Vào những năm đầu của thế kỷ XX, khoa học tự nhiên phát triển mạnh mẽ đặc biệt là khoa học vật lý và khoa học sinh học. Làm cho các trường phái tâm lý học duy tâm nội quan và các trường phái tâm lý học khách quan chủ nghĩa đi vào bế tắc. Trước sự khủng hoảng đó đòi hỏi phải có một trường phái tâm lý học mới thực sự khách quan, khoa học và cách mạng ra đời, đó là tâm lý học Mác xít, mà người đặt nền móng cho sự ra đời của trường phái tâm lý học này là Lép Xêminôvich Vưgốtxki
Trang 1VẤN ĐỀ CON NGƯỜI LĨNH HỘI KINH NGHIỆM XÃ HỘI - LỊCH SỬ TRONG TÁC PHẨM “VỀ QUAN ĐIỂM LỊCH SỬ TRONG NGHIÊN
CỨU TÂM LÝ NGƯỜI” CỦA A.N.LÊ-ÔN-CHÉP
Vào những năm đầu của thế kỷ XX, khoa học tự nhiên phát triển mạnh
mẽ đặc biệt là khoa học vật lý và khoa học sinh học Làm cho các trường phái tâm lý học duy tâm nội quan và các trường phái tâm lý học khách quan chủ nghĩa đi vào bế tắc Trước sự khủng hoảng đó đòi hỏi phải có một trường phái tâm lý học mới thực sự khách quan, khoa học và cách mạng ra đời, đó là tâm
lý học Mác xít, mà người đặt nền móng cho sự ra đời của trường phái tâm lý
học này là Lép Xêminôvich Vưgốtxki bằng bài báo “Ý thức như một vấn đề của tâm lý học hành vi” Đi theo quan điểm của Ông, các nhà tâm lý học Mác
xít mà đại biểu chủ yếu là các nhà tâm lý học Liên Xô như K.N.Coócnhilốp, X.L.Rubinstêin và đặc biệt là A.N.Lêônchiép đã đề ra nhiệm vụ xây dựng một
khoa học tâm lý trên lập trường của triết học Mác - Lênin, và phải có “quan điểm lịch sử trong nghiên cứu tâm lý người”.
A.N.Lêônchiép là một nhà tâm lý học vĩ đại người Nga Ông sinh ngày
05 tháng 02 năm 1903, mất ngày 21 tháng 01 năm 1979 Ông là Viện sỹ Viện hàn lâm giáo dục Liên Xô, giáo sư, tiến sỹ tâm lý học, Chủ nhiệm Khoa Tâm
lý học Trường Đại học Tổng hợp Mátxcơva từ năm 1966, là người sáng lập ra một trong các phương án tiếp cận hoạt động trong Tâm lý học Vào cuối những năm 20 của thế kỷ trước, cùng với L.X.Vưgốtski và A.R Luria A N Lêônchiép đã xây dựng lý thuyết Tâm lý học lịch sử - văn hoá, Ông là người
để lại nhiều tác phẩm và công trình khoa học có giá trị to lớn cho nền tâm lý học Mác xít Nhiều công trình nghiên cứu lý thuyết cũng như thực nghiệm của A.N Lêônchiép đã được tiến hành nhằm nghiên cứu các vấn đề phát triển tâm lý người Ông đã xây dựng nên lý thuyết tâm lý học đại cương về hoạt động, đây là một phương hướng nghiên cứu mới của Tâm lý học Những lĩnh
Trang 2vực tâm lý học mà ông đã nghiên cứu gồm: sự hình thành và phát triển tâm lý
ở bình diện chủng loại, phát triển của ý thức, phát triển tâm lý cá thể, cấu trúc hoạt động, lĩnh vực động cơ - ý thức - nhân cách, phương pháp luận, lịch sử
tâm lý học Những công trình khoa học của Lêônchiép gồm: “Sự phát triển trí nhớ” (1931); “Hồi phục cử động” “Những vấn đề của sự phát triển tâm lý” (1959); “Hoạt động- Ý thức - Nhân cách”, (1975) Ông đã khẳng định rằng,
bất kỳ một quá trình tâm lý nào cũng là một dạng phức tạp của hoạt động chủ
động, có nguồn gốc xã hội – lịch sử.
Quan điểm lịch sử trong nghiên cứu tâm lý người của A N Lêônchiép
nằm trong tác phẩm: “Những vấn đề của sự phát triển tâm lý” Quan điểm này
bao gồm rất nhiều nội dung, trong đó có: “Vấn đề con người lĩnh hội kinh nghiệm xã hội - lịch sử” Vậy con người lĩnh hội kinh nghiệm xã hội - lịch
sử như thế nào? quá trình lĩnh hội đó ra sao?
Theo Lêônchiép trong quá trình phát triển nền tâm lý học Xô Viết, đã xuất hiện rất nhiều nhà khoa học tâm lý nghiên cứu tâm lý người theo quan điểm lịch sử Ở thời kỳ đầu thế kỷ XX, K.N.Coócnhilốp đã khẳng định quan điểm duy vật biện chứng trong nghiên cứu tâm lý người Ông cho rằng sự hình thành hành vi của con người bao gồm hai yếu tố là yếu tố sinh vật và yếu
tố xã hội Ông nêu ra ý kiến phải ngăn chặn việc coi “phương pháp khoa học
tự nhiên là vạn năng”, theo Ông : chúng ta không nên đi từ tâm lý học cá thể đến tâm lý học xã hội, mà ngược lại phải nghiên cứu sự tác động của xã hội -lịch sử đến việc hình thành tâm lý cá nhân Mặc dù ông đã đưa ra hai yếu tố quyết định tới hành vi hay tâm lý con người là yếu tố sinh vật và yếu tố xã hội, nhưng ông mới chỉ dừng lại ở việc mô tả các phản ứng đơn giản chứ chưa làm rõ được vai trò và mối quan hệ của hai yếu tố đó đối với sự hình thành phát triển tâm lý người
Trong những năm 1927 L.X Vưgốtxki nhà tâm lý học Mác xít cũng đưa
ra quan điểm lịch sử trong nghiên cứu tâm lý người Theo Ông bản chất tâm
Trang 3lý người có tính lịch sử, sự cải tổ các cơ chế tâm lý của các quá trình tâm lý phải được thực hiện trong tiến trình lịch sử và trong mỗi cá thể Thực chất của vấn đề này là con người lĩnh hội kinh nghiệm xã hội - lịch sử và giao
quan điểm lịch sử phải trở thành nguyên lý chỉ đạo việc xây dựng tâm lý học
người Ông đưa ra hai giả thuyết để bảo vệ quan điểm của mình Giả thuyết
thứ nhất: tính gián tiếp trong quá trình hình thành tâm lý, nghĩa là tâm lý người không phải hình thành dưới tác động trực tiếp của các yếu tố bên ngoài như quan điểm hành vi của Watson Giả thuyết thứ hai: nguồn gốc của các quá trình trí tuệ bên trong vốn từ bên ngoài, từ các hoạt động tâm lý giữa người này với người khác
Theo Lêônchiép những quan điểm mà L.X.Vưgốtxki đưa ra thời kỳ đó chưa thành một hệ thống hoàn chỉnh trong tâm lý học, các vấn đề nêu ra chủ yếu dưới dạng định hướng cách giải quyết hay những giả thuyết chứ chưa phải là lời giải đáp, giải thích vấn đề này một cách triệt để
Tiếp theo L.X.Vưgốtxki, trong thời kỳ từ 1934- 1935 X.L.Rubinstêin tiếp tục giải quyết vấn đề tâm lý người theo quan điểm lịch sử Quan điểm cơ bản của X.L.Rubinstêin là tâm lý phải được nghiên cứu trong hoạt động, thông qua hoạt động Ông coi hoạt động tâm lý như là một hình thái đặc biệt của hoạt động, vì trong hoạt động ý thức của con người tồn tại trong một quan
hệ thống nhất Hoạt động tâm lý là sản phẩm và là ngành nhánh của hoạt động Ông khẳng định trong quá trình phát triển của xã hội thì hoạt động bên ngoài thành hoạt động bên trong thành hoạt động ý thức, vì vậy nhiệm vụ của tâm lý học phải nghiên cứu hoạt động, nghiên cứu cấu trúc, cách thức chuyển hoạt động từ bên ngoài thành hoạt động bên trong Quan điểm lịch sử trong nghiên cứu tâm lý người của X.L.Rubinstêin tuy có nhiều tiến bộ nhưng vẫn chưa hoàn chỉnh
Kế thừa các thành tựu nghiên cứu của các nhà tâm lý học Mác xít và học
Trang 4thuyết I.P.Páplốp trong việc lý giải vấn đề hệ thống tín hiệu thứ hai đối với sự phát triển tâm lý người, A.N.Lêônchiép nhà tâm lý học vĩ đại Liên Xô đã tổng kết và đưa ra quan điểm lịch sử trong nghiên cứu tâm lý người Trong những
tư tưởng của ông về quan điểm lịch sử trong nghiên cứu tâm lý người có rất
nhiều nội dung, một trong những nội dung đó là: Con người lĩnh hội các kinh nghiệm xã hội - lịch sử
Theo Ông, khoa học đã chứng minh từ khi xuất hiện loài người cho đến nay đã trải qua hàng triệu năm, trong suốt quá trình phát triển của mình, con người đã trải qua bốn phương thức sản xuất xã hội và đang trong giai đoạn phát triển của phương thức sản xuất thứ năm Trong quá trình tồn tại và phát triển, con người đã tạo ra một khối lượng vô cùng to lớn về vật chất và tinh thần Ở mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau hoạt động sản xuất vật chất và hoạt động văn hoá tinh thần của con người cũng khác nhau, nói cách khác là đời sống vật chất và đời sống tinh thần của con người cũng khác nhau Nhưng càng ở phương thức sản xuất sau thì đời sống vật chất và tinh thần của con người càng phong phú đa dạng hơn, phát triển hơn phương thức sản xuất trước Bởi vì con người đã tiếp thu, lĩnh hội được các giá trị văn hoá và những kinh nghiệm xã hội - lịch sử mà các thế hệ trước đã để lại Tuy nhiên, những giá trị văn hoá vật chất, tinh thần và những kinh nghiệm xã hội - lịch sử mà loài người truyền lại cho thế hệ sau không phải bằng những đặc điểm hình thái bên trong, tức là không phải thông qua con đường di truyền cơ thể như động vật, mà thông qua một hình thức khác từ bên ngoài Ở động vật toàn bộ những kinh nghiệm của loài được truyền từ thế hệ trước sang thế hệ sau chỉ thông qua hai con đường cơ bản: thứ nhất động vật truyền những kinh nghiệm của chúng cho thế hệ sau thông qua con đường di truyền cơ thể từ cha mẹ sang con Chẳng hạn, con Vịt truyền kinh nghiệm bơi của mình cho con của
nó thông qua con đường di truyền cơ thể, nhờ đó mà Vịt con vừa nở ra khỏi quả trứng đã có thể bơi ngay được Tương tự như vậy, các giống loài động vật
Trang 5khác cũng truyền kinh nghiệm của thế hệ trước cho thế hệ sau thông qua con đường di truyền cơ thể từ cha mẹ sang con Thứ hai, động vật có thể truyền những kinh nghiệm của loài cho thế hệ sau thông qua huấn luyện trực tiếp của cha mẹ cho con Chẳng hạn, Hổ và một số loài động vật săn mồi khác có thể huấn luyện cho con của nó cách thức săn mồi ngay từ khi con của nó còn nhỏ Nhờ đó mà thế hệ sau tiếp thu được những kinh nghiệm của thế hệ trước Tuy nhiên, dù truyền đạt bằng cách nào thì những kinh nghiệm mà thế hệ sau của động vật thu lượm được suy đến cùng cũng chỉ là những kinh nghiệm bản năng di truyền mà không hề có ý thức, tức là không hề có sự sáng tạo Mác đã khẳng định: kinh nghiệm xây tổ của con ong hàng triệu năm về trước và kinh nghiệm xây tổ của con ong hiện nay cũng không hề có sự khác nhau Điều này cho thấy đời sống tâm lý của động vật không hề phong phú hơn khi đã trải qua hàng triệu năm phát triển, sở dĩ như vậy là do tâm lý của động vật là tâm lý bản năng chứ không phải là tâm lý ý thức
Khác với động vật, con người tiếp thu các giá trị kinh nghiệm xã hội -lịch sử thông qua con đường bên ngoài chứ không thông qua con đường di truyền cơ thể Con người chỉ di truyền cho thế hệ sau của mình những yếu tố sinh vật của cơ thể như hình dáng, cấu trúc của loài Và ngay cả những yếu tố sinh vật ấy cũng không phải được di truyền nguyên vẹn mà đã có sự chọn lọc nhất định, nhờ đó mà hình dáng của thế hệ sau đã tốt hơn hình dáng của thế
hệ trước Rõ ràng con người ngày nay cao lớn và xinh đẹp hơn rất nhiều so với tổ tiên của mình là loài vượn Quá trình con người tiếp thu những kinh nghiệm xã hội - lịch sử của thế hệ trước diễn ra bằng nhiều cách thức khác nhau, trước hết từng cá thể người tiếp thu những kinh nghiệm xã hội - lịch sử của những người đi trước và những người đang cùng sống với họ Cùng với mỗi cá thể cả chủng loại người đang sống cũng tiếp thu những kinh nghiệm
xã hội - lịch sử của các thế hệ đã qua để lại Nhờ đó mà đời sống tâm lý của
Trang 6thế hệ người đi sau bao giờ cũng phong phú, đa dạng hơn đời sống tâm lý của thế hệ người đi trước Đây là vấn đề có tính chất đặc thù của hoạt động tâm
lý người, nó khác biệt so với tâm lý của động vật không phải chỉ ở trong sự phức tạp hơn về mặt số lượng các cơ chế, quy luật tâm lý; và cũng không phải khác biệt chỉ ở bản thân nội dung khách quan do hoạt động tâm lý phản ánh được thay đổi, mà trước hết là ở trong sự thay đổi cấu tạo của hoạt động tâm
lý, ở cách thức tiếp thu các giá trị văn hoá và những kinh nghiệm xã hội
người là một tồn tại tự nhiên, một tồn tại xã hội, nhưng trong đó tồn tại xã hội mới là cái quyết định bản chất tâm lý người Theo quan điểm của Ông, phương tiện để con người lĩnh hội các giá trị văn hoá vật chất, tinh thần, các kinh nghiệm xã hội - lịch sử là các giác quan của họ Nhờ có lỗ tai thính, có khả năng thẩm âm tốt mà con người không chỉ nghe rõ mọi âm thanh phát ra
từ các sự vật mà họ còn cảm nhận được cái hay, cái đẹp trong các lời ca nốt nhạc…trong cuộc sống hàng ngày của họ, làm cho đời sống tinh thần của họ phong phú hơn, tốt đẹp hơn Con mắt tinh không những giúp cho con người nhìn rõ mọi sự vật hiện tượng mà còn giúp họ nhận rõ vẻ đẹp của tự nhiên, của xã hội và vẻ đẹp của chính con người Thị giác còn giúp cho con người nhìn rõ những cái xấu, cái tiêu cực trong cuộc sống của mình Khứu giác tốt giúp cho chúng ta nhận biết chính xác mùi của các sự vật, nhờ đó mà ta cảm thấy thèm muốn một món ăn ngon thông qua mùi thơm của nó hay cảm thấy khó chịu khi đi qua một khu vực ô nhiễm nào đó…Như vậy có thể khẳng định rằng các cơ quan giác quan của con người là nơi đầu tiên đón nhận sự tác động từ bên ngoài vào, nhờ nó mà con người nhận biết được sự vật hiện tượng cả về hình dáng, kích thước, màu sắc, mùi vị…và cả những thuộc tính bên trong của nó như tình cảm, thái độ của những người xung quanh đối với mình Nói tóm lại là nhờ có các giác quan mà con người có thể nhận biết
Trang 7được bản chất của các sự vật hiện tượng, làm cho kinh nghiệm xã hội - lịch sử của họ ngày càng nhiều hơn và đời sống tâm lý của con người cũng ngày càng phong phú hơn, đa dạng hơn Đây cũng là điểm khác biệt giữa con người và động vật, nhưng điểm khác biệt lớn hơn giữa con người và động vật còn ở chỗ: phương pháp lĩnh hội các giá trị vật chất, tinh thần và các kinh nghiệm xã hội - lịch sử mà loài người để lại
Như đã trình bày ở phần trên, động vật chỉ tiếp nhận các kinh nghiệm xã hội - lịch sử thông qua con đường di truyền cơ thể hoặc huấn luyện trực tiếp
từ cha mẹ sang con Còn ở con người việc lĩnh hội các kinh nghiệm xã hội -lịch sử của loài người truyền lại được diễn ra theo hai phương pháp: Phương pháp lĩnh hội trực tiếp là con người lĩnh hội các giá trị văn hoá vật chất, tinh thần và các kinh nghiệm xã hội - lịch sử thông qua truyền đạt trực tiếp từ cha
mẹ, từ những người đi trước và những người xung quanh đang cùng sống Việc truyền đạt này diễn ra ngay từ khi đứa trẻ còn nhỏ, mới tập nói những câu nói đầu tiên, chính sự truyền đạt kiên trì dài lâu của cha mẹ, người lớn và các thầy, cô giáo… đã giúp cho đứa trẻ nhận biết được đâu là bà, bố mẹ, những người xung quanh, những giá trị đạo đức và chuẩn mực xã hội mà nó phải tuân theo… Quá trình phát triển và trưởng thành con người ngày càng tham gia vào nhiều mối quan hệ xã hội khác nhau, được hoạt động và giao tiếp với nhiều người nên con người đã tích luỹ cho mình những kinh nghiệm sống nhất định, nhờ đó mà tâm lý ý thức của con người cũng ngày càng phong phú dần Sự phát triển tâm lý người diễn ra trong quá trình phát triển của lịch sử và phát triển cá thể, do con người tiếp nhận, lĩnh hội các giá trị văn hoá lịch sử nhân loại thông qua hoạt động và giao lưu với những người xung quanh Con người ngày nay muốn phát triển cá thể mình phải tích luỹ những giá trị văn hoá, những kinh nghiệm xã hội - lịch sử của loài người thông qua sự lĩnh hội Con đường để lĩnh hội kinh nghiệm xã hội - lịch sử của
Trang 8con người là thông qua hoạt động và giao tiếp Nhờ hoạt động mà con người chuyển được năng lực, kinh nghiệm, tri thức và vốn sống của mình vào sản phẩm lao động, làm cho các kinh nghiệm xã hội - lịch sử và sức lao động của con người được kết tinh trong đó Cũng chính trong quá trình hoạt động và giao tiếp mà những kinh nghiệm xã hội - lịch sử hay nói cách khác là tâm lý ý thức của con người ngày càng phong phú Vì tâm lý ý thức con người là sản phẩm của điều kiện xã hội lịch sử, bị điều kiện xã hội lịch sử và các quan hệ
xã hội qui định thông qua môi trường sống của họ Vì vậy, khi con người sống ở giai đoạn lịch sử nào, trong chế độ xã hội nào thì trong tâm lý ý thức của họ luôn mang theo dấu ấn của giai đoạn lịch sử và chế độ xã hội đó Thực tiễn đã chứng minh tâm lý ý thức của con người sống trong giai đoạn xã hội phong kiến khác hẳn với tâm lý ý thức của con người sống trong giai đoạn tư bản chủ nghĩa hay chủ nghĩa xã hội Nói thế, không có nghĩa là tất cả những người cùng sống trong một giai đoạn lịch sử, cùng trong một chế độ xã hội thì tâm lý ý thức của họ đều giống nhau, mà trong tâm lý ý thức của họ chỉ có những đặc điểm chung nhất định, ngoài ra trong tâm lý ý thức của họ còn có những đặc điểm riêng Chính những đặc điểm riêng đó đã để lại trong tâm lý của mỗi người những dấu ấn riêng biệt giúp ta phân biệt được sự khác nhau giữa người này với người khác Những đặc điểm riêng này là do môi trường sống hẹp của mỗi người khác nhau, nói cách khác là sự tác động trực tiếp của những người xung ở mỗi người là khác nhau Vì vậy, nếu được sống trong môi trường xã hội hẹp thuận lợi, có nhiều yếu tố tích cực thì quá trình hình thành và phát triển tâm lý ý thức của con người diễn ra thuận lợi và chứa đựng nhiều nhân tố tích cực Thông thường những người sống trong gia đình
có văn hoá thì tâm lý của họ phát triển tốt hơn những người sống trong gia đình kém văn hoá, thiếu hiểu biết Học sinh thành phố được giao tiếp sớm với môi trường giáo dục thuận lợi nên tâm lý của chúng cũng phát triển tốt hơn
Trang 9học sinh ở vùng cao, vùng sâu…Quá trình hoạt động và giao tiếp với những người xung quanh, con người không chỉ lĩnh hội những kinh nghiệm xã hội -lịch sử từ người khác truyền sang, mà con người còn truyền vào các sản phẩm lao động của mình những giá trị văn hoá tinh thần, những kinh nghiệm
xã hội - lịch sử và những nội dung tâm lý mà họ đã tích luỹ được trong quá trình sống Chính vì vậy mà trong mỗi sản phẩm lao động của con người đều chứa đựng những giá trị văn hoá lịch sử nhất định, các nhà tâm lý học gọi đây
là quá trình xuất tâm hay quá trình đối tượng hoá
Việc lĩnh hội các giá trị văn hoá vật chất, tinh thần và các kinh nghiệm
xã hội - lịch sử của con người còn thông qua phương pháp gián tiếp, tức là thông qua các tài liệu, tranh ảnh, sách báo…và các sán phẩm lao động mà các thế hệ trước đó để lại Theo tác giả A N Lêônchiép, trong quá trình phát triển
cá thể, con người có những quan hệ chuyên biệt, đặc biệt với thế giới đồ vật
và các hiện tượng xung quanh do những người khác và những người thuộc thế
hệ trước tạo ra Những đồ vật này chứa đựng năng lực, kinh nghiệm xã hội -lịch sử và nội dung tâm lý của các thế hệ người trước đó, khi con người quan
hệ, tiếp xúc với các đồ vật đó họ sẽ bóc tách và lĩnh hội những giá trị văn hoá tinh thần và những kinh nghiệm xã hội - lịch sử từ các đồ vật đó Chẳng hạn, khi nghiên cứu các kim tự tháp của Ai cập cổ đại chúng ta có thể hiểu được những tri thức, kinh nghiệm, kỹ năng, kỹ xảo và nền văn minh của con người
Ai cập thời kỳ cổ đại; tương tự như vậy khi xem xét một chiếc ô tô người ta
có thể biết được nó ra đời ở đâu, vào thời gian nào và trình độ văn minh của con người ở giai đoạn lịch sử đó Chính trong quá trình con người nghiên cứu, tiếp xúc với các đồ vật ấy, đã giúp họ lĩnh hội các giá trị văn hoá tinh thần và các kinh nghiệm xã hội - lịch sử mà các thế hệ trước đó để lại trong đồ vật Các nhà tâm lý học gọi quá trình này là quá trình nhập tâm hay quá trình nội tâm hoá Đây cũng là điểm khác biệt cơ bản giữa con người với động vật,
Trang 10động vật không có khả năng lĩnh hội các giá trị văn hoá lịch sử từ các đồ vật
mà loài người từ thế hệ trước để lại, với chúng những đồ vật ấy chỉ là những vật vô tri vô giác giống như hàng vạn các vật khác trong thế giới hiện thực khách quan mà chúng cần phải thích nghi Tuy nhiên, chúng ta không được đồng nhất việc truyền những kinh nghiệm xã hội - lịch sử và các giá trị văn hoá tinh thần của con người vào các đồ vật với việc lĩnh hội các giá trị đó Tác giả A N Lêônchiép cho rằng khả năng lĩnh hội các giá trị văn hoá lịch
sử của con người trong các đồ vật từ thế hệ trước để lại có thể nhiều hoặc ít, điều này hoàn toàn phụ thuộc vào tri thức, kinh nghiệm, vốn sống của từng cá thể và phụ thuộc vào điều kiện xã hội mà cá thể đó đang sống…
Từ phân tích trên đây cho thấy: sự phát triển tâm lý của từng người là sản phẩm của một quá trình hoàn toàn đặc biệt- quá trình tiếp thu lĩnh hội những kinh nghiệm xã hội - lịch sử của loài người để lại thông qua truyền đạt trực tiếp và gián tiếp Động vật hoàn toàn không có quá trình lĩnh hội các tri thức, các giá trị văn hoá tinh thần từ đồ vật(nội tâm hoá) và cũng không có khả năng truyền những giá trị, kinh nghiệm của bản thân vào các đồ vật(đối tượng hoá) Do đó chúng ta cần thấy rõ sự khác nhau giữa quá trình thích nghi của động vật với quá trình thích nghi của con người Thích nghi của động vật
là thích nghi bản năng của cơ thể sống của chúng với môi trường xung quanh, thích nghi của con người là sự thích nghi chủ động do mình đặt ra thông qua các mối quan hệ xã hội của họ, làm cho họ có khả năng tiếp thu kinh nghiệm tốt hơn Song chúng ta cần hiểu rõ sự khác nhau giữa quá trình thích nghi với quá trình tiếp thu, lĩnh hội của con người Thích nghi là quá trình thay đổi các thuộc tính, thay đổi năng lực và hành vi của cơ thể, còn quá trình tiếp thu, lĩnh hội là quá trình cá thể tái tạo lại những năng lực, những kinh nghiệm, vốn sống mà loài người đã hình thành và kết tinh trong các đồ vật, trong sản phẩm lao động của họ trong suốt quá trình lịch sử Những nội dung mà mỗi người