lịch sử việt nam hiện đại

Các trung tâm đã bất chấpluật lệ giam nhiều người vào chung một phòng nhưng chia loại Nam, nữ, quân phạm,thiếu nhi,… ngoài ra, ban quản đốc nhà tù còn bất chấp pháp luật, thẳng tay tra k

Mục lục

Phần 1 Chính sách nhà tù của thực dân, đế quốc 1945-1975

Để duy trì sự thống trị, áp bức, bóc lột nhân dân ta bọn thực dân, đế quốc luôn luôn tìm mọi âm mưu, thủ đoạn để đàn áp các phong trào cách mạng, đặc biệt là hành

hạ thân thể và tra tấn tinh thần của tù chính trị, tù binh trong các nhà lao

1.1 Chính sách nhà tù của thực dân Pháp 1945-1954

1.1.1 Cơ cấu quản lý

Thực dân Pháp có một chính sách nhà tù khá khắt khe từ công tác tổ chức quản

lí, hình thức giam cầm, tra tấn tù nhân đến hình thức kỉ luật đối với những tù nhân có

ý định bỏ trốn hoặc phản kháng

Trước hết về cơ cấu quản lí trong nhà tù thực dân, đứng đầu thường là một viênquản đốc, đây là nhân vật có quyền lực nhất trong nhà tù, y nắm toàn bộ quyền sinhsát trong tay và giữ quyền điều hành mọi hoạt động trong nhà tù Nhân vật quan trọngthứ hai trong nhà tù, có quyền thay thế quản đốc khi vắng mặt là lục sự kế toán

Dưới quyền quản đốc cố một số người đứng đầu các cơ quan hành chính như còcảnh sát, xếp nhà đèn, chủ sở dây thép, chủ sở lục lộ, đốc công coi sở sà lúp, chủ sựhợp tác xã,…

Trong ngạch để lao cai quản nhà tù thì giám thị trưởng (sếp chánh) là nhân vậtchuyên quyền thứ hai sai quản đốc Sếp chánh nắm trọn quyền cai quản tù nhân vềmặt an trong các trại giam, điều phối hoạt động khổ sai cho các sở tù và đích thân điềukhiển công việc khổ sai của tù nhân hằng ngày, trực tiếp chỉ huy các gác dang người

Âu cũng như người Việt Theo quy chế của nhà tù, sếp chánh có nhiệm vụ báo cáotình hình tổng quát của nhà tù về các mặt công việc, kỉ luật, tình hình sức khỏe của tùnhân, cai quản trực tiếp các giám thị

1.1.2 Chế độ ăn uống

Nhìn chung chế độ ăn uống trong nhà tù thực dân hết sức kham khổ và thiếuthốn trầm trọng, bên cạnh đó vệ sinh trong tù lại là vấn đề có ảnh hưởng nhiều đếnmạng sống của những người tù vì sự đe dọa của các căn bệnh như: kiệt lị, tiêu chảy,…Khẩu phần ăn của người tù trong một ngày rất ít, những người cai ngục chongười tù ăn gạo lức hẩm lẫn trấu, thóc, cát sạn, mảnh sành…đến nỗi tù phải đổ nướccho trấu nổi lên, cát sạn lắng xuống rồi gạn lấy cơm mà ăn Mỗi ngày người tù được

ăn một bát đến một bát rưỡi cơm, nhưng cũng không bao giờ đủ Những người tù khi

đi đốn gỗ phải bới củ rẫy, củ nưa rừng trộn vào cơm ăn cho đầy dạ dày Cá khô chính

là thức ăn chính của những người tù nhưng lại toàn cá vụn, cá cơm, cá sặc,…vừa bé lạlắm xương, lại có mùi dầu rất khó ngửi Có nhiều loại cá dùng làm phân bón mà bọnchủ thầu mua với các chủ ruộng để làm thức ăn, nó vừa đen lại vừa đắng

Ở các nhà tù, điều kiện vệ sinh rất kém, ruồi rất nhiều, đậu vào mâm cơm nhiềuđến mức người tù gọi là “cơm xôi đỗ Đây chính là nguyên nhân gây ra cái chết vì kiết

lị của cả ngàn tù chính trị thời bấy giờ

Khẩu phần rau của người tù là những thân cây chuối dại thái to, rau sam, càngcua, râu dền dại, tất các các loại rau này đến được hái trong rừng, trên núi, có nhiềukhi rau khoai lang vừa già vừa xơ, nhai cũng không nổi Những loại rau tươi chỉ dànhcho những tên gác đề lao, cho quản đốc và những người có chức quyền Nhiều khinhững người tù phải hứng chịu roi đòn tàn nhẫn chỉ vì quơ vội những lá cỏ mần trầu,búp bàng trên đường đi lao dịch Không chỉ thiếu thốn về rau, ngay cả nước mắmcũng chỉ là loại tồi nhất, đa phần là nước lã pha với muối, ngửi mùi rất khó chịu.Quanh năm giống như nông dân Pháp thời Trung cổ, chỉ được nếm thịt có 2 lần vàodịp Tết và 14 tháng Bảy – Quốc khánh nước Pháp

Ở các nhà tù cơm bao giờ cũng thiếu, thức ăn không bao giờ đủ, nhưng lùa chođược miếng cơm vào miệng cũng không dễ Những ai nuốt không nhanh thì không kịp

ăn hết suất cơm của mình Nếu có gói đi thì cũng bị bọn gác ngục khám xét rất kĩ

Mỗi tuần người tù được tắm 2 lần không quá 15 phút Họ phải ngồi chờ xếphàng rồi cho nước xối qua một lượt, kì cọ rồi lại xối một lượt nữa, chưa hết bọt xàphòng cũng mặc vào chậm là ăn đòn Chính vì thẻ ghẻ lở là điều không tránh khỏi.

Các phòng giam đều giống nhau ở chỗ chật chội, thiếu ánh sáng và không khí.Khi phòng giam quá đông người tù phải luân phiên cho nhau cho số này nằm số kiangồi Những người ốm yếu mới được ưu tiên chỗ nằm Tuy vậy vẫn có một số phảinằm phía sát cầu tiêu hôi thối, dòi bò lên cả người, lên mặt, lúc trở mình dòi bọ lépnhép dưới lưng Trong phòng giam vừa thiếu không khí vừa ngột ngạt Mấy khe cửa

sổ hẹp ở trên đầu tường cũng bị bịt kín

1.1.3 Hình thức giam cầm, tra tấn

Thường thì những phạm nhân bị bắt là những tù binh, những người hoạt độngcách mạng, có liên quan đến cách mạng, tham gia vào các phong trào chống pháphoặc bị nghi ngờ hoạt động kháng chiến, Những phạm nhân thường chịu các loại ánphạt như: án khổ sai, án phát lưu, án cấm cố, án phóng trục và án lưu Án khổ sai gồmhai hình thức, khổ sai chung thân (trên 32 năm) và khổ sai có thời hạn (5 năm, 7 năm,

10 năm và 20 năm) Án phát lưu thường được gọi là đi đày, cũng có loại phát lưuchung thân và phát lưu có thời hạn Án cấm cố, chỉ tù chính trị mới bị kêu loại án này,

án cấm cố cũng chia thành hai loại cấm cố chung thân và cấm cố có thời hạn 10 nămhay 20 năm Án phóng trục là cho người bị kêu oan đi ở một nơi khác sinh sống làm

ăn nhưng chịu sự kiểm soát của quan cai trị địa phương, có thể mang theo gia đình

Án lưu là loại cán của tù thường phạm

Chế độ khổ sai, chế độ kỉ luật và tra tấn trong các nhà tù thực dân hết sức tànnhẫn và độc ác Hằng ngày, tù nhân phải làm những công việc hết sức nặng nhọc vànguy hiểm như: đốn củi, kéo gỗ, đạp đá, làm đường, ở các đảo thì mò san hô, dọn tàu,

…Những tên cai ngục hết sức tàn bạo và có nhiều hình thức đánh đập, tra tấn dã man.Đòn roi như cơm bữa, xiềng đơn, xiềng đôi, xiềng tạ, hầm đá, cấm cố, biệt lập, ăncơm nhạt, uống nước lã, xay lúa,…là các hình thức để trấn áp người tù

Các cảnh đánh phủ đầu, bắt ngồi cúi đầu điểm danh bằng cách gõ cù ngoéo lênđầu, trần truồng “múa phượng hoàng”, cho chúng xét khi qua cửa,…Tù nhân khángchiến đã phải đổ khá nhiều máu để chống lại những lối hành hạ man rợ ấy Khôngnhững thế những tên gác ngục rất tàn bạo, độc ác với những cách hành hạ riêng,chúng thường việc cớ vào tội “bỏ trốn” của tù nhân để đánh đập, giết hại một cách dãman nhằm lấy tiền thưởng Ngoài ra, chế độ cập rằng là một thủ đoạn xảo trá của thựcdân, khu chúng tiến hành thỏa hiệp với các “tù anh chị” để trấn áp, bóp nắn người tù,

đó là lối áp bức tinh vi, vô hạn định và không bị ràng buộc bới bất kì quy chế nào

Đặc biệt những người tù vượt ngục nếu không bị bắn chết thì cũng phải chịunhững hình thức trừng phạt dã man nhất, hiểm ác nhất Dùi cui, roi song, roi gân bò,kìm sắt nung, hòm tra điện, nước xà phòng, kim cắm móng tay,…là những hình thứctra tấn rất tàn bạo và nguy hiểm

1.2 Chính sách tù nhân của đế quốc Mỹ (1954-1975)

1.2.1 Cơ cấu quản lý

Hệ thống tổ chức quản lý tại các trung tâm cải huấn

Được phân loại như sau:

- Trung tâm cải huấn địa phương

- Trung tâm cải huấn trực thuộc trung ương

Trung tâm cải huấn địa phương chịu sự kiểm soát của tòa hành chính tỉnh Cáctrung tâm cải huấn trung ương đặt dưới quyền quản trị của nha cải huấn, trực thuộcTổng bộ an ninh

Mỗi trung tâm cải huấn chịu sự điều khiển của một quản đốc, cùng 1 hoặc 2 phóquản phó tá Cơ cấu tổ chức cấp dưới có thêm các ban như:Giám thị, cải huấn, chuyênmôn, y tế, xã hội, quản trị, canh phong

Ban cải huấn trại chịu trách nhiệm “giáo dục” tù nhân theo chương trình huấnnghiệp của Nha cải huấn trung tâm cải huấn đều có những cơ sở, khu văn phòng, khu

thường phạm, khu quân phạm, khu kỉ luật, khu nữ can phạm, khu hóa thực, khu bệnhxá… cơ cấu tổ chức tại các phòng và trại giam phần lớn giống nhau.

Hình thức quản lý

Về nguyên tắc tù chính trị phải được giam riêng biệt từng người nhưng do tìnhtrạng tống giam bừa bãi nên các trung tâm đều bị quá tải Các trung tâm đã bất chấpluật lệ giam nhiều người vào chung một phòng nhưng chia loại Nam, nữ, quân phạm,thiếu nhi,… ngoài ra, ban quản đốc nhà tù còn bất chấp pháp luật, thẳng tay tra khảo

tù chính trị, tù binh thậm chí không cung cấp đầy đủ nước uống, cơm ăn, không cho

ca hát, không cho trao đổi tin tức…

để không chế các hoạt động yêu nước, tiêu diệt sinh mạng và uy thế các mạng của tù nhân, buộc họ phải đầu hàng bằng nhiều cách:

- Tất cả các can phạm đều phải chào quốc kỳ VNCH

- Học tập các lớp chỉnh huấn do trung tâm tổ chức

- Không được bàn luận về tình hình chính trị

- Không được tụ họp 3 người bàn tán chuyện phiếm

- Không được lén lút nghe máy thu thanh

- Không được lân la đến gần công chức và quân nhân

- Không tổ chức những ngày lễ của dân tộc trong tù, không được hát những bài cayêu nước

Về chế độ canh phòng giam: tù chính trị, tù binh bị địch canh giữ rất nghiêmngặt các giám thị thường xuyên đi lại trước cửa phòng giam, hoặc ngồi ở vị trí thíchhợp quan sát mọi hoạt động của tù nhân, buộc họ phải sinh hoạt theo đúng thời khóabiểu chỉ được ra ngoài phòng giam vào các giờ quy định nếu tù nhân nào bất tuânhoặc tỏ ra chống đối thì sẽ bị:

- Khiển trách

- Thu hồi toàn bộ hay 1 phần các ân hưởng, quyền lợi đã thụ đắc

- Giảm khẩu phần ăn trong 3 ngày, ngoại trừ cơm và canh

- Cấm nhận tiếp tế từ bên ngoài

- Biệt giam riêng 1 phòng và ăn cơm lạt 3 ngày trong tuần, không cho thăm nuôi

- Buộc di chuyển đến 1 trung tâm khác do nha cải huấn chỉ định

1.2.2 Chế độ ăn uống

Thức ăn: sử dụng các loại thực phẩm kém chất lượng, gạo mục pha lẫn các tạpchất như: sâu, sạn, thóc, cát, cỏ may ; cá khô có dòi , đồ hộp hết hạn sử dụng, rau thìthỉnh thoảng mới có đa số là không được ăn, thịt rất ít chỉ có tết mới có nhưng chỉtoàn mỡ… không những thế địch còn hành hạ tù nhân bằng cách ấn định thời gian ănmỗi bữa từ 3-5 phút, vì thế buộc phải ăn thật nhạnh và không thể ăn no đồng thờicơm và cháo được nấu thật nhão hoặc lỏng để người tù ăn mau no bụng, không thể ănthêm, nhưng lại mau đói…

Các loại thức ăn trên được “phục vụ” 2 bữa/ngày và bị cắt xén tối đa Nướcuống: cực kỳ thiếu thốn đặc biệt là nguồn nước để uống nước uống chỉ được phát 2lần/ngày vào giờ cơm, khoảng 1 lon sữa bò/người Thuốc men: chỉ cấp hạn chế và tùyhứng chỉ khi cơn bệnh đến hồi thập tử mới được phát vài viên aspirine cầm chừng.Chế độ lao tù của Mỹ-Ngụy hết sức tồi tệ, thiếu thốn hoàn toàn mọi điều kiện vậtchất tối thiểu dành cho một con người

- Dùng tù trị tù: dùng những người tù bị chiêu hồi để đàn áp những người tùnhân ngoan cố không chịu chiêu hàng họ có quyền chửi bới, đánh đập, bóc lộtngười đồng canh và còn có thể được nhận nhưng khoản tiền thưởng nhờ theodõi, báo cáo cho các giám thị và binh lính trại giam mọi hoạt động của tù nhân

- Giam chung với thường phạm, nhằm cô lập những cốt cán đảng cộng sản, hạnchế liên kết sức mạnh tập thể.

Hình thức tra tấn ( mang tính chất chung mà cả nam và nữ tù đều phải trải qua

trong quá trình thẩm vấn)

Tù thường: lao động khổ sai hoặc giam giữ có thời hạn ngắn

Tù chính trị:

- Bị tra tấn giã man bằng các hình thức

- Đánh đập bằng dùi cui, gậy gỗ, ma trắc

- Treo lên trần nhà sau đó bọn cảnh sát thay nhau xô đẩy và đánh cho đến khi tùnhân bất tỉnh mới thả

- Trấn nước: địch cho đổ nước vào mũi cho chảy xuống bụng, một tên cảnh sátvào bụng cho nước từ bụng trào ra miệng hoặc dùng vải thấm nước bịt kín mặtmũi người tù và chỉ được tháo ra khi nạn nhân ngạt thở sắp chết

- Bóc lột sức lao đông: làm không được nghỉ ngơi bệnh tật cũng không được tha

- Cấp cứu: người tù nằm ngửa trên bàn bị trói chặt tay chân vào bốn chân bànđầu thòng ngửa ra sau, dùng dầu nóng nhỏ vào mũi

- Tra điện: địch dùng máy phát điện quay tay loại nhỏ chích vào chỗ nhạy cảmtrên cơ thể như: đầu, ngực, dái tai, cửa mình và đầu vú (đối với nữ ), đầu dươngvật ( với nam), mười đầu ngón tay…

Ngoài những hình thức tra tấn trên những người nữ tù chính trị còn bị địch tratấn bằng nhiều hình thức tàn bạo khác như: bắt lươn, rắn bỏ vào trong quần áo, dùngkìm hoặc kéo cắt thịt cho rách da chảy máu, nện đầu vào tường, đổ vôi bột vào miệng,đâm kim các đầu ngón tay, đốt cháy những nơi nhạy cảm trên cơ thể… làm cho nhiềuphụ nữ tàn phế đến suốt đời

Điều giã man nhất là chúng tiến hành hãm hiếp các nữ tù chính trị ngay tại nhàlao Hành vi này xảy ra thường xuyên tại các cơ quan cảnh sát ngụy và các trại giam.Sau mấy giờ tra khảo như kiểu trên, nhiều nữ tù không thể đứng vững, không đi được,

có nữ tù phải bò lết, có người không chịu nổi chết ngay tại chỗ

Tù binh

Địch dùng nhiều hình thức tra tấn rất giã man hòng đàn áp tinh thần các chiến sĩ,mạng sống của tù binh bị xem thường, khi tù binh chống lại, chúng sẵn sàng xả súngbắn không thương tiếc ví dụ như: bắt phơi nắng nhiều ngày, nghiền nát các ngón taybằng 2 tấm gỗ, đóng đinh vào đầu, vào cột xương sống và cào chân, lấy búa đạp vàomặt, vào khuỷu tay, khuỷu chân, dội nước sôi vào người, đục răng, bẻ gãy răng, lấymóng tay, móng chân, rót nhựa cau su đang chảy vào rốn, cho đỉa châu hút máu dươngvật, cho điện vào lưỡi, vào đầu dương vật…

Riêng về gậy để tra tấn tù binh đã có trên dưới chục cái với những cái tên rất ghêrợn:

- Gậy bỏ ăn: đánh cho tù nhân đến không ăn uống được

- Gậy sầu đời: đánh cho tù nhân tàn phế, mang bệnh tật về sau, đau đớn suốtđời

- Gậy biệt ly: đánh cho tù nhân có thể chết ngay tại chỗ

- Roi cá đuối: bắt tù nhân cởi áo treo hai tay lên trời để chúng quất thẳng cánhroi quấn lấy thân người rồi giật ra làm da thịt bị đứt theo, máu chảy ròng ròng

Tùy đối tường mà chúng chọn chiếc gậy đánh thích hợp mà mức độ ngày càng tànbạo

- Nhốt vào chuồng cọp: tù nhân bị đưa vào chuồng cọp bị địch buộc cởi áo vàquần dài chỉ cho mặc quần cụt, phơi nắng, phơi sương, dầm mưa suốt ngàyđêm, mặc cho muỗi mòng hoành hành, chỉ được ăn một phần cơm rất ít vớimuối hoặc ăn lạt chứ không có thức ăn, mỗi ngày chỉ được 1 hoặc 2 ca nước

- Những đêm lạnh thỉnh thoảng địch cho dội lên người trong chuồng cọp 1 xônước gọi là để giải khát hoặc để rửa chuồng

- Những ngày nóng nực địch cho dội nước muối lên người trong chuồn cọp gọi

là ướp cho mau lên cân,

- Tù nhân ở chuồng cọp nhiều ngày tóc dài ra sẽ được cắt tóc bằng cách đổ hắcdầu lên đầu và châm lửa đốt

- Lột vỉ sắt: địch cho lật ngửa tấm vỉ sắt loại có lỗ tròn và đầy mấu để mắc vàonhau để làm đường băng rồi bắt tù nhân cởi áo, cởi quần ngoài ra và cắm đầuxuống vỉ sắt và lộn ra sau Có khi chúng gọi 2 đến 3 tù binh ra xếp vỉ sắt và lộncho chúng coi

- Ôm ống khói: trói tù nhân ôm chặt vào ống khói đang cháy

- Túm bao than: tù nhân bị túm vào bao có than đang cháy, khi nào bao cháynhiều mới được mở ra.

- Gõ thùng: địch cho tù binh ngồi chồm hổm lấy thùng phuy úp lên rồi lấy cây

gõ vào thùng nếu tù nhân ko bịp tai kip sẽ bị sức ép trong thùng làm điếc taihoặc chúng bắt tù binh cởi quần áo ngoài rồi ngồi vào thùng phuy đổ đầy nướcrồi lấy cây đánh vào hông thùng làm cho người tù hộc máu mồm, máu mũi…

- Đối với tù bình thì cai ngục, cảnh sát gặp đâu đánh đó mà ko cần tra xét

Trong tất cả các hình thức khai thác - tra khảo…đánh đập gây đau đớn về thể xácđược địch xem như công cụ dùng để áp đảo tù nhân hiệu quả nhất, là con đường ngắnnhất, sớm đạt kết quả của chúng

Hình thức tra tấn trên trở thành “kiểu mẫu” của quá trình thẩm vấn theo khẩuhiệu “không có đánh cho có, có đánh cho chừa” được sơn đỏ trên tường các phòngđiều tra của ty cảnh sát và trại giam như là phương châm hữu hiệu để bọn cai ngụctheo đó mà hành sự

Do điều kiên sống vô cùng tồi tệ cộng với những hình phạt tra khảo tàn bạo vàthời gian giam giữ kéo dài hầu hết tù chính trị, tù binh thực sự kiệt sức với nhiều loạibệnh tật mà hậu quả của nó kéo dài mãi mãi suốt cuộc đời của họ

Với những hình thức giam cầm, tra tấn tàn bạo của thực dân, đế quốc khiến chocác phong trào đấu tranh đòi quyền sống, quyền tự do nổi lên trên khắp các nhà tù

Phần 2: Các phong trào đấu tranh tiêu biểu của tù nhân Việt Nam trong nhà tù

thực dân, đế quốc (1945-1975) 1 Phong trào đấu tranh của tù nhân ở nhà lao Quảng Trị

Sơ lược về nhà lao Quảng Trị:

Nhà lao Quảng Trị nằm trong khuôn viên thành Quảng Trị, do chính quyềnphong kiến triều Nguyễn xây dựng Ngay khi đặt ách thống trị trên mảnh đất này, thựcdân Pháp sử dụng nhà lao để giam giữ tù nhân, chủ yếu là những người yêu nước cótinh thần chống Pháp

Từ cửa Hữu đi vào, nhà lao Quảng Trị nằm ở phía Bắc, có đường thông sẵn sangđồn lính khố xanh, gần dinh lãnh binh Tường phía Bắc dựa vào thành lớn, còn baphía Đông, Tây, Nam đều có tường riêng, cao khoảng 4m, bên trên có gằn mảnh chaisắc.

Ngoài ra, thì: " bên ngoài có vọng gác trên cửa Hậu, từ đó có thể nhìn khắp toàncảnh nhà lao Phía Đông Nam và phía Tây Bắc có hai vọng gác nữa Trong phạm vithành lao, phía Đông có lao tả, phía tây có lao hữu là hai dãy nhà lớn, dài đối diệnnhau, tường dày bằng gỗ, mái lợp ngói, nền đất , có cửa sổ song sắt và một cửa lớn ravào Phía ngoài có hành lang rộng, trong nhà có hai dãy sạp gỗ dài và cùm để nhốtphạm nhân Ở phía Nam trong phạm vi thành lao, đối diện với cửa chính ra vào ở nhàlao phía Bắc, có một nhà lớn gồm nhiều gian Mấy gian nữa là nơi làm việc của lãnhbinh, chánh quản, lính giản, đội đề lao, thơ lại Hai gian đầu ngăn ra từng phòng, saugọi là xà lim, nhốt những hạng tù chúng cho là nguy hiềm Trong phạm vi thành laocòn có một dãy nhà vệ sinh ở góc thành Đông Bắc và một nhà khác ở góc thành TâyBắc"

Vị trí địa lí rất thuận lợi cho việc cai trị, nhà tù này đã được thực dân Pháp và đếquốc Mỹ đưa vào sử dụng để đàn áp nhân dân ta Có thể thấy rằng dù bất kì hoàn cànhnào, trong giai đoạn nào thì nhân dân ta đã anh dũng đấu tranh chống lại thực dânPháp, đế quốc Mỹ Nhà lao này đã chứng kiến biết bao nhiêu sự hy sinh và tinh thầnbất khuất của mỗi người cán bộ

.1.1 Phong trào đấu tranh của tù nhân trong thời kỳ chống thực dân Pháp( 1945 – 1954)

Thực dân Pháp tái lập nhà lao Quảng Trị:

Thắng lợi vĩ đại của cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 đã đánh đổhoàn toàn ách thống trị của thực dân phong kiến, lập nên nước Việt Nam Dân chủCộng hòa – Nhà nước nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á Hệ thống chính quyền cáchmạng được thành lập từ Trung ương đến cơ sở; thực hiện nhiệm vụ quản lý, điều hành,

tổ chức nhân dân xây dựng cuộc sống mới

Ngày 23-8-1945, cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở thị xã tỉnh lỵ QuảngTrị giành thắng lợi.Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời tỉnh được thành lập Nhà laoQuảng Trị thuộc quyền quản lý của Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời tỉnh Thấtbại thảm hại nhưng thực dân Pháp vẫn chưa từ bỏ dã tâm xâm lược nước ta Ngày 23-9-1945, được thực dân Anh giúp sức, Pháp gây hấn, nổ súng trở lại xâm lược Nam Bộ.Giữ vững “lời thề độc lập”, nhân dân Nam Bộ đứng lên, quyết tâm bảo vệ thành quảcách mạng vừa mới giành được Máu chảy ruột mềm, cùng với nhân dân cả nước,Quảng Trị dồn sức chi viện cho miền Nam đánh giặc.Cả Quảng Trị bừng bừng hào khíchống thực dân Pháp xâm lược, kiên quyết chiến đấu bảo vệ nền độc lập, thống nhất

Tổ quốc

Ngày 19-12-1946, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ Đáp lời kêu gọi cứunước thiêng liêng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhân dân Quảng Trị nhất tề đứng dậy,sẵn sàng chiến đấu hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc Các cơ quan, kho tàng, côngbinh xưởng ở tỉnh và các huyện đều chuyển lên phía Tây Quảng Trị Nhân dân cùngvới dân quân tự vệ, bộ đội chủ lực khẩn trương đào hào, đắp ụ, dựng chướng ngại vật,phá cầu cống, gấp rút hoàn thành các tuyến phòng ngự; phá những nơi mà địch có thểlợi dụng để đóng đồn bốt, trú quân

Sau gần 3 tháng đánh chiếm Quảng Trị, địch đã huy động 1 vạn lính thủy, lục,không quân cùng nhiều phương tiện chiến tranh mới kiểm soát gần hết Bình – Trị -Thiên Cầm cự với địch một thời gian, lực lượng vũ trang của ta vừa chiến đấu, vừarút lui để bảo toàn lực lượng.Toàn bộ lương thực, thực phẩm, phương tiện sinh hoạtđược nhân dân cất giấu hoặc phá bỏ, thực hiện triệt để “vườn không nhà trống” gâykhó khăn cho địch

Chiếm được Quảng Trị, Pháp lập tức chiếm lại Nhà lao Quảng Trị, Sở mật thám,Tòa án… Từ đây Nhà lao Quảng Trị bị thực dân Pháp sử dụng trở lại để giam cầmnhững người yêu nước, các chiến sĩ cách mạng nhằm khủng bố, tiêu diệt lực lượngkháng chiến của ta

Những năm 1947 – 1948, với chủ trương “ba sạch”, thực dân Pháp bắn, giết vàbắt người vô tội Hễ gặp người nào, không kể dân thường, du kích, bộ đội hay cán bộ,đảng viên thực dân Pháp đều bắt về nhốt chật ních trong các lều bạt ở tất cả các đồnbốt các huyện, quận Mặt khác, để củng cố vững chắc nền thống trị, Pháp dựa vào Việtgian, lập danh sách cán bộ, đảng viên chủ chốt ở từng thôn, xã và cho tay sai tập kíchvây bắt, thẳng tay chém giết Ở Hải Lăng chỉ trong một buổi chiều đi càn, giặc Pháp

đã cho lính xả súng bắn chết 115 người dân ở xóm Đò làng Quy Thiện Ở Vĩnh Linh,giặc Pháp càn vào xã Vĩnh Hoàng Bắn chết 150 người trong một buổi sáng Ở GioLinh, giặc Pháp đã dùng một tiểu đoàn lê dương tập kích vào làng Tân Minh giết chết

113 người (trong tổng số dân làng là 173 người) Ở Triệu Phong, trong 1 ngày, giặcPháp đã xả súng bắn giết trên 600 người, phần lớn là người già, phụ nữ và trẻ em, đốthơn 400 nóc nhà… Tàn bạo nhất là vụ thảm sát ở thôn Mỹ Thủy (xã Hải An – HảiLăng), trong 1 ngày, chúng đã sát hại 526 người, có họ tộc 59 người chỉ còn 5 người,

có gia đình 7 người chỉ còn 1

Thâm độc hơn, thực dân Pháp còn đặt giải thưởng: nếu ai chỉ điểm cho chúng rõchỗ ở của bộ đội, cán bộ hoặc tự tay giết được 1 Việt Minh thì được thưởng từ 1.000đến 5.000 đồng bạc Đông Dương Quân Pháp còn tập trung mọi sắc lính về các địaphương sục sạo, lùng bắt cán bộ, tự vệ, du kích Bên cạnh đó, thực dân Pháp dựa vàomột số tay sai đắc lực, những phần tử có quan hệ với chế độ cũ lập nên bộ máy ngụyquyền các cấp Ở một số nơi, Pháp dùng tre rào làng, tổ chức lực lượng canh gác,trưng biển “nội bất xuất, ngoại bất nhập” nhằm tách quần chúng ra khỏi cáchmạng.Những ngày đầu của cuộc kháng chiến, số người bị bắt ngày càng đông, có lúclên đến ngàn người Trong số này, có người chỉ bị giam 5 – 7 ngày rồi được thả; sốcòn trẻ khỏe thì bị bắt đi phục dịch, làm nô lệ tại các đồn điền của tư sản Pháp, làmbia đỡ đạn trong các trận càn quét; những người nghi là cán bộ, bộ đội thì chúng đưa

về cơ quan phòng nhì khai thác rồi đem giam tại Nhà lao Quảng Trị

Từ cuối năm 1949 đến năm 1951, cuộc kháng chiến chống Pháp ở Quảng Trịngày càng phát triển, địch tăng cường càn quét, vây bắt cán bộ, chiến sĩ Số người bịbắt và đưa về nhà lao ngày càng đông, thực dân Pháp phải mở rộng khu vực giam giữ

tù nhân Ngoài nhà lao cũ, địch còn giăng dây thép gai, dựng lều giam giữ tù nhân ở

khu vực sát góc phía Nam nhà lao, gọi là khu bảo hộ do Pháp cai quản, vì phần nhiều

tù nhân ở đây do quân Pháp bắt

Phía Tây là lao Nam triều, sát cửa hữu Thành Cổ Địch chia lao Nam triều thànhhai khu: khu A, giam tù nhân được xem là không quan trọng (khu này khá rộng, mỗi

bề dài khoảng 100m, có ba dãy nhà lớn); khu B biệt lập cầm cố số tù mà Pháp cho lànguy hiểm (diện tích khu này nhỏ hơn khu A, chiều rộng chừng 20 – 25m, chiều dài

50 – 60m, sạp nằm bằng tre, gồ ghề) Địch gọi khu này là khu P.C.O (giam tù nhânđặc biệt nguy hiểm) Hai khu đều có bếp ăn chung, nhưng cách nhau bởi bức tườngcao 4m bằng bê tông, trên cùng giăng dây thép gai Đến năm 1952 – 1953, ba dãy nhàcủa khu A được mở rộng hơn, đủ chỗ giam giữ từ 2.000 đến 3.000 người Ngoài ra,Pháp còn xây khu riêng giam giữ số tù nhân bị bắt chưa khai thác phân hóa Canh gác

và bảo vệ nhà lao có lính Pháp, lính lê dương Âu – Phi, nhưng đa số vẫn là lính ngườiViệt Cai quản ở Nhà lao Quảng Trị thời kỳ 1947 – 1954, đứng đầu là Giám thị ngườiPháp và 2 Phó Giám ngục người Việt do chính phủ bù nhìn của chúng bổ nhiệm.Chế độ khổ sai, kỷ luật của nhà lao thời kỳ này không theo quy định cụ thể nào.Thực dân Pháp bắt bớ, đánh đập, bắn giết tù nhân vô căn cứ nhằm hủy diệt lực lượng

và tinh thần kháng chiến của nhân dân ta Sau mỗi lần thất bại trên chiến trường thựcdân Pháp lại đưa tù nhân ra bắn giết, đánh đập để trả thù Trong các trận càn quét, địchkhông chỉ tàn sát dân lành, bắn phá bừa bãi vào xóm thôn mà còn bắt rất nhiều người,

từ dân thường cho đến bộ đội, cán bộ đưa về giam cầm, đưa đi lao động khổ sai, phục

vụ chiến dịch hoặc làm bia đỡ đạn cho quân đội viễn chinh Pháp

Chế độ ăn của tù nhân giai đoạn này hết sức tồi tệ Nhà giam chật hẹp, lều bạttạm bợ, khiến hàng ngàn người sống trong cảnh mùa hè thì ngột ngạt, mùa đông thìgiá lạnh, ẩm ướt trên nền đất lầy lội.Quần áo, chăn chiếu đều thiếu Về danh nghĩa thìmỗi tù nhân được cấp 400g gạo mỗi ngày, nhưng thường thiếu đến 1/3 số lượng vàgạo lại lẫn lộn đầy sạn; thức ăn duy nhất là mắm vừa mốc vừa mặn, họa hoằn lắm mới

có bữa ăn cải thiện Không chỉ đói, khát, tù nhân còn bị bệnh phù thũng và bại liệt,cướp đi sinh mạng của nhiều người Số người còn khỏe vì mong được trở về đơn vịtiếp tục chiến đấu, hoặc không chịu bị chết dần chết mòn đã tìm cách trốn thoát

Thâm độc nhất là kẻ thù dùng những tên đầu hàng, phản bội hoặc những tên khéttiếng gian ác làm cai tù Thực dân Pháp chỉ định, mua chuộc một số tên tù gian, tìnhnguyện làm tay sai cho chúng làm cai tù Được quan thầy tin cậy, cai ngục càng ra sứcđàn áp, đày đọa tù nhân; theo dõi, phát hiện các hoạt động của cán bộ, đảng viên rồibáo cáo cho giám ngục lập công Cai ngục thường xuyên cho tay chân lùng sục khắpcác phòng giam, thẳng tay đàn áp nhũng ai bị nghi là hoạt động chính trị và lập tức bịđưa đi biệt giam.

Sau khi đưa tù nhân vào nhà lao, căn cứ vào hồ sơ của từng người, địch tiếnhành phân loại để dễ bề quản ly:

- Những người là cán bộ chỉ huy quân sự và bộ đội, gọi là tù binh

- Những người dân thường bị bắt trong các cuộc càn quét, những người hoạt độngtrong kháng chiến hoặc liên quan gọi là tù nhân chiến tranh (ta gọi là tù thường)

- Những tên làm tay sai cho địch, những tên đầu thú hoặc đào ngũ xếp lại thànhmột loại riêng

- Những người thực dân Pháp phát hiện được là cán bộ chủ chốt của các cấp ủyĐảng, chúng xếp loại tù nhân nguy hiểm

Mỗi loại có chế độ giam giữ khác nhau, tù binh bị cấm trại hoàn toàn; tù thườngphải đi lao động khổ sai hoặc phục vụ các cuộc càn quét, đánh phá của giặc Tù nhânnguy hiểm thì bị giam cầm nghiêm ngặt Để hạn chế những cuộc đấu tranh của tùnhân và chống việc hình thành các tổ chức bí mật trong nhà lao, chúng thường xuyênluân chuyển tù chính trị đi các nơi khác và đưa tù nhân ở các nhà tù khác đến

Đối với tù chính trị, chúng càng đối xử tàn tệ, bất chấp luật lệ Trước thực tế hếtsức khắc nghiệt, cán bộ, đảng viên, chiến sĩ và quần chúng nhân dân trong Nhà laoQuảng Trị càng phát huy truyền thống đấu tranh bất khuất của các chiến sĩ yêu nước

và cách mạng tiền bối, bằng kinh ngiệm đã được tôi luyện, tiếp tục tập hợp lực lượng,đấu tranh với hình thức sáng tạo hơn, quyết tìm đường trở về với cách mạng

Xây dựng, tập hợp lực lượng và đấu tranh của các chiến sĩ yêu nước trong nhà lao Quảng Trị.

Bị đày đọa, khổ ải và nhục hình trong tù, lại phải thường xuyên đối mặt với mọimưu mô, thủ đoạn của kẻ thù, những chiến sĩ cách mạng vẫn không nản lòng, vẫn bềngan, vững chí đấu tranh.

Những năm 1947 – 1949, do việc bố trí phòng nhà lao còn sơ sài, bộ máy bìnhđịnh của địch ở các vùng nông thôn Quảng Trị chưa được củng cố, cơ sở kháng chiến

ở vùng mới tạm chiếm còn mạnh, việc vượt ngục có nhiều thuận lợi, nên chỉ vài batháng bị bắt giam, nhiều tù chính trị tìm cách liên lạc với bên ngoài và liên tiếp tổchức nhiều cuộc trốn thoát Vượt khỏi nhà tù để mau chóng trở về với cách mạng luôn

là khát vọng của mọi người, nên bất chấp hy sinh, hễ có điều kiện là anh em lập tứctìm cách trốn Trước tình hình tù nhân vượt ngục nhiều, bọn cai ngục thẳng tay đàn áp,bắn chết những người chạy trốn, vì vậy, số thoát được thì ít mà số bị bắn chết tại chỗđông hơn bội phần Tình hình đó đã thôi thúc những cán bộ, đảng viên tìm cách mócnối với nhau để bàn cách tập hợp lực lượng đối phó, đấu tranh với địch nhằm hạn chếtổn thất, đau thương cho tù nhân Ban đầu là từng nhóm đảng viên ở các phòng giam,hoặc cùng hoạt động với nhau ở địa phương, đơn vị khi chưa bị địch bắt… tập hợp lại.Một số đảng viên giữ vai trò tiên phong đã nhanh chóng quy tụ lực lượng, tổ chức cáchoạt động với nhiều hình thức linh hoạt, sáng tạo

Trong những tù nhân biết tiếng Pháp có một số là đảng viên được chỉ định làmcai, ký ở văn phòng nhà lao, ở các kíp lao động Các đồng chí được phân công theodõi tình hình địch, thông tin đến ban lãnh đạo để kịp thời tìm kế sách đối phó, hạn chế

sự hoạt động của các phần tử xấu, tay sai của địch trong nhà lao Do sự phân loại cónhiều sơ hở và không tìm được chứng cớ buộc tội, địch phan nhiều cán bộ, du kíchvào loại tù dân thường Những đồng chí này được giao nhiệm vụ tìm cách liên hệ vớibên ngoài để tiếp nhận tin tức, bố trí cán bộ đón, đưa tù nhân vượt ngục về tham giakháng chiến

Từ năm 1952, chi bộ Đảng Nhà lao Quảng Trị được thành lập Trong điều kiện

bí mật, chi bộ Đảng được tổ chức và hoạt động rất chặt chẽ, tuân thủ nguyên tắc tổchức và sinh hoạt của Đảng Đồng chí Bí thư có trách nhiệm chung và quyết địnhnhững vấn đề quan trọng của chi bộ Từng đảng viên trong tổ chức được phân công

nhiệm vụ lãnh đạo các tổ, nhóm và phối hợp đấu tranh chung trong toàn nhà lao Cuốinăm, chi bộ nhà lao chọn lọc được một số cán bộ trung kiên đã kinh qua lãnh đạo nhưcác đồng chí: Lê Văn Giai ở Đa Nghi, Lê Thanh Huy ở Quy Thiện, Lê Văn Đế ở VănVận, Cáp Xuân Tảo ở Trà Lộc (Hải Lăng), ông giáo Đôn ở An Đôn, đồng chí Ngạc ởPhù Liêu (Triệu Phong)… để bàn và thực hiện kế hoạch đào hầm vượt ngục nhằm giảithoát cho tù chính trị nam bị địch giam giữ Thực hiện nghị quyết của chi bộ, hầu hếtcác đảng viên đều thống nhất hành động và tích cực tham gia nhiệm vụ.Những ngườivốn là công binh có nhiệm vụ tính toán lượng đất, nhân lực, phương tiện, công cụ đểphục vụ việc đào hầm.Một bộ phận khác tìm cách giấu lượng đất, gạch đào lên, tránh

bị địch phát hiện Trước những cặp mắt ranh ma của kẻ địch luôn theo sát ngày đêm,nên kế hoạch phải tỉ mỉ đến từng chi tiết Mọi người cùng nhau tuyên thệ trước khihành động, dù hy sinh tính mạng vẫn không để lộ Hầm đào gần xong, bất chợt địchchuyển tù chính trị đến các nhà lao Huế, Đà Nẵng trong đó có đồng chí Lê Thanh Huy– người chỉ huy cuộc vượt ngục và một số tù nhân chính trị trong nhóm đào hầm.Nhiều người phân vân lo ngại liệu kế hoạch có bị lộ?Qua tìm hiểu, anh em tù nhânchính trị biết được việc chuyển tù chỉ là sự trùng lặp ngẫu nhiên.Nhiệm vụ đào hầmphải tạm dừng để ổn định tổ chức.Đồng chí Nguyễn Xuân Dược được phân công tiếptục phụ trách

Thời kỳ này, quân ta đánh mạnh, địch bị thương vong nhiều Do vậy, cứ vài ngàylại có đoàn bác sĩ cùng lính vào nhà lao nói là kiểm tra sức khỏe của tù binh nhưngthực chất là vào lấy máu của họ ra truyền cho số binh lính bị thương nặng Hai chiến

sĩ đào đất phải giả ốm nằm vùi đắp bao tải kín bưng để che thân thể trắng bợt do cọxát trong lòng đất Khi công việc sắp hoàn thành, chi bộ cùng một số đảng viên nòngcốt trong nhà lao họp bàn phương án giải thoát Kế hoạch đề ra 170 tù chính trị chialàm 3 tốp, vượt qua lô cốt, bãi đất trống dài khoảng 100m và thoát ra hướng Trí Bưu

Từ đây, vượt đường Quốc lộ 1, lên chiến khu Hải Đạo Ròng rã hàng tháng trời, kiêntrì và quyết tâm, anh em đã tạo được cửa mở cho việc trốn thoát Giờ hành động đãđến Lúc này đúng vào mùa trăng, chi bộ nhận định trăng sáng, dễ bị địch phát hiệnnên quyết định nán lại ít ngày, chờ trăng hạ tuần Đúng 1 giờ sáng ngày 1 -3 -1953,cuộc vượt ngục thần kỳ ở Nhà lao Quảng Trị diễn ra 21 chiến sĩ đã vượt ngục ra

ngoài qua đường địa đạo Băng qua những vị trí đặc biệt nguy hiểm giữa đèn điệnsáng trưng như ban ngày, tất cả tập kết an toàn tại nghĩa trang công Trí Bưu Được sựhướng dẫn của cơ sở, anh em tiếp tục vượt qua Quốc lộ 1 lên chiến khu Hải Đạo (HảiLăng) an toàn, lúc đó đúng 5 giờ sáng

Lấy cớ tù nhân trốn thoát gây rối trong nhà lao, địch khủng bố hết sức khốc liệt.Cai ngục bắt tù nhân nằm xuống nền nhà, vừa đánh túi bụi, vừa giày xéo trên từngthân thể tù nhân bằng mọi thứ hung khí Máu tù nhân lại chảy, hàng trăm con ngườivẫn kiên gan chịu đựng, không một tiếng rên rỉ.Những anh em còn khỏe tự giác lấythân mình che đỡ những đồng đội đang ốm yếu.Tuy bị đòn đau, mang thương tích,nhưng cả một tập thể tù nhân đầy dung khí, nêu cao ý chí kiên trung, bất khuất, mộtmực trả lời không biết.Trước sự khủng bố của địch, chi bộ hoạt động dè dặt hơn, chủyếu là các tổ, nhóm tự tổ chức Các đảng viên tập trung vào nhiệm vụ nâng cao trình

độ văn hóa, chính trị; sinh hoạt văn nghệ, đấu tranh đòi những quyền lợi dân sinh, dânchủ như cải thiện chế độ ăn ở, đòi thực hiện chế độ thăm nuôi Đồng thời với chủtrương đào hầm vượt ngục, cũng trong những tháng cuối năm 1952 đầu năm 1953 đã

có nhiều vụ đánh tháo ban ngày khi đi làm Những anh em bị chúng bắt đi làm bênngoài, nhất là số chiến sĩ bộ đội, đã tự tổ chức từng tốp 3 đến 5 anh em Khi địch gọi

đi làm ngoài thì cùng nhau đi, đến nơi ai cũng tích cực làm việc để tránh sự dòm ngó.Thừa lúc địch sơ hở, anh em cướp súng, trói lính canh lại, rồi mang súng trốn về chiếnkhu như anh Ngô Sắc xã Hải Sơn cùng 5 chiến sĩ thoát một lúc

Bước vào Đông – Xuân 1953 – 1954, cục diện chiến trường ở Bình – Trị - Thiên

có nhiều thay đổi.Thực dân Pháp được Mỹ tiếp sức, ráo riết thực hiện kế hoạch Nava

để cứu vãn tình thế đang ngày càng khốn đốn và có nguy cơ thất bại Ở vùng tạm bịchiếm Quảng Trị, Pháp tăng cường càn quét ác liệt và ra sức bắt lính ở vùng đồngbằng đông dân Mặc dù còn gặp nhiều khó khan, nhưng tinh thần quật khởi của nhândân ta vẫn giữ vững.Phong trào chống địch bắt lính phát triển mạnh Không có cuộccàn quét, bắt lính nào của địch mà không vấp phải sự đấu tranh của nhân dân Mỗi lầnđịch vây ráp, nhiều thanh niên đã thoát ly gia đình tham gia kháng chiến Bên cạnh

đó, phong trào phản chiến, đào ngũ trong binh lính địch ngày một tang Tinh thần binhlính địch sa sút, tư tưởng sợ ra trận, sợ chết lan tràn Phối hợp với chiến trường Điện

Biên Phủ, quân và dân Quảng Trị bước vào thời kỳ chiến tranh du kích phát triểnmạnh mẽ.Các lực lượng vũ trang ra sức đánh địch, khôi phục và mở rộng vùng dukích, vùng giải phóng, phát triển cơ sở cách mạng, tiếp tục đánh thắng các trận càncủa Pháp.

Chiều 7 – 5 – 1954, tin chiến thắng Điện Biên Phủ được lan truyền đi khắp nơi,vào tận chốn lao tù, các chiến sĩ yêu nước và cách mạng vô cùng phấn khởi Ngày 12– 5 – 1954, ta trao trả cho Pháp 858 thương binh ngay tại mặt trận Điện Biên Phủ Đáplại, ngày 16 – 6 – 1954, phía Pháp cũng trao trả cho ta 267 thương bệnh binh của ta tạiCầu Giỏ (Bắc Giang) Nhân cuộc trao trả này, đại diện hai bên đã mở đầu cuộc tiếpxúc chuẩn bị cho hội nghị quân sự hai bên giữa Bộ Tổng tư lệnh Quân đội nhân dânViệt Nam và Bộ Tổng tư lệnh quân đội Pháp ở Đông Dương Sau một số cuộc gặp gỡ,hai bên đã thỏa thuận mở hội nghị chính thức tại Trung Giã vào đầu tháng 7 – 1954,song song với Hội nghị Giơ – ne – ve Ngày 4 – 7 – 1954, Hội nghị Trung Giã bắt đầuhọp, tập trung bàn nhiều vấn đề, trong đó có vấn đề bảo đảm đời sống vật chất và tinhthần cho người tù trước khi thực hiện trao trả tù binh Đây là những vấn đề lớn lienquan đến hang vạn đồng bào, đồng chí của ta đang còn bị giam giữ trong các nhà tùcủa địch

Ngày 10 – 7 – 1954, tại phiên họp Việt – Pháp, phái đoàn quân sự của ta và Pháp

đã thảo luận để thi hành những điểm thuộc vấn đề tù binh mà hai bên đều quan tâm.Hai bên nhất trí đi đến những thỏa thuận:

- Sẽ trao trả cho nhau dần dần từng đợt tù binh bị thương, bị ốm, trước hết lànhững người bị ốm nặng

- Cho tất cả tù binh hưởng chế độ ăn, ở, mặc tương đương như chế độ ăn, ở, mặccủa quân nhân thuộc quân đội chính quy mỗi bên

- Cam kết ngăn cấm mọi hành động có thể tổn thương đến tinh thần và xâm phạmđến thể chất của tù binh Không được dung tù binh vào hoạt động quân sự.Không được lấy máu của tù binh tiếp truyền cho người khác

- Sẽ gửi thuốc và tạo điều kiện cần thiết cho tù binh được viết và nhận thư, quàtặng của gia đình

- Cam kết thi hành đầy đủ và sẽ công bố những điều thỏa thuận nói trên tại các trạigiam cũng như trên báo chí, đài phát thanh cho tù nhân và gia đình họ biết.

Ngày 14 – 8 – 1954, tại Ủy ban lien hiệp Trung ương, đại diện Bộ Tổng tư lệnhQuân đội nhân dân Việt Nam và đại diện Bộ Tổng tư lệnh quân đội liên hiệp Pháp ởĐông Dương đã ký nghị định thư về việc trao trả tù binh, tù chiến tranh gồm nhữngnội dung sau :

- Hai bên thông báo cho nhau ngay số lượng tổng quát tù binh và thường dân màmình đã giam giữ

- Người bị bắt ở chiến trường nào thì trao trả ở chiến trường đó

- Cam kết trao cho nhau danh sách toàn bộ tù binh và thường dân mỗi bên giamgiữ, chậm nhất là vào ngày 20 – 8 –1954

Tin tức về Hội nghị Trung Giã đã làm mọi người trong trong Nhà Lao Quảng Trịnáo nức, mong chờ Trước những diễn biến mới của cục diện chiến tranh, chi bộ Nhàlao Quảng Trị đã thúc đẩy công tác chuẩn bị, phân công nhiệm vụ khi về địa phương;nối thông đường dây lien lạc trong và ngoài nhà lao để nắm được những diễn biến tiếptheo của Hội nghị Trung Giã Lúc này, tại Nhà lao Quảng Trị, nhà cầm quyền vẫnchưa có động tĩnh gì về việc chuẩn bị trao trả tù binh, trái lại thực dân Pháp ráo riếtsiết chặt chế độ cai trị, khẩu phần ăn lại bị cắt giảm, nước tắm giặt không có Họ tiếnhành xáo trộn tù nhân ở các phòng giam tù chính trị lẫn với tù thường phạm, chuyển

tù thường thành tù chính trị.Họ còn tìm cách kéo dài việc lên danh sách tù chính trị;tráo, giữ tù chính trị giao cho chính quyền miền Nam tiếp tục giam cầm, hành hạ hoặcđưa đi thủ tiêu Được sự lãnh đạo thống nhất của chi bộ, toàn thể tù nhân ở Nhà laoQuảng Trị tổ chức phát động đấu tranh đòi trao trả tù binh, cải thiện đời sống… Hìnhthức đấu tranh là đình công, không ra làm bên ngoài, nếu địch không nhượng bộ sẽtuyệt thực Ngày 18 – 7 – 1954, Nhà lao Quảng Trị tiếp nhận 150 tù nhân ở Nhà laoĐồng Hới ghé lại trên đường đi trao trả Tối hôm đó, lãnh đạo 2 nhà lao đã gặp nhautrao đổi hỗ trợ đấu tranh Tổ chức Đảng ở Nhà lao Quảng Trị đề nghị các đồng chí ởNhà lao Đồng Hới cùng phối hợp

Sáng 19 – 7 – 1954, cai ngục vào bắt anh em đi lao động, tất cả kiên quyết không

đi Chúng huy động lính vào đàn áp Lính vào phòng kéo từng người ra sân bắt đi làm,anh em xông vào đánh nhau với lính, ném gạch đá vào chúng Hàng trăm người tùđồng loạt hô to: “Đả đảo bọn tay sai đàn áp tù nhân!”, “Đả đảo thực dân Pháp!”, “Phảithi hành Hiệp định Geneve” Sáng ngày 20 – 7, anh em cử đoàn đại diện gồm 10người, do đồng chí Cáp Xuân Kỹ làm trưởng đoàn và anh Nguyễn Văn Keo làm thôngngôn gặp cai ngục đấu tranh bắt chúng thực hiện những nội dung của Hội nghị TrungGiã Trước thái độ dùng dằng không dứt khoát về việc trao trả tù binh theo như Hiệpđịnh Trung Giã của Pháp, anh em tù chính trị đấu tranh quyết liệt đòi trao trả tại chỗ,phát động mọi người đình công, tuyệt thực và dọa sẽ tự sát tại chỗ nếu địch đàn áp Engại trước tinh thần đoàn kết của tù nhân, thực dân Pháp đành phải nhượng bộ và hứa

sẽ trao trả trong vài ngày tới

4 giờ sáng ngày 5 – 8, tù nhân đang trong giấc ngủ thì nghe tiếng động lớn ngoàisân Mọi người bừng tỉnh vùng dậy thì đã thấy lính lê dương đứng chặn sẵn ở cửa.Lựu đạn cay được ném xối xả vào các phòng giam Quá bất ngờ, tù nhân chỉ biết ômmặt gọi tên nhau, một số ngất xỉu Địch xông vào kéo lê từng người lên xe chở ra ganhốt vào một toa tàu Đến chiều, tàu vào ga Đà Nẵng, nhìn trống cờ, biểu ngữ rợp trời,sau mọt chút ngỡ ngàng, tù chính trị ở Nhà lao Quảng Trị mới thực sự tin mình đãđược đưa đi trao trả

Nhận xét:

Sau khi chiếm được Quảng Trị, Pháp liền cho xây dựng lại chế độ nhà tù thựcdân tàn bạo nhằm đàn áp, tiêu diệt tinh thần kháng chiến của những người yêu nước

và cách mạng Thực dân Pháp liên tiếp bắt bớ, đàn áp, tra tấn bất cứ ai mà họ tình nghi

là cán bộ, đảng viên, chiến sĩ,… Thế nhưng tất cả những điều đó chỉ làm cho tinh thầnđấu tranh kiên cường, bất khuất của cán bộ, đảng viên cũng như quần chúng nhân dâncàng thêm nổi bật; càng khẳng định thêm sự tin tưởng tuyệt đối vào đảng và cáchmạng của quân và dân ta

2.1.2 Phong trào đấu tranh của tù nhân thời kỳ chống Mỹ (1954 – 1975)

Âm mưu đánh phá cách mạng của đế quốc Mỹ:

Sau hiệp định Giơnevơ năm 1954 được kí kết, vĩ tuyến 17 - sông Bến Hải, trởthành ranh giới chia cắt hai miền Nam - Bắc Việt Nam Tỉnh Quảng Trị ( phìa Nam vĩtuyến 17 ) cùng miền Nam nằm dưới quyền kiểm soát của đối phương Trước tìnhhình bất lợi cho cách mạng, những vùng giải phóng hoặc du kích liên hoàn do ta làmchủ đã trở thành vùng địch kiểm soát

Mặt khác cùng với những toan tính đã chuẩn bị từ trước, đế quốc Mỹ đã hất cẳngPháp, xây dựng chính quyền Ngô Đình Diệm Chính vì thế, Quảng Trị trở thành mộtđịa bàn trọng yếu không thể thiếu của Mỹ, với một âm mưu lâu dài là chia cắt ViệtNam

Mỹ đã thiết lập một bộ máy chính quyền tay sai, tăng cường viện trợ Chúng đãthực hiện chính sách "tố cộng, diệt cộng" và đã biến nhà tù trên khắp miền Nam làcông cụ hỗ trợ Thực hiện hàng loạt chính sách để đàn áp, bắt bớ nhiều người vô tội,

hệ thống nhà tù có chuồng cọp, xà lim, với những hình thức tra tấn dã man, dùng nhụchình nhằm đàn áp tinh thần đấu tranh của nhân dân ta Cùng lúc đó chúng cũng dụ dỗ,đầu độc tư tưởng, làm cho tù nhân từ bỏ tinh thần cách mạng, làm giảm đi sự đấutranh của tù nhân

Một vị trí hết sức đặc biệt là nhà lao Quảng Trị nằm tiếp với miền Bắc xã hộichủ nghĩa, nên chúng ra sức thiết lập một bộ máy quản lí hết sức chặt chẽ, cùng vớimột chế độ cai trị hà khắc, nhằm giảm đi sự ảnh hưởng cũng như tinh thần chiến đấucủa tù nhân Đứng đầu bộ máy cai trị là giám thị trưởng, môt giám thị phó và một sốnhân viên, có các ban: ban an ninh, ban tiếp phẩm và ban trật tự Với một đội ngũ caitrị không những gồm các tên ác ôn khét tiếng, còn có những kẻ chiêu hồi, dày kinhnghiệm tra tấn, khai thác tù nhân bằng những mánh khòe nguy hiểm Chúng có cáchành động li khai cộng sản, xé cờ Tổ quốc, gây ra tinh thần mất đoàn kết trong cáchmạng, thực hiện ỳ đồ chia cắt lâu dài, mà nhà lao Quảng Trị là nơi trọng điểm của Mỹ

Đời sống của tù nhân trong nhà lao Quảng Trị:

Trong nhà lao Quảng trị các tù nhân được phân chia thành hai loại: tù nhân chínhtrị, tù nhân thường Ở mỗi loại tù nhân, chúng có các chính sách cai trị khác nhau Đờisống cũng hoàn toàn khác, Mỹ nhìn nhận các tù nhân chính trị là mối đe dọa nhất đốivới chúng Chính vì thế, đời sống của tù nhân chính trị vô cùng cực khổ, bị tra tấn vàđàn áp một cách dã man.

Tù nhân chính trị đã bị đế quốc Mỹ và chính quyền phản động đã giết dần bằngcác thủ đoạn thâm độc Theo đạo luật 10/59, khi tù nhân chính trị bước vào trại giamphải đứng xếp hàng trước sân giám thị trưởng, họ bị cạo trọc đầu và ngay sau đó nằmtrên bệ xi măng để nhận thưởng bằng một trận đòn Hành động này nằm phủ đầu, răn

đe các tù nhân Ngoài ra họ bị các tên tướng cướp trong tù đánh đập thường xuyên

Mặt khác, chế độ sinh hoạt vô cùng hà khắc, bữa ăn hằng ngày luôn bị cắt xén dochế độ đấu thầu Thức ăn thường xuyên mà người tù chính trị phải ăn những thứ gạohẩm, gạo mốc, lẫn cát, sạn và trấu Thực phẩm chính là canh rau muống, rau khoai già

cả gốc lẫn ngọn không được rửa và nước ruốc nhạt, loại ruốt không phải để dùng làmthức ăn cho người Điều này cho thấy, chế độ ăn hết sức kham khổ, thức ăn có thểkhông dành cho người

Về mặc, tù nhân chính trị được phát hai bộ áo quần vải gụ đen, nhưng thực tế thì

họ không nhận đủ Vào mùa hè, trong nhà lao nóng bức, ngột ngạt, không có đủ nướctắm Mùa đông lạnh giá, phải ngủ trên nền đất lạnh, ẩm Ngoài ra chúng còn thựchiện những hành động dã man, như nhốt nhiều người trong cùng một trại giam, làmnhiều người bị chết ngạt, người tù cón chịu cảnh ăn cơm phạt (vắt cơm bằng quả trứng

gà ăn với muối, không có nước uống) Thực tế cho thấy nhiều người bị đói và chếtkhát

Nhìn chung, những nhu cầu thiết yếu phục vụ cho sinh hoạt hằng ngày khôngđáp và cuộc sống vô cùng cực khổ Đời sống của tù nhân còn thua cả con vịt gà đượcnuôi trong trại giam Khi chúng nó được ăn cơm thì những người tù phải nhịn đói và

bị đánh đập dã man với những tên vô cùng khét tiếng Mỹ đã làm cho những tù nhânchính trị suy sụp về sức khỏe, làm giảm đi tinh thần chiến đấu của tù nhân chính trị

Tù nhân chính trị đấu tranh đòi thi hành hiệp định Giơ – ne – vơ, chống

"Tố Cộng", chống chế độ lao tù hà khắc, đòi quyền dân sinh, dân chủ (1954 1967).

-Chi bộ "Dượng Thất" ra đời lãnh đạo tù nhân đấu tranh đòi thi hành hiệp địnhGiơ – ne – vơ

Sau hiệp định Giơ – ne – vơ hai bên trao trả tù binh, tù chính trị, nhà lao QuảngTrị chỉ còn 7 tù nhân kinh tế bị giam giữ, đầu tiên là ở Cam Lộ, đế quốc Mỹ đã gây ra

sự xáo cấp ruộng đất ở làng Long Hưng và bắt dời chợ Tam Hiệp Ở Cam Lộ, địchbắt trói 42 người có 8 đảng viên đưa vế nhà lao Đây là số tù chính trị đầu tiên sauhiệp định, mở ra thời kì đấu tranh vô cùng quyết liệt

Nhận thấy rõ địch chưa nắm bát tình hình, chưa biết ai là lãnh đạo vì trong đó córất nhiều người buôn bán, đủ mọi tầng lớp, các đồng chí quyết định không khai tênthật, không khai đảng viên Mặc dù bị đàn áp một ca1h dã man bằng các hành độngđánh đập không cho ăn uống, họ đã đấu tranh kêu la, bọn chúng đã nhân nhượng vàcho 2 tù kinh tế đưa cơm vào Tinh thần đấu tranh không mệt mỏi, mặc dù chỉ nhậnđược một phần ít thức ăn, nhưng họ vẫn đấu tranh đòi thi hành hiêp định

Dẫn đầu là cụ Lê Xung 60 tuổi ở xã Cam Mỹ đã hăng hái dẫn đoàn lên phònggiám đốc đấu tranh Địch phải nhân nhượng và hứa sẽ giải quyết liệt, chúng đã tra tấn

dã man, nhưng các đồng chí nhất định không khai báo Cai ngục đã thanh lọc 32người, còn 10 cán bộ bị cai ngục tra tấn tàn bạo, chị Hồ Thị Phước bị đánh trụy thai

Cùng với các tù nhân chính trị ở nhà lao, phong trào đấu tranh của nhân dân,diễn ra khắp mọi nơi, ở các huyện Gio Linh, Triệu Phong, Đông Hà, thị xã Quảng Trị,dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân ta đã anh dũng đấu tranh chống lại đế quốcMỹ.Địch đã đàn áp và bắt nhiều cán bộ Trong đó có những đồng chí Nguyễn Chương

- Phó Bí Thư, chủ tịch Ủy ban kháng chiến hành chính huyện Hải Lăng bị bắt lúcđang bám cơ sở, mặc dù bị tra tấn dã man, tình trạng sức khỏe nguy kịch, nhưng đồngchí quyết tâm không khai báo, và chỉ đạo đường dây liên lạc ra ngoài

Trước tình hình đó, các đồng chí nhận thấy cần có một phương hướng đấu tranhđòi quyền lợi, cần cải thiện chế độ ăn cho tù chính trị Các tù nhân đã đứng lên đấutranh và giành thắng lợi bước đầu Đồng chí Mai Lỵ là bếp trưởng, cùng với đồng chí

Hồ Thị Phước cùng đi chợ mua thực phẩm Chính vì vậy, đời sống của các tù nhânđược cải thiện, có sức mạnh để đấu tranh vì quyền lợi chính đáng

Mặt khác, các đồng chí nhân cơ hội bước đầu thắng lợi, đã đứng lên đấu tranhđòi quyền tự quản trong nhà lao, đưa cuộc sống của tù nhâ lên một bước cao hơn.Không để tù nhân thường bắt nạt và chèn ép Ngoài ra, chúng ta còn tuyên truyền trêncông tác tư tưởng, nhận thấy rõ anh Trần Chí Từ (ở Cam Lộ) mới vào nhà lao, do biếttiếng Pháp nên được đưa lên văn phòng phụ giúp một số việc Tổ chức đã giao choanh làm nhiệm vụ gần gũi và tuyên truyền đường lối cách mạng trong giai đọan mới,anh đã tranh thủ sự ủng hộ của một số người trong ban quản đốc nhà lao Mặt khác tổchức có bố trí anh Lê Cảnh Quát, cùng lứa tuổi và la bạn của thượng sĩ NguyễnDưỡng trao đổi, vận động tù nhân được phép ra ngoài Kết quả đạt được Dưỡng cóphần dễ dãi trong quản lí, có cảm tình với tù nhân Trên đà đó, chúng ta xin thành lậpban quản trại do tù nhân chính trị trực tiếp điều hành, đời sống của tù nhân được cảithiện

Nhận thấy tình hình có thể thuận lợi cho ta, tổ chức đã cử chị Phước thông quađường dây liên lạc với đồng chí Đặng Thị Cân, các đảng viên báo cáo tình hình nhàlao và xin thành lập chi bộ

Đến ngày 18-11-1954, đồng chí Trương Chí Công, Bí Thư Tỉnh ủy kí quyết địnhthành lập chi bộ nhà lao, lấy mật danh là "Dượng Thất".Nội dung quyết định ngắngọn: "Cha mẹ đồng ý cho các con thành lập gia đình" Ban chấp hành chi bộ do Tỉnh

Uỷ chỉ định gồm ba đồng chí:Nguyễn Chương làm Bí thư, Hoàng Đình Hiệt và HồThị Phước là ủy viên Hoạt động được sự chỉ thị của Thị ủy Quảng Trị, người trực tiếpphụ trách là đồng chí Hoài Ân, bí danh là Ái Với điều kiện tham gia sinh hoạt Đảngđược quy định: khi ở ngoài là đảng viên chính thức, có một Đảng viên trong nhà laobiết và giới thiệu, khi bị bắt không khai báo, không nhận là đảng viên

Hoạt động gồm 4 tổ đảng Tổ Đảng Cam Lộ do đồng chí Hồ Thị Phước làm tổtrưởng và các đồng chí: Trần Chí Từ, Hồ Sĩ Phan, Trần Nghiệm, Hoàng Đình Hiệt,Phan Trâm, Phan Chiêm, Trần Kiệm, Nguyễn Diếp, Trần Đồng, Trần Thái, HoàngMinh

Tổ đảng Gio Linh do đồng chí Nậy làm tổ trưởng và các đồng chí: Lê Thiều,Trương Khắc Hạt, Võ Thêm, Trương Táo, Luyện, Quang

Tổ đảng Triệu Phong do đồng chí Mai Ly làm tổ trưởng và các đồng chí: NguyễnHồi, Dương Di, Nguyễn Khôi, Nguyễn Thị Toàn, Nguyễn Bộc, Nguyễn Vức, Phù,Cháu

Tổ đảng Hải Lăng do đồng chí Văn Am tổ trưởng và các đồng chí: NguyễnChương, Cao Đình Diên, Nguyễn Thỉ, Ngô Sắc, Văn Thị Sen, Nguyễn Lãm, NguyễnHoạt, Hoàng Cương, Nguyễn Dưỡng, Nguyễn Khôi, Nguyễn Thị Huệ, Gíao

Chi ủy Phân công đồng chí Chương phụ trách chung, đồng chí Hiệt viết thư từ,dịch tín hiệu mật mã do Tỉnh ủy quy định để liên lạc từ ngoài vào và trong ra.Từ khi,

có tổ chức Đảng, quần chúng trong tù có những hình thức sinh hoạt nhẹ nhàng nhưtranh thủ tra đổi khi lao động, trong giờ ăn, lúc đi nghỉ Nội dung chủ yếu là truyềncho nhau tin tức thời sự, tìm hiểu hiệp định Gionevo, động viên nhau giữ vững lòngtin, giữ vững ý chí kiên cường, bất khuất trong sự kìm kẹp, roi đòn của bấy ác ôn

Ban quản lí lo việc hậu cần, chi bộ còn cử ra bộ phận căng tin Các chị đi chợmua đường, sữa, bánh, vải xà phòng về bán cho tù nhân Đời sống văn hóa tinh thầnđược cải thiện, dạy chữ cho những người ít học vào các buổi chiều Kết quả đạtđược bước đầu là lần đầu tiên chi bộ tổ chức kỉ niệm ngày toàn quốc kháng chiến 19-12-1946 Mọi người dành 3 phút tưởng nhớ, mặc dù hình thức đơn giản nhưng là thửthách đầu tiên về tinh thần đoàn kết của tù chính trị.Đời sống của tù nhân được cảithiện rõ rệt, vào tết Ất Mùi (1955), tù nhân được gặp gỡ người thân, xem ca kịch vớinhững đế tài châm biến chế độ Mỹ - Diệm Tiêu biểu nhất có đồng chí Mai Lỵ,trưởng ban quản lý được chi bộ phân công đi chợ, và liên lạc với bên ngoài, làm thịt

hai con lợn, mừng sinh nhật Bác, thể hiện tinh thần đàon kết, ý chí đấu tranh đánh bại

và nội dung trình bày, chú ý nắm rõ danh sách các cán bộ chủ chốt các địa phương đểnói cho chi ủy biết

Một tuần sau, Ủy hội quốc tế giám sát đình chiến tại Vịệt Nam đến nhà laoQủang Trị, qua tra hỏi các ủy viên biết được chính quyền Miền Nam không thi hànhhiệp định Giơ – ne – vơ Kềt quả là môt tháng sau chúng phóng thích 5 người: anhChắt, anh Trác và 3 người ở Triệu Phong, giữ lại 5 người Bằng các hình thức đấutranh các tù nhân chính trị được thả tự do, nhưng bằng các hình thức khác nhau

Hiệp định Giơ – ne – vơ được kí kết, chưa được hưởng hạnh phúc của nền hòabình, nhiều đảng viên , cán bộ, quần chúng cách mạng của Quảng Trị đã bị bắt giam,

bị tra tấn cực hình bằng nhiều hình thức, họ đã cố gắng hi sinh cả tinh thần và thể xác

để chiến đấu cho Tổ quốc, kiên định trước mọi âm mưu của kẻ thù Vững lòng tin, sựlãnh đạo của Đảng Họat động thời kì này vẫn còn giữ bí mật, có nền nếp, hoạt động

có hiệu quả, để chống lại chính quyền miền Nam

Tù nhân chính trị đấu tranh chống chính sách “tố cộng”, “dịệt cộng” và chế độnhà lao hà khắc

Chính quyền Ngô Đình Diệm đã ra sức thực hiện chiến lược tố cộng, diệt cộng,nhằm đe dọa cộng sản, hòng làm nhụt chí tinh thần của nhân dân ta Và được tôn làmquốc sách Trong âm mưu đàn áp phong trào cách mạng.

Đời sống tù nhân rất là cực khổ, mặt khác, địch tổ chức ly khai, xé cờ Đảng,phân hóa hang ngũ tù chính trị, nhưng chúng đã thất bại Xuân năm Bính Thân ( 2-1956), chúng ráo riết hành động, âm mưu triệt phá tổ chức Đảng tại nhà lao Chúngkhông cho tù nhân chính trị ra ngòai làm cỏ vê, cấm khong cho tù nhân các phòngkhác tiếp xũ với nhau, giờ mở cửa ra vào phòng giam hết sức hạn chế Lúc này, phầnlớn Đảng viên bị di chuyển, phân tán, mọi sinh họat, đấu tranh không còn dưới sự chỉđạo tập trung của chi bộ Đảng

14 -2-1956 (mồng 3 Tết Bính Thân), một số đảng viên và quần chúng được đưalên, Hồ Thị Phước, Trần Chí Từ, Phùng Gỉa Lần lượt một trăm người được đưa lênthẩm vấn Chúng dung nhiều đòn tổng hợp, hòng hạ gục số cán bộ đảng viên Chúngdung nhiều thủ đọan hơn để xét hỏi đánh đập dã man, dung dây địên gie vào tay Vớiphụ nữ thì lấy dây điện gì vào vú để quay cho đến ngất xỉu Dã man nhất là chúngbuộc người vào ghế, cả tốp ác quỷ xúm vào bốp cổ, nắn sườn Một tên mang giàyđinh, đứng sau vịnh trên lên vai thằng ngồi trên bụng tù nhân, một chân đặt trênxương mu, còn một chân đặt trên bụng dưới mà dẩm mạnh cho đến khi da thịt tù nhântím bầm, các bộ phận trong bị tổn thương… Chúng lập lại câu hỏi ai là đảng viên , có

tổ chức lành đạo đấu tranh trong tù không, ai cầm đầu, ai tổ chức?

Mặc dù bị tra tấn dã man, nhưng vác tù chính trị vần kiên cường đấu tranh chốnglại kẻ thù dưới mọi hình thức, vững giữ ý chí đấu tranh, đứng lên đòi các quyền tự do,thi hành hiệp định Giơnevơ Ngòai ra chúng còn thi hành chính sách đọc bản cáotrạng, tố cáo them các tù nhân khác, nhưng các chị em tù chính trị vẫn im lặng, kiênquyết khong khai báo Xà lim do Pháp xây dựng chỉ đủ chứa 4 -5 người Trong 30 xàlim, địch giam chung trên cả một trăm người Cùng với chính sách hà khắ, chế độ ănkham khố, sự canh phòng cẩn mật, địch đã làm cho biết bao đồng chí hi sinh Từtháng 2 đến tháng 6-1956 đã có 32 đồng chí hy sinh, có đêm 2-3 đồng chí chết ngạt.Người chết đứng, người chết ngồi, có đồng chí Hồ Khinh máu trào ra mũi, rồi nằm

chết trên bệ xi măng, ba người còn lại ngất lịm, đến sang mai mới tỉnh dậy Thiếu rauxanh hàng tháng, nhiều người, nhiều người bị bệnh phù thũng và bại liệt Thậm chí cóđồng chí bò ra mãnh nước, cố vớt miếng mỡ lợn người ta thả trôi xuống nhai cho đỡđói, lấy tay vục nước cống bẩn uống vội vàng để giải cơn khát cào xé cổ họng.

Đây là thời kì mà Mỹ - Diệm đối với tù nhân chính trị lên đến đỉnh điểm chínhsách cai trị tù nhân của qủan đốc Thuận ngày càng tàn bạo, việc đánh đập, hành hạ tùnhân một cách vô cớ Vào thời điểm này Mĩ – Diệm lê máy chém , khắp miền nam

“đặt cộng sản ngòai vòng pháp luật” và áp dụng biện pháp chống cộng quyết liệt.Chúng ra sức đánh phá phong trào bằng chiến dịch tố cộng đợt 3 với phương châm

“dùng diệt cộng”, “dùng dân diệt cộng” Qủang Trị, với vị trí chiến lược quan trọnggiai đọan này, trở thành vị trí chiến lược quan trọng, trở thành nơi đánh phá dã mancủa địch.Lực lượng cách mạng tòan tỉnh bị tổn thất nặng nề Cuối năm 1954, sauchuyển quân tập kết, Qủang Trị có 8400 đảng viên phân bổ đều khắp địa phương,nhưng cuối năm 1957, tòan Đảng bộ chỉ còn lại 306 đảng viên

Số lượng tù nhân tăng lên đáng kể, tù nhân nhà lao Quảng Trị thường có khoảng

400 -500 người Đứng đầu bộ máy trong nhà lao là những tên Giám thị độc ác và tànbạo Mỗi tù chính trị khi vào nhà lao đều phải trải qua “nghĩa vụ”, là nằm xuống nền

xi măng và chịu đủ 100 roi, sau đó sẽ bị cạo trọc đầu và đưa về phòng giam Tù nhânchính trị phải đương đầu biết bao nhiêu khó khăn, nhưng với ý chí và tinh thần quảcảm, đã ngày đem chịu biết bao nhiêu trận đòn, hình thức tra tấn dã man, như là bị đổnước ớt, nước xà phòng vào mũi, treo tay lên xà nhà rồi đánh bằng đùi tre, roiđiện Khi nghe tin các nhà tù Phú Lợi, Khám Chí Hóa đứng lên đấu tranh, các caingục lại quản lí chặt chẽ hơn nữa

Mỹ -Diệm lê máy chém khắp miền Nam gây ra nhiều tổn thất nặng nề, Chúngtập trung lực lượng quân sự đến Qủang Trị ngày một đông và ra sừc cũng cố bộ máychính trị ở tỉnh lị Tiêu biểu là cuộc đấu tranh tháng 5 -1961 Vào một buổi chiềunắng, Nguyễn Văn Dư, bị giam ở phòng thường phạm tội vô cớ đánh anh Nguyễn VănThành tù chính trị Sau những cú đấm , cùi chỏ của tên Dư, anh Thanh liền gục xuốngsân, máu đầy mặt, không cựa quậy nổi, gần như tắt thở Cả khám đường ùa ra hò la

phản đối , trung tâm là phòng 3 Các đồng chí Nguyền Văn Thích, Phan Bội, NguyễnBiền…vận động tù nhân đấu tranh kiến nghị đòi trừng trị những hành động man rợcủa tên Dư và chặn đứng những hành vi xấu của chúng về sau Nhờ cuộc đấu tranh đó,

mà bọn cai ngục hỏang sợ, chúng đưa anh Thanh đi bệnh viện, đưa tên Dư ra phònggiám thị

Đây cũng có thể coi là một thắng lợi bước đầu, cho quyền đấu tranh chính đángcủa tù nhân chính trị Mặc dù là vậy, nhưng chúng vẫn áp giải Việt cộng ngoan cố chovào xà lim, sau hai tháng biệt giam, thấy tình hình là các đồng chí không khuất phụcchúng thả các đồng chí về trại giam Cuộc đấu tranh đã hạn chế sự hòanh hành của cáctên côn đồ, và sự ngược đãi của các tên cai ngục Bước đầu giành thắng lợi quantrọng

Chi bộ Đảng được thành lập các cuộc đấu tranh đòi quyền dân sinh, dân chủ, chống xé cờ tổ quốc.

1962, tù nhân chính trị bị bắt vào nhà lao ngày càng đông Tù nhân mới, tù nhân

cũ đông đúc, chật hẹp, cùng vớ chính sách đàn áp của cai ngục Không thể ngồi nhìnđồng chí, chết dần chết mòn, được thường vụ tỉnh ủy đồng ý, từ giữa năm 1963, chi

bộ Đảng nhà lao ra đời do đồng chí Phan Tấn làm bí thư Ngay sau được thành lậpđồng, chi bộ đã bàn bạc và chọn một số đồng chí trung kiên làm ban tổ chức Nhằmbồi dưỡng tinh thần kiên trì nhẫn nại và quyềt tâm đậu tranh với địch đòi cải thiện sinhhọat trong tù, đòan kết giúp đỡ lẫn nhau, bảo vệ thanh danh uy tín của Đảng Sau mộtthời gian, chi bộ đã tập hợp được lực lượng nòng cốt Nguỹên Ngọc Xiêm, NguyểnKhả, làm hạt nhân và cán bộ nòng cốt đòi quyền dân sinh, đòi quyền tự quản lí, tự do

đi chợ nấu ăn đúng khẩu phần, đòi được khám chữa bệnh, đòi tư pháp không đượcđánh đập tù nhân chính trị vô cớ…

Trong khi đó, phong trào cách mạng miền Nam tiếp tục phát triển Mâu thuẫnnội bộ Mỹ -Diệm ngày càng sâu sắc 1-11-1963, chế độ độc tài Ngô Đình Diệm bị lật

đổ, ngay khi được tin thường vụ tỉnh ủy Qủang Trị đã triệu tập cuộc họp, phát độngquần chúng đứng lên đấu tranh nổi dậy phá Âp chiến lược, đẩy mạnh xây dựng khu

căn cứ cách mạng…Tai nhà lao Qủang Trị, nắm bắt được thời cơ đó, chi bộ Đảng đãvận động được một tiểu đội lính gác làm nội ứng đê giải phóng nhà lao Nhưng khôngthực hiên được vì tiểu đội lính canh bị điều đi nơi khác.

Đêm 5-4 -1967, sau các trận bão lửa dữ dội, pháo binh chủ lực dội xuống căn cứĐông Hà, quận lỵ Triệu Phong, Hải Lăng, một số bộ phận đội 10 đặc công tỉnh cùng

bộ đội tiểu đoàn 14 vượt sông Thạch Hãn và lực lượng biệt động thị xã Quảng Hà tiếncông thị xã Quảng Trị diệt một số địch ở vườn hoa Đến 2 giờ sáng ngày 6-4-1967tiến vào nhà lao Liền sau đó, bộ đội ta bắn dữ dội, lính gác khiếp sợ bỏ chạy 260 tùchính trị được thả tự do Lần đầu tiên một nhà tù ở miền Nam được giải phóng

Nhận xét

Hiệp định Giơ – ne – vơ được ký kết, nhân dân Quảng Trị vui mừng phấn khởivới hy vọng về một tương lai tươi sáng không còn chiến tranh, nước nhà được độc lập,thống nhất Thế nhưng Đế quốc Mỹ đã dần thay thế Pháp tiếp tục cuộc chiến tranh ởĐông Dương, mưu đồ chia cắt đất nước thành hai miền Mỹ thay thế Pháp tiếp tục thihành những chính sách nhà tù tàn bạo nhằm răn đe, tiêu diệt thành quả cách mạng của

ta Nhưng với tinh thần yêu nước, bất khuất, kiên trung, tù nhân tiếp tục đoàn kết mộtlòng hướng về phía Đảng, kiên trì đấu tranh với chính quyền Mỹ - Diệm

.2 Phong trào đấu tranh của tù nhân nhà tù Côn Đảo

.2.1 Phong trào đấu tranh của tù nhân Côn Đảo dưới chế độ thực dân Pháp (1945 – 1954)

Thực dân Pháp tái chiếm Côn Đảo và các hình thức đấu tranh của các chiến

sĩ yêu nước và cách mạng tại Côn Đảo (1944-1950)

Sau năm 1945 bắt đầu từ năm 1947 với sự quay trở lại của thực dân Pháp số tùnhân ở Côn đảo đã tăng lên rât nhiều đó là những tù nhân được đày ải từ Khám lớnSài Gòn ra cho đến tháng 8-1947 số tù Côn Đảo đã là 960 người.Chính điều đó là đặctrưng cơ bản của thời kì này.Nhiều người đã tham gia Ban chấp hành tù nhân ở cáckhám họ được bồi dưỡng những kinh nghiệm bình dân học vụ,làm báo văn nghệ từthực tiễn trong tù.Đặc biệt phong trào bình dân học vụ phát triển sôi nổi ở côn đảo

trong những năm 1947-1948.Ví dụ điển hình là anh Trang Nhật Quang từng bị tra tấn

mù một con mắt vẫn cặm cụi thức khuya dưới ngọn đèn tù mù chép những bài tậpđọc, chính tả cho anh em.Ngoài ra các tù như tù nhân Sở củi đã tổ chức văn nghệ vớicảnh “Xóa nạn mù chữ”, cổ động cho phong trào những lời ca sinh động Công tác mùchữ đã đem lại nhiều kết quả khả quan chỉ trong 3 tháng, người chưa biết chữ đã cóthể đọc được, viết được.Tinh thần kháng chiến còn được thể hiện qua lời nói nhưngười tử tù Nguyễn Đình Chính đã trả lời: “Nếu không chết sẽ trở thành người cóích.Còn nếu chết thì chúng tôi phải chết một cách có văn hóa”

Ngoài ra vào tháng 5 năm 1947 những người tử tù bị còng chân bất chấp tất cảkhó khăn mọi hoàn cảnh bị giam giữ nghiêm ngặt chính là nơi thử thách tình cảm,nghị lực và trí sáng tạo của con người để tổ chức cho anh em kỉ niệm sinh nhật Bác.Mùa xuân năm ấy không những đánh dấu thành công trong các hoạt động văn nghệ

mà tù nhân côn đảo còn “được mùa” vượt ngục để trở về tiếp tục kháng chiến.Hàngchục cuộc vượt ngục đã liên tiếp nổ ra từ đâu mùa gió chướng năm ấy Chúng ta biếtvượt ngục là cuộc chạy đua giữa tính mạng với tử thần nhưng không có hiểm nguynào ngăn được ý chí vượt ngục của người tù, cho dù chết chìm dưới đáy biển khơi hay

vỡ thuyền, bị bắt lại.Xà lim, xiềng xích, kỉ luật của nhà tù chỉ nung nấu thêm khátvọng vượt ngục của họ mà thôi Dù có những cuộc thất bại hay thành công nhưng cáccuộc vượt ngục cứ diễn ra sôi nổi.Ta có thể kể qua như chuyến vượt ngục thành côngsớm nhất của tù chính trị thời kì này là chuyến của hai anh Diễn và Phong.Tiếp theo làcuộc Vượt ngục của tù nhân sở lưới được tổ chức chặt chẽ gây một tổn thất nặng nềcho nhà tù: bruyle đã phải gọi là tấn bi kịch thảm khốc Hàng loạt cuộc vượt ngục nốitiếp nhau trong mùa gió chướng này đã gây nhiều tồn thất cho Pháp và sớm kết thúc

sự nghiệp coi tù của bruyle

Từ giữa năm 1948 tù nhân côn đảo đã hình thành tổ chức ở hầu hết các khám tù

sở tù Trong dịp kỉ niệm cách mạng tháng tám và quốc khánh năm ấy, các anh NguyễnĐình Thâu, Trịnh Xuân Hà, Lương Văn Thắng… đã liên hệ với nhau bàn về việc bàn

ra ban lãnh đạo thông nhất của tù nhân côn đảo Ở hầu hêt các khám, tù kháng chiến

đã đoàn kết được với tù tư pháp là nhân tố quyết định thành công trong việc bầu ra

Liên đoàn tù nhân Côn đảo Trong giai đoạn này đấu tranh chống khổ sai hà khắc mộtcách sôi nổi Trong đó sở củi đi đầu trong phong trào đấu tranh đòi hạ mức khổ sai.

Tháng 11 – 1948 lần đầu tiên toàn thể tù nhân Côn đảo đã đồng tâm nhất trí,không phân biệt là tù kháng chiến hay tù tư pháp, là tù áo xanh hay áo trắng mà đìnhcông, tuyệt thự toàn đảo, để tang Mười Tôn người bị chết đau thương dưới tay bọngác ngục Pháp Họ biểu thị nỗi đau thương và lòng căm thù bằng một sự im lặng sắt

đá Chứng tỏ sức mạnh đoàn kết của tù nhân Côn đảo; đánh dấu bước phát triển về ýthức chính trị, ý thức tổ chức và ý chí đấu tranh của họ.Đó là dấu hiệu cho thấy điềukiện chín muồi để ra đời một tổ chức thống nhất của tù nhân Côn Đảo Ngoài ra tiếp

đó tù nhân làm khổ sai ở Bảy Cạnh đã bạo động chiếm pha, vượt ngục vào cuối mùagió chướng đã giai thoát một số đông tù nhân và còn có ý nghĩa trên lĩnh vực binhđịch vận Tiếp đó, để bảo vệ tổ chức và hoạt động của mình, tù nhân kháng chiến ởmột số khu đã tìm cách trử khử những tên tù gian làm tai sai, chỉ điểm cho bọn gácngục Lực lượng xung kích trừ gian là những chiến sĩ trong các ban công tác nội thànhSài Gòn Gia Định và Chợ Lớn Công tác trừ gian đã chặn đứng hoạt động phá hoại,chỉ điểm của bọn tù gian, bảo vệ được tổ chức và lực luọng của tù nhân

Tháng 7 -1949 anh Nguyễn Đình Thâu được giảm án tử hình đã góp sức cùnganh em đẩy mạnh việc xây dựng Liên Đoàn tu nhân Côn Đảo Nếu như phong tràoVượt ngục trong mùa gió chướng 1947-1948 như một cơn lốc cuốn, làm suy sụp toàn

bộ tham vọng trị tù bằng thủ đoạn lừa mị của bruyle thì phong trào đấu tranh quyết liệtcủa khối tù nhân, sau khi liên đoàn ra đời, đã làm cho những biện pháp “cứng rắn”nhất của laphot cũng trở nên vô hiệu Đổi lại, trong cuộc đối đầu với laphot, tù nhâncũng phải đổ khá nhiều xương máu

Từ khi có Liên Đoàn, Phong trào bình dân học phát triển theo khẩu hiệu :”biếnkhám đường thành học đường” Phong trào văn nghệ với hoạt động văn nghệ trongthời kì này không chỉ dừng lại trong phạm vi giải trí hoặc tập họp lực lượng và tranhthủ gác ngục mà đã phát triển một bước cao hơn Ngoài ra còn có phong trào “đờisống mới” với nội dung thực hiện nếp sống văn minh, vệ sinh ngăn nắp, giờ nào việc

ấy, bỏ nói tục, chửi thề do liên đoàn tù nhân hưởng ứng sôi nổi cùng với công tác địch

vận, giao liên Tháng 8-1950 các cơ sở tiến hành Đại hội thành lập Đảng bộ nhà tùCôn Đảo.

Côn Đảo cùng cả nước kháng chiến thắng lợi (1951-1954)

Ở giai đoạn này xuất hiện bọ Liên xã và chế độ cấm cố biệt lập là đợt khủng bốquy mô và hết sức thâm độc làm hầu hết những người lãnh đạo trong đảng ủy và liênđoàn tù nhân bị bắt và khu biệt lập Đảng ủy đã tích cực chống khủng bố, phân tích

âm mưu “dùng tù trị tù” của thực dân Pháp và vạch mặt bọn cầm đầu Liên Xã làm taisai đắc lực cho nhà tù Đảng ủy kêu gọi tù nhân đoàn kết xung quanh liên đoàn tùnhân, kiên quyết lập lại tổ chức ở những khu bị Liên xã khống chế Cuộc đấu tranhchống Liên Xã ở kham 1 và sở lưới diễn ra quyết liệt nhất Trong lúc các sở ngoài tậptrung vào cuộc đấu tranh chống Liên xã thì tù nhân khu biệt lập củng cố tổ chức, họctập văn nghệ, chính trị, lí luận Trong lúc cuộc đấu tranh chống Liên Xã diễn ra gaygắt vào những ngày cuối năm 1951 -1952, đại hội đại biểu lần thứ 3 của đảng bộ Cônđảo được tổ chức Đại hội bẩu ra ban chấp hành đảo ủy, thống nhất giữa tù binh và tùán.Đại hội quyết định đổi tên Liên đoàn tù nhân thành Liên doàn tù nhân kháng chiếncôn đảo

Ngày 21-1-1952 bọn Pháp đưa hơn 40 tù nhân xuống tàu ra Côn Đảo, trong đó

có Võ Thị Sáu và 3 tù án tử hình Mờ sáng ngày hôm sau, 23-1-1952, thực dân Phápđưa Võ Thị Sáu đo bắn Người con gái bé nhỏ bình thản đi giữa những tên đao phủ ranơi hành hình Những người tù ở các Khám đều đứng dậy hát vang bài Chiến sĩ ca đuatiễn chị Bằng mọi cách vượt ngục là tư tưởng thường trực trong những người tùkháng chiến Các chiến sĩ trong lực lượng võ trang khi sa vào tay giặc đã không ngầnngại khi tính đến những phương án bạo động giải thoát mà họ vốn có sở trường.Phương án võ trang giải thoát đã đặt ra sau khi nghiên cứu tất cả các phương tiện vượtngục, các loại vật liệu trên đảo…Khác với các cuộc vượt ngục lớn hay nhr, toàn bộ kếhoạch giải thoát (dù là một bộ phận nhỏ) đều do Thường vị đảo ủy trực tiếp chỉ đạo.Đại hội Đảng bộ nhà tù côn đảo tiến hành vào cuối năm 1953 là đại hội lần thứ 4của đảng bộ Côn đảo xác định rõ nhà tù là một mặt trận trong cuộc kháng chiến, tùnhân là một lực lượng của kháng chiến Những tháng cuối năm 1953, phương án võ