô r xê d ịc h ò Tả a Đ à T ừ k h i m ở i x ây dự n g gia đ in h (1915), T ả n B à đ ẵ k h ô n g c h ịu đ ư ợ c c&nh yỗn p h ậ n vớ i v ợ đ ẹ p tro n g
k h u ò n k h ô g ia đ ìn h L ên đ ư ờ n g ! L ên (U rởng ! T ro n g Giấc mộng con ĩ n h à th ơ
d ự n g n ê n m ộ t c ả n h c h ia ta y : '
« Đ ư ờ n g n g o ài ga H à n g c ỏ t ờ m ờ aả n g , c ỏ m ột n g ư ò i h à n h k h ả c h sắp bộ
đ ư ò T ỉg x a đ ô h à n h t ra n g tr o n g m ột cál VH-li, là ai ? T h iể u n iê n ấm ’ s in h b Sơn
T â y N guyễu K h ố c H iểu đ ó K hi ẫ y cá i b ự c đ ư ơ n g th ứ c , cá c ch ỗ th&n b ằ n g , nh ièu
ô n g cùxig ra tiễ n L ại m ộ t n g ư ờ i th iể u p hu đ ừ n g ri ỏng lại m ộ! ch ỗ , t h ủ y cbung
k h ô n g c ố m ộ t liế n g n ồ i, lệ h a i h ồ n g lảm d âru n h ư cả n h ho a lô b ạ t m ư a đl2m
t h ờ i là tâ n h ô n 16 'U ồ i, q u ê & tạ i e h ù n H ư ơ n g , s ò n g H ốt, m ớ i c irở i rằ m th áng
« h ạp n ă m t h ứ 9 D u y T ân »
1«
Trang 6v à o th ô l g ia n K r n H iẻ u m ờ i lậ p g i» đ ìn h VỚI « lân h ỏn 16 tu ồ i » v à T ả o Đà đa
k ịp tầời đ ư a h ĩn h i n h v ợ mở\ v ào liì.n th u y ẻ t (hôn lé tồ c h ứ c rằ m [h ố n g chạ p)
n h ư n g đ ư a v à o m ột cả n h chia ta y đ è ẩ m H iếu mỏr d ẫ u m ộ f c h u y ẽ n g ia n g h ố
v ò n g q u a n h th ể gỉó-i !
M áu g ia n g hò ờ Tản- B à có th ề b 6 c I6n bấi c ứ lúc n à o T â n Đầ m ê th e o tiẽ n g gọi đ ư ờ n g trirờ n g h ơ n cối ấrn eú n g êrn ng ọ t cún m ộ t gia đ in h m ớ i T ế t, c ũ n g lẻ n
đ ư ờ n g :
' Chơi xuân k ì lại hành trinh
Ngày Ba mươi lít hứng tinh ra đi
Từ Băt Bạt 'qua Việl Iri Còn năm Kỳ tị còn thi tlélđông
Canh t/ìân ăn lềt Thỡng long Sang ngày mồng Bỗn vào trong Trung Kỳ
(Chơi Hué)
C u ộ c đ ờ i Tản Đ à k h ổng h i í m n h ữ n g l ế t l ữ th ứ n ay đ ó m a i đ ầ y
€ỏn trài còn nước còn non Tiín trinh vạn lỳ anh cỏn chơi xa
Chơi cho biễí mặt sơn há Cho sơn hábìil ai lã rnặl chơi
(Chơi Huẽ)
T à n Đà th ích g ia n g h ồ , n h ư n g ô n g đ ằ m Ib ẳ u i v ã i cà n h vỏ-i n g irờ i, k h ố c v ờ i
g ia n g h ồ CÙB các n g h ệ s ĩ T b ợ rnớ i :
W Hũ áo phong sương trèn gác trọ
Lặng nhìn Ihlên hạ đón xuân sang
(Thô Lữ)
Ta như cộ]khảch khoảng đlu hiu
Đã gộp chiều hỏm lại bước ỉiìu
(Xuân Diện)
T hính g ia u ạ bd, T ân Đà th ừ a hirỏrng q u a n niệm t ru y ề n th ố p g : « Đí m ột ng ảy
đ à n g h ọ c m ộ t s à n g k h ô n » Nhà th ơ k h ẳ n g đ ịn h : * C àn g đ i rộ n g c á n g biêl th ê m »
v à n g a y t ử 1916 đ ỉ có m ột cách n b in : c T h a n ôi ! bên tr ờ i m ặ t b í , kể m rở ẹ ch á n
m ầ y đ ã đ ề u là n h ữ n g c ả i n h à h ọ c r ấ t c a o đ ẳ n g k h ô n g cần th â y c ủ a cá c n g ư ờ i
du t ử m à đ ò n g cỏ, g iờ i uaây, sô n g b ă n g I1ÚĨ tu}'ếl lại là n h ữ n g n h à h át r ẫ t lo
n h ở n lih ô n g c ầ n p h í e h o cá c k h á c h c a o n h â n » (GMC)
V òi q u a n n iệ m áy , T ả o Đ à cấl b trử c lê n đ ư ờ n g , mờ ra n h ữ n g c u ộ c h à n h
tr ỉn h TBi vẽ :
Một đi thèm một lợ lừnq
Xe chui hăm lôi, bữn Irùng ỉóng cao
Duởỉ đường sóng biầa nhảy ren
Như mừng bọn mới nhir chào khách xa
L è i th ơ ấ y re » h á t n iê m vui xè dịch
N Danh sơ n gặp khách hữu tinh
Đèo Ngang ơi hỡi là minh với la ĩ
C on n g ư ờ i v ớ i th iê n n h iên c ũ n g Ih ắ m t h i í t n h ư con n g irờ i vỏri co n n g ư ờ i,
n h ư n g ư ở i y ê u g ặ p n g ư ờ i yèu
»
Trang 7Thuận xe.lạl cử dậm CÌI như bmỵ
Cáng vào mãi cátiỊi xinh thay
Cáng Irồng cảnh oậl đòl thay lạ thường
V hà Ih * h ỏ a đ iộu tâ m h ồ a v ớ i th iê n n b iè n n h à Ihơ đ i đè y ê u n*n B ỏng đ á t
n ư ớ c , đ i đ è n h V n d iệ n n o n sô n g , i t ì l cho biết mặt sơn hà 'ế. N h ậ n d iẹ n n o n sô n g
k h ô n g c h ì là th iê n n h iê n đ ịa ìỷ, h ìn h th ể n ú i sông, c ả n h s ắ c h ữ u tìn h v à đ a d ạn g
T ản ĐÌ1 đ ã tỉ é p n h ậ n , đ ă g h i n h ở v à t r â n trọ n g tẫt oả n h ữ n /í g i t r o n g cu ộ c (lải th ư ờ n g tư ờ n g 'n h ư là n h ỏ n h ặ t , q u á q u en đ ế n ’ k h ồ n g ai đ è V n h ư n g lạ i tạ o
h ợ p i h à n h bộ m ậ t q u è lỉư ơ n g :
Hù lươi cửa 6ề Tna-ran
Long xuyên chén mầm, Nqhệ An quả cà
Sài Gón nhớ vị cá tra
Cái xe tong mũ, qnản trà Nhắt thiền
tìa tln h con mắt Phủ Yin
Mữu tình rau hí, ỏng quyền Thuận An
Cơn nqârìì Chợ lớn chưa làn
Tiệc xòe lại cỏ Văn Bán, Vũ Lao
v à «òn n h iề u , nbiiHi n ũ a :
Sơn dương, S9 huyêt Hòn Gai
0 Đềng Sánh cá đồi, Giáp Lai lợn rừng
Văn quan Hoành Lĩrih xe từng Ị p
Con táu ca-nỗt, trông chừng Mẻ-kông
Tuồng Binh Định, rạp Phú Phong
Ồ Nam nước mắm tinh tìônq chè tàu
(Thú An chéri)
T â n Bà (lẫn ta c ù n g đ i đ ề « b iế t m ặ t s ơ o b à » g iú p la c ỏ m ộ t b ứ c Ira n h trtàn
r ả n h vỉ? quê h ư ơ n g ilẫl n ư ở c tro n g từ n g c h i tiét độ c dáo , cụ th ề , có th ê n ỏ i đòlÁ hàn đ ồ k in h tế — v ă n h ò a h a y sác h l)ỏ lủ i củ a n g ư ờ i d u lịch
N hờ n h ữ n g , c h u y ể n đ i d à i , T ả n Dà c ả m th ẫ y lò n g y êu n ư ở c c à n g th ê m thẳm
đ ư ợ m , tin h th ầ n d á n tộ e (lư ự c n â n g c a o Nhà th ơ tự n h ậ n đ ị n h :
« R ộ n g m ắ t n h ả n sơ n hải m à n ặ n g lò n g clu in g tộc g ia n g sơ n T rè o iê n đỉnh
n ũ i H o à n h Sơn m à trô n g q u a n h n g o à i bè tr o n g n o n cỏ h ơ n n h ư p h ú c d ư ớ i đèn
x a n h đọc m ộ t th iô n lu ậ n th u y ế t t ự tô n v ậy # (GML)
N hà th ơ yôu n h â n đ ả n m in h , y c u đ ấ t n ư ớ c m in h cho nén h a m mA n h ữ n g
c h u y í n đi
T r ê n đ irở n g v à o H uê, T ả n B à x ú c đ ộ n g r ạ t rà o
Dọc đựờng dán chủnq biĩl bao
Ruộng tình hữu ái như rào trộn mưa
Rềng Tiin cùng họ từ xưa
R* mươị năm mới bây giờ gặp nhau
(Chơi Huí)
Trang 8S ố ', n h à lh * c ù n g n h Ạ n d ấ n c ù n g c a r tre em V ni vẻ c h u y ệ n trị v à : « m in h ốm lẫy m ộ t đ ứ a t r ẻ v à o lị n g , n h ữ n g đ ứ a k h á c l ạ i cũ n g t r a n h a h a u x á n đ ế n đ ĩ ngịi và® lị n g m ìn h , c ỏ đ ứ a q u à n ấ o ư iũ i rã i r ă t t i ầ n th iu m à y ê u Lhời c ử y ê u »
L ủ c c h ia t a y : « C ơ n v u i đ õ n g ch ủ n g đ ỏ n g b à o t ư ị n g n h ư n g ư p h ủ B ào
n g u y ê n c h ư a h ẳ n cĩ th ú v u i n h ư ih ế v ậy ! T an m ột c u ộ c v « i đ ố rồ i á ứ u g đ ặ y từ
b iệ t Đ ằ y th ujfèn lỏ n g liễ n co n c h á u T iỏ h K ơ n g » (G M L )
Q u a Hải V àn q u a n n h à th ơ c ả m n g h ĩ: s
Giang sơn lừ bấy đĩn nay Nào irăny mạt bẻ nau máy trkn ngán
Ai xưa bèn cũ cùn Ihuyên (đai tỉnh Ihẳng cánỉi, bán Ẩiồn khách du
■ N h à Ihơ th ă m c ử a T h u ầ n A n v ỡ i b ao xúc d ộ n g về « t h ờ i đ ạ i ề u y đ i, g ian g
s ơ n b iê n cải », « t r ư ờ c k ia h a i n g h ìn q u á n d ĩ n g g iữ T h u à n A n, b à y g iờ m ộ t tê n lin h Irá u hảĩ » T a n Đ à lớ i th ỗ m a h à c h í s ĩ P b a n B ội c h â u lú c n à y bị c h in h q u y è n
th ự c d à n BU t r í ớ H u ế N h à tú ơ d i ttiă m Đ ịng D ttơ n g ờ Q u à n g N a m ìvẵnịỉ
T á n Đ á ghé B iu li Địrtii iM m mụ n h à l á y S o a, liiá p iiư ơ n g k h ã ii vối tr ư ờ e d è * ih #
l à m n á o đ ộ n g c ả q u a n n u a m ỵ t tĩn h
T àn Bà e t n g n ĩ i l ê n tâ m s ự c ủ a lã n g (ử t r ả i cuộc đ ờ i t r ê n n h ữ n g c o n đ ư ờ n g ,
T ạ i cao phận thấp chí khi uâl
Giang hị ìné ciiợì quèn quẽ Jiưưng\
( T h ă m MŨ f t b é u J ư i r « í í)
C h ú n g ta sẽ p h â n b iệ t ờ T ả n Đ à cĩ h ai c á c h g ia n g hị h a y liai plnrw ng th ứ c x è
đ ịc h d ố i i ậ p : g ia n g h ị tự n g u y ệ n v à x ẽ d |c h bốt d ắ c d í, tứ c là làợ i s ự b ăl đẳc chí và bấl m ẩ n vứi t ù à n th é và thèri cu ộ c , (jiftiig h ồ tự n g u y ệ n lá xê d ịc h th e o
t h ị i th ứ c n ộ i tá m
V-, N h ư n g rr ă n Đồ ç ttn g ỉu ơ n l u ơ n b ị b ắ t b u ộ c p h ả i x ỗ dịự b, cĩ th è n ĩ i bị cvrững
ch ế m à pỉiáỉ lề n đ ư ờ n g đ ẽ r ồ i íh ự c s ự tr ị Ih à n h m ộ t b ỏ -h é -n iié n g v i h o à n cẮnh
v à kéo th e o cả gia đ i n h c ũ n g n a y đ ĩ m a i đ â y t r ờ t b à n h , n h ư L è 'l h a n h u ố i t r o i i g
Thi sĩ Tản Đỏ, « c ả i đ ờ i c ủ a m ơ i g ia đ ỉn h giiing h ồ ỉẵ n g s ĩ » ( t r 109) « G iang h ổ „
n ả y biêu h iệ n đ ở i s ố n g lê n h đ è n ìi, th à n Ih ê ba đ à o c ù a n h à th o « Ở k h ỏ n g y è u
ơ n g c h ạ y lu n g tu n g »
Khê thượng, BỈU bạt vầ Hà Nội
Sái gịn, VĩnhYèn, ra Hỗi Phịng
tì ờ Hồ Hóa kitm , xuỗag Nam Bịnh
X í chợ Đơng Xuờn, sang Hàng Bõng
Phổ tỉnh Sơn Tùy, lại Khê thượng
Một tĩt Quảng Yènnay Hà Đơng
bỏfi :
Khi làm chủ báe, lúc viết mướn
Hai chục IÌŨHI iư tành khốn tầng
(jTiin t i ( C*R{ lfn krèí)
Trang 9e h n )’ẽn đi đ ó ià s ự bSi lực tr o n g v iệ c th ự c h iệ n lý tưỏ-ng m à lý t ư ở n g l y l ạ i đ ư ợ e
c h in h n h ữ n g c h u y ế n đi n à n g c a o lồ m ch o tha th iế t hơn, đ ó là l ỹ t ư ở n g
« b ồ i b ứ c đ ịa đ ồ r á c h » m à s u ổ t đ ờ i n h à th ơ á p ủ N hà th ơ b ỏ n tầ u hSt Đ ắc t é l Nana, h é t ĐồDg s a n g B o ài đ ề r ồ i p h ả i th ú n h ậ n :
Biíl bao ra tìẵc vào Nam Bức (lư dò rách đã cam khó lòng
(X uin Tứ)
V à tự th á n :
t H ơ n m ư ờ i n ám b ụ t s ắ t b ù t lố n g , h a o giSv m ực c h ẳ n g ích g l ch o xũ h ộ i »
T ró i ba x ử đ ư ờ n g xe đ ư ờ n g bễ, t r ụ i râ u m ày c ò n th ẹ n vờ i g ia n g s ơ n »
Q n â th ự c là Tàn Dà đ ă k h ả i h à u h v ớ i m ộ t c h iế c v a l i bẹp n h ư n g vỏri m ộ t tẩ m Jòng p h ồ n g c ă n g tin v à y ê u , h ă m h ử tim đ ế n m ột g iả i th o á t n h ư m ộ l c á n h b u ồ m
n o gió lư ớ t r a k h ơ i N h ư n g r ồ i l r ả i M ro th ố n g cuộc đ ờ i, b ô n tầ u c h ỉ đ ư a đ ế n
th á t b ạ i th ấ t b ạ i cho n ê n c ỏ t h ề n ô i â m đ iệ u buồn s à u đ a d ầ n d ấ n c ù n g với
th ở i g ia n m à c h e a v à o h ã n h oa c ủ â tb i s ĩ lẵni» tử đ ề r ồ i cu ố i c ù n g lổ n á t cả
n h ữ ũ g â m sắc n h ữ n g g ia i đ iệ u re o v u i tb ờ i irl\ Càng đ i (,'àng số n g , c à n g g ià u
k in h n g h iêm , c à n g b u ồ n :
Nam Bầc đă nén người duyệt lịch
Giang hồ đàng châu vị chua cuy
Mười ba năm dó bao đùu bè
Góp tại canh irường một cuộc say
(Vẽ quỄ nhà cảm táo)
■'Như t h ế đ ó Và nỊÚr vậy lả c ó m âu Ih u ẫ ii t r o n g tư lư ỏ n g T ả n Đ à đ ù c h i x é t riên g
ứ h ình d iệ n xê d ịc h M àu th u ẫ n p h ả t t r i ề n tb e o q u á -trìn h tíeb lũ y v ố n số n g Tồ có
th e n ó i : b ả u n g ã lãn g tủ , c h ẫ t g ia n g h ồ tiê n Ih iè n của n h á Ih o là lạ c q u a n là liam
m ê c ò n cu ộ o ầống n ể u n ở đã â n n ạ p c h ấ t bi q u á n vào kh ú c l)ốt lê n đ ư ờ c g th i
c ũ n g c h ẳ n g cố gi đ ản g n g ạ c n h iê n b ở i c h in h cuộc sống v à b ă a n g ã , “ hiên th ự c
x ă h ộ i v à c ả i iồi T à n Đít, - đ ă khồiig th ê s ổ n g h ò a thuận
C uỗi cùng lả :
Trán gian thuớọ đất uẫn không củ
Bút săl chẫng hơn gì bút lỗng
Ngáy xanh như ngựa, (làu xanh bạc
Cháu cả giang hòi hít cả ngỗng
(Tiẽn ỏngCỏng lén trởi)
Đ ẫ y là vảo n ă m 1938, m ộ ị n ă m 3t r ư ở c k h i T ả n Đà « g á oil văn lên b á n c h ợ T rờ i »
itíẵ n h ạ n oủa tríc h liê n ỉ ưu đ à y B ời h ạ g iớ i