Văn học phản ánh lịch sử một cách sâu sát, nó như một cuốn phim tài liệu ghi lại mọi sự việc của lịch sử, đồng thời cũng nói lên tiếng nói đánh giá đối với lịch sử; Ngược lại, bối cảnh l
Trang 1PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Giữa văn học và lịch sử có mối quan hệ biện chứng Văn học phản ánh lịch sử một cách sâu sát, nó như một cuốn phim tài liệu ghi lại mọi sự việc của lịch sử, đồng thời cũng nói lên tiếng nói đánh giá đối với lịch sử; Ngược lại, bối cảnh lịch
sử trở thành nguồn đề tài, nội dung phong phú cho văn học Đồng thời nó cũng quy định âm hưởng, khuynh hướng và sự phát triển của văn học Sử gia Pháp Fernand Brauded đã nói: “Lịch sử là một thành phần mà thiếu nó thì không một ý thức dân tộc nào đứng vững được” Đây là lí do khiến chúng em nảy sinh ý tưởng tìm hiểu
“không gian lịch sử trong tác phẩm văn học”
Thực trạng hiện nay, học lệch là hiện tượng phổ biến trong học sinh Các bạn học sinh thường tập trung học các môn tự nhiên như môn Toán, môn Lý và môn Hoá mà thiếu quan tâm đến các môn xã hội, hoặc có quan tâm cũng không đến nơi đến chốn Có rất nhiều nguyên nhân trong đó có thực trạng là các bạn học sinh có tâm lí ngại học các môn Xã hội vì cho rằng các môn này phải học thuộc nhiều Học đều các môn là cách hiệu quả nhất để trở thành một con người toàn diện Các bạn có thể chú trọng hơn về các môn tự nhiên, nhưng cần dành thời gian xứng đáng cho các môn xã hội Những giá trị văn hoá, tinh thần, những chiến công oanh liệt, cùng kinh nghiệm đánh giặc của cha ông, những vẻ đẹp của quê hương đất nước sẽ được khám phá qua việc học tập các môn xã hội Một tâm hồn phong phú
sẽ giúp bạn học tốt hơn, nạp kiến thức tốt hơn, và những kiến thức xã hội đến lượt mình sẽ giúp các bạn học tốt hơn các môn tự nhiên
Từ thực trạng trên, nhóm chúng em xin đề xuất ý tưởng tìm hiểu “ không gian lịch sử trong tác phẩm văn học”
II Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
“ Không gian lịch sử trong tác phẩm văn học" được khởi nguồn với ý tưởng
mang đến một cách học sáng tạo đối với môn học Lịch sử cũng như Văn học:
+ Về khoa học: Đây cũng là cách học có tính khái quát cao giữa hai bộ môn Văn học và Lịch sử Những nghiên cứu và hướng phát triển theo từng tác phẩm văn học vừa cho người tiếp cận hiểu được cái chi tiết vừa thấy được tổng thể về sự hình thành, phát triển và mối tương quan giữa hai lĩnh vực này Nhờ đó có thể tìm hiểu một cách hiệu quả về lịch sử cũng như văn học
Trang 2+ Về thực tiễn: Đây là một cách học sáng tạo, hiệu quả đối với bộ môn lịch sử cũng như văn học Cùng một lúc vừa tìm hiểu được những sự kiện, nhân vật, không gian lịch sử lại vừa thấy được tính giáo dục, thẩm mĩ của văn học Cách học này vừa tiết kiệm được thời gian, lại vừa có tính tư duy, logic, khát quát cao, giúp người đọc dễ dàng ghi nhớ trong một thời gian dài Thêm vào đó, ở mỗi câu chuyện, trong những không gian lịch sử, gắn liền với các nhân vật, sự kiện là các bức tranh minh họa có phụ đề khiến cho việc tìm hiểu, hình dung, nắm bắt và ghi nhớ trở nên dễ dàng, đơn giản Sở dĩ việc trình bày lịch sử qua các bức tranh như vậy dễ nhớ hơn bởi theo báo cáo của các trung tâm nghiên cứu kĩ thuật Mĩ vào năm 1993: “Con người lưu lại trong bộ nhớ được khoảng 20% những gì họ thấy, khoảng 30% những gì họ nghe và con số này lên tới khoảng 80% nếu học nhớ và nghe một cách đồng thời.”
III MỤC TIÊU, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
1 Mục tiêu
Dự án “Không gian lịch sử trong tác phẩm văn học” nhằm mang lại những giá trị thực tế cho người sử dụng, giúp các bạn học sinh dễ học, dễ nhớ, những sự kiện lịch sử thông qua văn học Từ đó khiến mọi người hiểu được giá trị cối lỗi của văn học, lịch sử
Phương pháp học này giúp phát triển tư duy, sáng tạo, logic cho các bạn trẻ, giúp các bạn hiểu thêm về văn hóa dân tộc theo suy nghĩ của riêng mình
2 Phạm vi
Dự án nghiên cứu và trình bày trong khuôn khổ không gian lịch sử Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1975 với hai cuộc kháng chiến trường kì: chống Pháp
(1945-1954 ) và chống Mĩ ( (1945-1954-1975 ) cùng 4 tác phẩm văn học: “ Vợ nhặt" của nhà văn Kim Lân, “Tuyên ngôn độc lập" của Chủ tịch Hồ Chí Minh, “Việt Bắc" của nhà thơ Tố Hữu và truyện ngắn “Rừng xà nu”, trích tiểu thuyết “Đất nước đứng lên” của Nguyễn Trung Thành
3 Phương pháp nghiên cứu
+ Phương pháp nghiên cứu tài liệu bổ trợ
+ Phương pháp điều tra
+ Đánh giá kết quả và điều chỉnh bổ sung
Trang 3PHẦN II NỘI DUNG
1 Tác phẩm “Vợ Nhặt”
Nhà văn Kim Lân là một trong những nhà văn hiện thực tiêu biểu, xuất sắc trong những năm sau Cách mạng tháng Tám Nạn đói khủng khiếp và dữ dội năm
1945 đã hằn in trong tâm trí Kim Lân
Truyện “Vợ Nhặt" viết về người đàn ông nghèo khổ, cơ cực ở xóm ngụ cư tên “Tràng" với thân hình xấu xí “Đầu trọc nhẵn, hai con mắt nhỏ tí, gà gà, quai hàm bạnh ra, cái lưng to rộng như lưng gấu, đi thì cứ chúi đầu về phía trước lại hay nói lầm bầm trong miệng, khi cười thì ngửa mặt lên cười hềnh hệch.”
Chân dung của nhân vật Tràng Cảnh người chết ở chợ Hồ Gươm, Hà Nội
Người “ Vợ Nhặt” vừa là niềm vui, vừa là nỗi lo với Tràng và bà cụ Tứ (mẹ Tràng) Bữa ăn ngày đói thảm hại lắm, thế nhưng mẹ Tràng vẫn đãi 2 con mình ít cháo và “ nồi chè đặc biệt” Miếng cám chát, nghẹn cổ những tất cả mọi người đều thoáng thấy niềm vui
Dù trong tác phẩm cái tin đồn Việt Minh phá kho thóc Nhật chỉ là một tiểu tiết mơ hồ được tác giả lướt qua như một con đường nào đó chưa xác định trong tâm trí mỗi người dân Việt Nam Nhưng nếu tìm hiểu sâu hơn về phương diện lịch
sử thì đó là con đường thực, là nguồn sáng, tia hi vọng của cả dân tộc Lịch sử đã ghi lại, trước thực tế nạn đói diễn ra trầm trọng do chính sách cướp bóc của Pháp -Nhật, Đảng đề ra khẩu hiệu “Phá kho thóc giải quyết nạn đói" ở Bắc Kì Khẩu hiệu
đã đáp ứng nguyện vọng cấp bách của nông dân, nên tạo thành phong trào đấu tranh mạnh mẽ chưa từng có Hàng triệu quần chúng kéo đi phá kho thóc chống
Trang 4đói Cuộc đấu tranh diễn ra dưới nhiều hình thức từ thấp đến cao Có nơi, quần chúng đã giành được chính quyền
Bữa ăn của ba người bên nồi cháo cám Quần chúng kéo đi phá kho thóc Nhật
Tất cả các bức tranh ngày đói đều được hiện lên bằng hình ảnh, âm thanh, mùi vị Từ những bức tranh đó, truyện vừa có giá trị tố cáo xã hội lúc bấy giờ đã đẩy người dân lao động đến một nạn đói khủng khiếp, vừa có ý nghĩa nhân bản sâu sắc Thông qua góc xã hội nhỏ bé, xoay quanh ở nhân vật, nhà văn Kim Lân đã phát hiện và khẳng định với chúng ta một điều: Dù trong bất kì hoàn cảnh nào, những người lao động vẫn giữ được tình cảm cao quí, luôn có khát vọng vươn lên
để tìm thấy một cuộc sống hạnh phúc Hơn thế nữa, tác phẩm còn gửi tới thế hệ trẻ Việt Nam một thông điệp: Con người không thể tạo ra hoàn cảnh nhưng hoàn toàn
có thể vượt qua nó
2 “Tuyên ngôn Độc lập”
Dọc theo chiều dài lịch sử, ngày 9/8/1945, Hồng quân Liên Xô tiêu diệt đội quân Quan Đông của Nhật ở Đông Bắc Trung Quốc Ngày 15/8/1945, Nhật hoàng tuyên bố đầu hàng Đồng minh không điều kiện
Tại Đông Dương, quân Nhật rệu rã Chính phủ Trần Trọng Kim hoang mang Điều kiện khách quan thuận lợi cho Tổng khởi nghĩa đã đến Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Việt minh, Tổng khởi nghĩa Tháng Tám giành được thắng lợi nhanh chóng trong 15 ngày từ 14/81945 đến 28/8/1945 Ngày 2/9/1945, tại quảng trường
Ba Đình ( Hà Nội ) trước cuộc mít tinh lớn của hàng chục vạn nhân dân thủ đô và các vùng lân cận, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, trịnh trọng
tuyên bố trước quốc dân và thế giới: Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà thành lập.
Trang 5Cách mạng tháng Tám thành công Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Là bản Tuyên ngôn, từ ngữ trong tác phẩm phải đảm bảo tính chính xác tuyệt đối Tuyên ngôn Độc lập lại giàu chất văn chương nên ngôn ngữ lại rất gợi cảm
Chỉ với chín chữ trong một câu ngắn gọn “Pháp chạy, Nhật hàng, vua Bảo Đại thoái vị”, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tổng kết cả một thời kì lịch sử với biến cố sôi
động nhất Cũng chỉ chín chữ đó mà gợi lên sự thất bại nhanh chóng của kẻ thù, và sức mạnh của nhân dân ta trong Cách mạng Tháng Tám
“Tuyên ngôn Độc lập” được công bố ghi nhận sự thắng lợi hoàn toàn và triệt để của Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945, mở đầu kỉ nguyên mới trong lịch sử dân tộc- kỉ nguyên độc lập, tự do Do đó Tuyên ngôn Độc lập của Hồ Chí Minh là một áng văn sống mãi trong lòng dân tộc
3 “Việt Bắc”
Bài thơ “ Việt Bắc” là thành công xuất sắc của thơ ca Tố Hữu nói riêng và thơ ca Cách mạng nói chung Nếu coi thơ ca Cách mạng là một giàn đồng ca thì
“Việt Bắc” là tiếng lĩnh sướng vang lên trong giàn đồng ca ấy Dưới hình thức của cuộc chia li, giã biệt lứa đôi, giữa mình và ta Tố Hữa đã tái hiện một cách khá chân thực hiện thực gian khổ mà hào hùng của mười lăm năm kháng chiến từ cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn năm 1940 đến năm 1954 Trải qua những năm tháng cháo bẹ rau măng, ngọn lửa kháng chiến ấy đã bùng lên thắng lợi năm 1945 và trải qua 9 năm kháng chiến chống Pháp gian khổ, kết thúc bằng chiến thắng Điện Biên Phủ năm
1954 Đó là thời gian mười lăm năm nghĩa tình cách mạng vừa gian khổ, vừa hào hùng
Trang 6Những thắng lợi của ta trong kháng chiến chống Pháp (1946-1954)
Mình và ta không còn là tình cảm riêng tư như trong ca dao nữa, đó là tình cảm chung, tình cảm lớn mang tính dân tộc sâu sắc mà ngọt ngào, ấm áp biết mấy Cảm hứng chủ đạo của bài thơ là ân tình Cách mạng, là tấm lòng thủy chung son sắt của người cán bộ kháng chiến với Việt Bắc Đó là tình cảm thể hiện truyền
thống đạo lí “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam Cho nên, “Việt Bắc”
là bản tình ca, bản anh hùng ca sống mãi trong lòng dân tộc
4 “Rừng xà nu”
Tác phẩm “Rừng xà nu” viết về làng Xô Man và núi rừng Tây Nguyên hùng
vĩ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ Sau ba năm xa làng đi bộ đội giải phóng, Tnú trở về thăm quê, làng Xô Man bất khuất kiên cường nằm giữa rừng xà nu bạt ngàn của Tây Nguyên Trong một buổi tối sum họp của làng, cụ Mết đã kể lại cho dân làng nghe về một trang sử bi thương mà hùng tráng của làng nó gắn với cuộc đời Tnú
Trang 7Cụ Mết kể chuyện cho dân làng
Làng Xô Man trong những năm đen tối của cách mạng, là một căn cứ bí mật vững chắc nuôi dấu cán bộ Lúc ấy, Tnú và Mai còn nhỏ nhưng đã góp phần tích cực vào việc chở che nuôi dấu cán bộ Lớn lên, hai người thành vợ chồng Tnú trở
thành người lãnh đạo dân làng đánh giặc Tin làng Xô Man “mài giáo mác chuẩn
bị khởi nghĩa bay đến tai quân giặc”, chúng cho quân đến vây quét Cụ Mết (già
làng) và Tnú, cùng thanh niên rút ra ngoài rừng Giặc dùng mọi cách khủng bố uy hiếp tinh thần dân chúng Để hòng dụ dỗ Tnú đầu hàng, chúng bắt vợ và con anh hành hạ Núp trong rừng, chứng kiến cảnh vợ con bị đánh đập dã man, Tnú sôi sục căm thù đến mức không còn tỉnh táo được nữa, đã nhảy xổ ra chém giết lũ giặc Nhưng anh cũng không cứu được vợ con mình Anh bị giặc bắt trói, tẩm nhựa xà
nu đốt cháy mười đầu ngón tay trước mắt dân làng, hòng uy hiếp “ mộng cầm giáo mác” của họ Tnú kiên cường, cắn răng chịu đựng không hề khuất phục Căm thù tột độ, cả khối người đã vùng lên đánh gục kẻ thù “Cả làng Xô Man ào ào rung động và lửa cháy khắp rừng”.
Trang 8Giặc Mĩ áp bức áp bức dân làng Xô Man
Câu chuyện khép lại bằng cảnh cụ Mết và Dít tiễn đưa Tnú trở lại đơn vị ở nơi cửa rừng xà nu tràn trề sức sống vượt lên trên sự huỷ diệt của bom đạn như làng Xô Man bất khuất kiên trung
Từ câu chuyện của Tnú với làng Xô Man, tác giả muốn nói tới sự trưởng thành của cách mạng miền Nam trong những ngày trước và sau Đồng khởi
Cuộc đấu tranh của nhân dân Tây Nguyên chuyển từ đấu tranh du kích sang khởi nghĩa vũ trang
Trang 9PHẦN III TỔ CHỨC KHẢO SÁT VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
1 Tổ chức khảo sát
Để tìm hiểu sở thích của học sinh, hiệu quả và sự cần thiết của dự án, chúng
em đã xây dựng phiếu điều tra học sinh gồm 11 tiêu chí Tổ chức khảo sát 70 bạn học sinh tại lớp 12A1 và 12A8, trường THPT Ngô Sĩ Liên Mẫu phiếu khảo sát như sau:
PHIẾU KHẢO SÁT Ý KIẾN HỌC SINH VỀ DỰ ÁN
“Không gian Lịch sử trong tác phẩm Văn học”
I THÔNG TIN VỀ CÁ NHÂN
1 Họ và tên: ……… …
2 Giới tính: Nữ Nam 3 Dân tộc: ……… …………
4 Lớp: ……… ………
5 Giáo viên chủ nhiệm: ………
II NỘI DUNG KHẢO SÁT
1 Bạn có thích học lịch sử không ? Có Không Bình thường 2 Lịch sử và văn học có mối quan hệ với nhau như thế nào? Tách rời
Có mối quan hệ chặt chẽ
Có mối quan hệ biện chứng
3 Bạn có thích học lịch sử qua tranh không ?
Có Không Bình thường
4 Theo bạn giá trị hiện thực được phản ánh rõ nhất trong tác phẩm "Vợ nhặt" của nhà văn Kim Lân là:
Nạn đói khủng khiếp và dữ dội năm 1945
Cảnh đoàn người kéo đi phá kho thóc Nhật giải quyết nạn đói
Không có giá trị hiện thực
5 "Tuyên ngôn Độc lập" được Chủ tịch Hồ Chí Minh viết trong bối cảnh:
Cuộc kháng chiến chống Pháp (1945-1954) kết thúc thắng lợi
Trang 10 Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 thành công.
Nguyễn Ái Quốc- Hồ Chí Minh về nước
6 Đoạn trích trong Tuyên ngôn Độc lập “Pháp chạy, Nhật hàng, vua Bảo Đại thoái vị Dân ta đã đánh đổ các xiềng xích thực dân gần 100 năm nay để gây dựng nên nước Việt Nam độc lập Dân ta lại đánh đổ chế độ quân chủ mấy mươi thế kỷ
mà lập nên chế độ Dân chủ Cộng hòa”, khẳng định điều gì ?
Dân tộc ta có quyền được hưởng tự do và độc lập
Cuộc đấu tranh gian khổ của nhân dân ta đã giành được thắng lợi Ý chí sắt đá của nhân dân Việt Nam
7 Chặng đường cách mạng được phản ánh qua bài "Việt Bắc" của nhà thơ Tố Hữu
Chín năm kháng chiến chống Pháp (1946-1954)
Kháng chiến chống phát xít Nhật (1940-1945)
Kháng chiến chống Mĩ cứu nước (1954-1975)
8 Truyện ngắn "Rừng xà nu" của nhà văn Nguyễn Trung Thành phản ánh cuộc kháng chiến của nhân dân :
Nam Bộ Bắc Bộ và Trung Bộ Tây Nguyên
9 Giá trị lịch sử được phản ánh trong truyện ngắn "Rừng xà nu" là:
Sự trưởng thành của cách mạng miền Nam trong những ngày trước và sau Đồng Khởi
Chính sách đàn áp dã man của Mĩ và chính quyền tay sai đối với nhân dân Tây Nguyên
Không có giá trị lịch sử
10 Bạn có cảm nhận như thế nào khi tìm hiểu lịch sử qua tác phẩm văn học:
Rất hứng thú Nhàm chán Bình thường
11 Theo bạn có cần thiết phải tìm hiểu lịch sử qua tác phẩm văn học không ?
Không cần thiết Cần thiết Rất cần thiết
2 Kết quả khảo sát
Từ kết quả thu được, chúng em thấy rằng thực trạng học sinh chưa hứng thú
học lịch sử khá phổ biến Khi được hỏi bạn có thích học Lịch sử không ? Có 45/70
học sinh chiếm tỉ lệ 64.28 % chọn phương án bình thường Tuy nhiên, nếu có thêm
trực quan, các bạn sẽ thích học lịch sử hơn Cụ thể khi được hỏi có thích học lịch
Trang 11sử qua tranh không ? Có 55/70 học sinh chiếm tỉ lệ 78.57 % trả lời là có Đa số các
bạn trả lời giữa văn học và lịch sử có mối quan hệ chặt chẽ
Qua cách tiếp cận mới từ bốn tác phẩm văn học mà dự án đề cập gồm “Vợ nhặt”, “Tuyên ngôn Độc lập”, “Việt Bắc” và “Rừng xà nu”, các bạn học sinh nắm
rõ hơn kiến thức lịch sử cũng như văn học Cụ thể, khi được hỏi: Theo bạn giá trị hiện thực được phản ánh rõ nhất qua tác phẩm "Vợ nhặt" của nhà văn Kim Lân là
gì ? Có 67/70 học sinh chiếm tỉ lệ 95.71 % trả lời là: Nạn đói khủng khiếp và dữ dội năm 1945; “Tuyên ngôn Độc lập” được Chủ tịch Hồ Chí Minh viết trong bối cảnh nào? Có 67/70 học sinh chiếm tỉ lệ 95.71 % trả lời là: Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 thành công; Đoạn trích trong Tuyên ngôn Độc lập “Pháp chạy, Nhật hàng, vua Bảo Đại thoái vị Dân ta đã đánh đổ các xiềng xích thực dân gần
100 năm nay để gây dựng nên nước Việt Nam độc lập Dân ta lại đánh đổ chế độ quân chủ mấy mươi thế kỷ mà lập nên chế độ Dân chủ Cộng hòa”, khẳng định điều
gì ? Có 46/70 học sinh chiếm tỉ lệ 65.71 % trả lời là: Cuộc đấu tranh gian khổ của nhân dân ta đã giành được thắng lợi; Chặng đường cách mạng nào được phản ánh qua bài "Việt Bắc" của nhà thơ Tố Hữu ? Có 64/70 học sinh chiếm tỉ lệ 91.43 % trả lời là : Chín năm kháng chiến chống Pháp (1946-1954); Truyện ngắn "Rừng xà nu" của nhà văn Nguyễn Trung Thành phản ánh cuộc kháng chiến của nhân dân ta ở khu vực nào? : Có 70/70 học sinh chiếm tỉ lệ 100% trả lời là Tây Nguyên và khi được hỏi giá trị lịch sử được phản ánh qua truyện ngắn "Rừng xà nu" Có 62/70 học
sinh chiếm tỉ lệ 88.57 % trả lời là : Chính sách đàn áp dã man của Mĩ và chính quyền tay sai đối với nhân dân Tây Nguyên
Từ hiệu quả của việc tìm hiểu không gian lịch sử trong tác phẩm văn học, các bạn đã thấy sự cần thiết của cách học này Cụ thể khi được hỏi: Bạn có cảm nhận như thế nào khi tìm hiểu lịch sử qua tác phẩm văn học ? Có 43/70 học sinh
chiếm tỉ lệ 61.43 % trả lời là: Rất hứng thú Khi hỏi theo bạn có cần thiết phải tìm hiểu lịch sử qua tác phẩm văn học không ? Tất cả các bạn trả lời là cần thiết và rất cần thiết