Một số biện pháp tạo biểu tượng nhân vật trong dạy học lịch sử việt nam 1954 – 1975 cho học sinh lớp 12 THPT

Một số biện pháp tạo biểu tượng nhân vật trong dạy học lịch sử Việt Nam 1954 – 1975 cho học sinh lớp 12 THPT A. MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá hiện nay, giáo dục và đào tạo ngày càng được coi trọng và trở thành vấn đề bức thiết trước sù bùng nổ thông tin của thế giới hiện đại. Đảng và Nhà nước ta đã đề ra mục tiêu giáo dục hiện nay và quán triệt việc thực hiện tốt nhiệm vô đào tạo ra các thế hệ người phát triển toàn diện về mọi mặt ĐứcTríThểMỹ và Lao động. Bởi nguồn lực con người là vốn quý giá nhất của bất cứ một quốc gia nào. Trên tinh thần phát triển con người chung, sự nghiệp giáo dục ngày càng được đẩy mạnh và phát triển toàn diện. Đặc biệt, việc đổi mới về nội dung, phương pháp dạy học đối với chương trình giáo dục nói chung, trong đó có bộ môn Lịch sử đã và đang đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Tuy nhiên, cải cách giáo dục là cả một quá trình cần phải luôn luôn được tăng cường có hiệu quả. Do đặc trưng riêng biệt của nhận thức lịch sử, việc học tập lịch sử phải dùa trên cơ sở nắm bắt sự kiện và tạo biểu tượng lịch

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá hiện nay, giáo dục vàđào tạo ngày càng được coi trọng và trở thành vấn đề bức thiết trước sùbùng nổ thông tin của thế giới hiện đại Đảng và Nhà nước ta đã đề ra mụctiêu giáo dục hiện nay và quán triệt việc thực hiện tốt nhiệm vô đào tạo racác thế hệ người phát triển toàn diện về mọi mặt Đức-Trí-Thể-Mỹ và Laođộng Bởi nguồn lực con người là vốn quý giá nhất của bất cứ một quốc gianào

Trên tinh thần phát triển con người chung, sự nghiệp giáo dục ngàycàng được đẩy mạnh và phát triển toàn diện Đặc biệt, việc đổi mới về nộidung, phương pháp dạy học đối với chương trình giáo dục nói chung, trong

đó có bộ môn Lịch sử đã và đang đạt được nhiều thành tựu đáng kể Tuynhiên, cải cách giáo dục là cả một quá trình cần phải luôn luôn được tăngcường có hiệu quả

Do đặc trưng riêng biệt của nhận thức lịch sử, việc học tập lịch sửphải dùa trên cơ sở nắm bắt sự kiện và tạo biểu tượng lịch sử Vì vậy, trongdạy học lịch sử, việc tạo biểu tượng có vai trò rất quan trọng Đặc biệt làtạo biểu tượng về nhân vật lịch sử, vì sự liện là cơ sở của tri thức lịch sử,

mà nhân vật lịch sử là những con người làm lên sự kiện đó Tuy nhiên,trong dạy học lịch sử một bộ phận giáo viên chưa gắn liền sự kiện lịch sửvới nhân vật lịch sử, chưa khắc họa sinh động về chân dung nhân vật Vìvậy, thực tế cho thấy hiện tượng học sinh nhầm lẫn hoặc không hiểu vềnhân vật là phổ biến

Ví dụ: Các em nhầm lẫn Bà Trưng, Bà Triệu là hai chị em Hay khẳngđịnh rằng Lưu Vĩnh Phóc là kẻ cầm đầu bọn loạn đảng cờ đen, nổi dậychống giặc Pháp và triều đình nhà Nguyễn Như vậy, là không hiểu đúng

về lịch sử

Dạy và học bộ môn lịch sử được xem là một nội dung quan trọng trongviệc giáo dục đạo đức, tình cảm cho học sinh trong nhà trường hiện nay.Tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử về những tấm gương người thật việcthật có sức thuyết phục đặc biệt đối với học sinh Biểu tượng sinh động gâycho các em hứng thó học tập lịch sử, đồng thời khơi dậy mạnh mẽ nhữngxúc cảm lịch sử đúng đắn, góp phần hình thành nên nhân cách học sinh.Bên cạnh đó, phát huy năng lực nhận thức độc lập ở các em khi hiểu sâusắc sự kiện lịch sử.

Giảng dạy Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 – 1975 có vị trí quantrọng trong toàn bộ tiến trình lịch sử Việt Nam, với nội dung phong phú vànhân vật đa dạng để tạo biểu tượng cho học sinh Việc tạo biểu tượng chânthực về các nhân vật sẽ giúp học sinh hình dung được bức tranh lịch sửsinh động của dân téc thời kỳ 1954 – 1975 Trên cơ sở đó, hình thành ở các

em thái độ khâm phục, biết ơn đối với các anh hùng dân téc đã hi sinh chocuộc sống độc lập tự do hôm nay Đồng thời, có thái độ lên án, căm ghétđối với những kẻ xâm lược, những kẻ phản dân hại nước chà đạp lên sươngmáu dân téc mình Tuy nhiên, việc tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử chỉ

có thể phát huy được tính tích cực của nó nếu như nã được đặt trong sựphối hợp hài hoà với hệ thống các phương pháp dạy học khác của bộ môn

Nã được tiến hành với nhiều biện pháp như “Dĩ nhân đối sự” (dùng người chỉ việc), “Dĩ sù đối nhân” (lấy việc để chỉ người), sử dụng phương pháp

miêu tả để nêu đặc điểm nhân vật, Trong thực tế dạy học, các biện pháp

đó chưa được sử dụng một cách nhuần nhuyễn

Đó là những lÝ do cơ bản để chóng tôi chọn đề tài “Một số biện pháp tạo biểu tượng nhân vật trong dạy học lịch sử Việt Nam 1954 –

1975 cho học sinh líp 12 THPT” với mong muốn bước đầu đi sâu nghiên

cứu các biện pháp tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử Hơn nữa, giải quyếttốt đề tài này sẽ là cơ sở vận dụng nó một cách có hiệu quả trong dạy họclịch sử ở trường THPT hiện nay

2 Lịch sử vấn đề

Điểm qua các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài bài tậpgiúp chúng tôi có cơ sở nhận thức về qúa trình và mức độ giải quyết cácvấn đề đó Trên cơ sở đó tiếp tục tìm hiểu cụ thể về đề tài đã chọn

Trong các tác phẩm lý luận dạy học của M N Sácđacôp “Tư duycủa học sinh” Nxb Giáo dục Hà Nội 1970 và Hồ Ngọc Đại “Tâm lý dạyhọc” Nxb Giáo dục 1983 đã đề cập đến việc tạo biểu tượng lịch sử như làmột trong các khâu không thể thiếu của quá trình nhận thức lịch sử Tác giả

Hồ Ngọc Đại đã nêu lên vai trò của việc tạo biểu tượng thông qua việckhẳng định quá trình tri giác để tạo biểu tượng “sẽ trở thành chỗ dùa khilĩnh hội tri thức” Tuy nhiên, với việc đưa ra các lý luận quan trọng trongdạy học nói chung, hai tác phẩm trên chưa đề cập đến các biện pháp sưphạm tạo biểu tượng lịch sử cũng như tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử

Trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử” tập 1, Giáo sư PhanNgọc Liên chủ biên, Nxb Đại học sư phạm 2002 Phần viết của Phó giáo

sư TS Trịnh Đình Tùng về biểu tượng lịch sử đã nêu lên những vấn đềkhái quát nhất về biểu tượng lịch sử Giúp chúng ta hiểu thế nào là biểutượng lịch sử, vai trò và việc phân loại biểu tượng, các biện pháp sư phạmbiểu tượng lịch sử

Về việc tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử đã được đề cập khá rõtrong cuốn “Một số chuyên đề phương pháp dạy học lịch sử” do Phan NgọcLiên - Trịnh Đình Tùng - Nguyễn Thị Côi - Trần Vĩnh Tường đồng chủbiên Bài viết của TS Đặng Văn Hồ - Khoa lịch sử - Đại học sư phạm - Đạihọc Huế với nhan đề “tạo biểu tượng về nhân vật lịch sử để giáo dục tưtưởng, tình cảm cho học sinh” đã nêu lên những lí luận cơ bản về tạo biểutượng nhân vật lịch sử, vai trò, ý nghĩa của việc tạo biểu tượng các nhân vậtlịch sử, các nguyên tắc và một số biện pháp cụ thể Bên cạnh đó, bài viếtcủa TS Đặng Thanh Toán “Tìm hiểu cuộc đời và sự nghiệp của Hồ ChíMinh trong giáo dục lịch sử để giáo dục cho học sinh tinh thần quốc tế

chân chính” là một ví dụ làm sáng tỏ những vấn đề lí luận về tạo biểutượng nhân vật.

Trong cuốn “Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong SGK lịch sửTHCS phần lịch sử Việt Nam” và cuốn “Kênh hình trong dạy học lịch sử ởtrường THPT” tập 1 phần lịch sử Việt Nam do Giáo sư Nguyễn Thị Côichủ biên cho chóng ta nắm được những nội dung lịch sử và phương pháp

sử dụng hệ thống kênh hình trong dạy học phần lịch sử Việt Nam Giúpgiáo viên lùa chọn các phương pháp phù hợp tạo biểu tượng cho học sinh.Trong đó có chân dung các nhân vật thuộc giai đoạn lịch sử Việt Nam 1954– 1975

Bên cạnh đó, công trình luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn VănPhong với đề tài “Dạy học nhân vật trong bộ môn lịch sử Việt Nam giaiđoạn 1858 – 1930 ở trường PT” đã nêu lên những vấn đề lí luận, thực tiễn

và hệ thống các phương pháp sư phạm giảng dạy nhân vật lịch sử ở trường

PT Cùng với các đề tài khoá luận thuộc chuyên ngành Phương pháp dạyhọc lịch sử của các sinh viên khoa sử - ĐHSP Hà Nội trong những năm gầnđây nghiên cứu về nhân vật, tạo biểu tượng nhân vật: Luận văn của sinhviên Trần Thị Nhung với đề tài “một số biện pháp giảng dạy nhân vật trong

bộ môn lịch sử Việt Nam giai đoạn 1858 – 1930 ở trường PT” Hay luậnvăn của sinh viên Nguyễn Văn Tài với đề tài “Về việc tạo biểu tượng cácnhân vật lịch sử cho học sinh líp 10 THPT phần lịch sử thế giới cận đại”.Tác giả đã nêu lên những lí luận, hệ thống các nguyên tắc chung khi tạobiểu tượng nhân vật lịch sử và một số biện pháp tạo biểu tượng về nhân vậttrong dạy học lịch sử 10 - thế giới cận đại

Ngoài ra, trên quan điểm chủ nghĩa Mác – Lênin để hiểu được lịch

sử là lịch sử của quần chúng, nhưng cá nhân tiêu biểu có vai trò không nhỏtrong sự phát triển của lịch sử; chúng tôi tham khảo bài viết của tác giảTrần Huy Liệu trong nghiên cứu lịch sử số 6 – 1967 với nhan đề “Anhhùng tạo thời thế hay thời thế tạo anh hùng”

Trên cơ sở các công trình nghiên cứu, tác phẩm, bài viết trên vấn đềtạo biểu tượng trong dạy học lịch sử được đề cập đến cả lí luận và thựctiễn; song các biện pháp tạo biểu tượng nhân vật trong giai đoạn 1954 –

1975 chưa được đi sâu tìm hiểu Tuy nhiên đó là những tài liệu quý báu đểchóng tôi tổng hợp và nghiên cứu đề tài này

3 Đối tượng nghiên cứu, mục đích và nhiện vô đề tài

- Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của đề tài được xác định là quá trình tạo biểutượng các nhân vật lịch sử giai đoạn 1954 – 1975

- Mục đích của đề tài:

Trong phạm vi đề tài một bài tập lớn năm ba chúng tôi muốn trên cơ

sở nghiên cứu tài liệu tham khảo, đưa ra một số vấn đề lí luận của việc tạobiểu tượng các nhân vật trong dạy học lịch sử và vận dụng có hiệu quả vàogiảng dạy hệ thống nhân vật trong bộ môn lịch sử Việt Nam líp 12 giaiđoạn 1954 – 1975

- Nhiệm vụ của đề tài:

Nghiên cứu đề tài này, bài tập nhằm giải quyết các nhiệm vụ sau:Nghiên cứu một số vấn đề lí luân của việc tạo biểu tượng các nhân vậtlịch sử

Kết hợp lí luận và thực tiễn, đưa ra một số biện pháp sư phạm về tạobiểu tượng các nhân vật trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 –1975

Điều tra phạm vi hẹp tiếp xúc thực tế của đợt thực tập lần mét, đưa rađược những nhận xét cần thiết trong dạy học về tạo biểu tượng nhân vậttrong bộ môn lịch sử Việt Nam ở trường THPT Kim Bảng A – Hà Nam

4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở phương pháp luận:

Với đề tài nghiên cứu thuộc nhóm ngành khoa học giáo dục – khoahọc xã hội, chúng tôi đứng trên cơ sở của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và nhà nước về giáo dục nói chung vàdạy học lịch sử nói riêng Về mặt nội dung được nghiên cứu trong đề tàicòng đảm bảo được tính khoa học và tính Đảng Mácxít – Lêninnít

- Phương pháp nghiên cứu:

Trên cơ sở đề tài thuộc chuyên ngành “Phương pháp dạy học lịchsử” chúng tôi tiến hành nghiên cứu giải quyết các vấn đề của bài tập bằngcác phương pháp nghiên cứu: Phương pháp lịch sử và phương pháp lôgíc,phương pháp nghiên cứu kết hợp lí luận và thực tiễn, phương pháp quan sátthực tế trên phạm vi xác định

5 Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đề tài nghiên cứu việc tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử trongkháng chiến chống Mĩ cứu nước thuộc chương trình lịch sử líp 12 THPT.Đồng thời nghiên cứu các phương pháp nhằm tạo biểu tượng các nhân vậtlịch sử giai đoạn 1954 – 1975, giúp học sinh có thể ghi nhớ, khắc sâu hìnhảnh, vị trí, vai trò của từng nhân vật

6 Bố cục của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, mục lục đề tài gồmhai chương:

Chương I: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tạo biểu tượng các

nhân vật trong dạy học lịch sử ở trường THPT

Chương II: Mét số biện pháp tạo biểu tượng nhân vật trong dạy học

lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 – 1975 líp 12 THPT

1 Quan niệm về biểu tượng nhân vật lịch sử

1.1 Quan niện về biểu tượng lịch sử

Biểu tượng là khái niệm được giải thích ở các mức độ và lĩnh vựcnhận thức khác nhau Theo tâm lí học, biểu tượng là biểu tượng của ký ức.Tức là những hình ảnh của các sự vật, hiện tượng không phải đang được trigiác mà là đã được tri giác trước đây Trong quá trình tri giác thế giớikhách quan, con người phản ánh sự vật và hiện tượng xung quanh mìnhdưới dạng các hình ảnh và sự phản ánh đó mang tính trực quan Các hìnhảnh trực quan đó luôn tác động lên các cơ quan thụ cảm khác nhau của hệthần kinh con người và được duy trì một khoảng thời gian nhất định trong ýthức của họ Với quan niệm trên P A Ruđích cho rằng biểu tượng là

“Những hình ảnh của các sự vật, hiện tượng của thế giới xung quanh đượcgiữ lại trong ý thức và hình thành trên cơ sở các tri giác và các cảm giácxảy ra trước đó”.[16;tr 180] Tuy nhiên, trong thực tế các biểu tượng thường

mê nhát hơn các tri giác và những dấu hiệu về các sự vật, hiện tượng đã trigiác được có thể không có trong biểu tượng Quá trình tri giác luôn mangtính trực quan cụ thể Các hình ảnh của biểu tượng phản ánh những đặcđiểm bên ngoài của sự vật, hiện tượng Và trong những trường hợp khác nóphản ánh cả những đặc điểm bên trong của sự vật Đó là sự nhận thức củahoạt động tư duy Như vậy, theo tâm lí học biểu tượng là những hình ảnhtrực quan nảy sinh trong não người về những sự vật và hiện tượng đã đượctri giác trước đây

Do đặc trưng của sự nhận thức lịch sử, việc học tập lịch sử không bắtđầu từ trực quan sinh động Vì lịch sử là những cái đã qua, không thể trựctiếp quan sát quá khứ cũng như tái tạo lại nó trong phòng thí nghiệm nhưtoán học, hoá học hay vật lí Bởi vậy, việc học lịch sử phải bắt đầu từ việcnắm các sự kiện và tạo biểu tượng lịch sử Trong học tập lịch sử không cóbiểu tượng nảy sinh từ những trực giác đối với các sự kiện, hiên tượng lịch

sử Mà việc hình thành nên những biểu tượng lịch sử phải dùa trên những

sự kiện, hiện tượng đã được con người nhận thức từ trước để nhằm tái tạolại một cách chính xác và sinh đông

Ví dô: Khi tạo biểu tượng lịch sử về không gian địa lí là thung lòngĐiện Biên Phủ trong chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954 Chóng ta khôngđược trực tiếp quan sát trận địa Điện Biên Phủ tại thời điểm đó được bè trígiữa ta và địch như thế nào Muốn tạo được biểu tượng, chóng ta phải sửdụng những hình ảnh, ghi chép của các phóng viên, nhà báo hay nhà kí sựchiến tranh đã từng được chứng kiến hay nghe kể Khi đó, biểu tượng lịch

sử được hình thành dùa trên cơ sở của sự truy giác gián tiếp Vì vậy,Sácđacốp đã cho rằng biểu tưởng lịch sử là “Biểu tượng của trí tưởngtượng” [17; tr 75]

Với những quan niệm trên, có thể định nghĩa biểu tượng lịch sử “Làhình ảnh về những sự kiện, nhân vật lịch sử, điều kiện địa lí vv đượcphản ánh trong óc học sinh với những nét chung nhất, điển hình nhất” [8; tr189]

Còng như biểu tượng nói chung, biểu tượng lịch sử tái hiện nhữngđặc trưng cơ bản nhất của sự kiện,hiện tượng lịch sử.Tuy nhiên, việc tạobiểu tượng lịch sử cho học sinh không chỉ dừng lại ở việc miêu tả bề ngoài

mà còn đi sâu vào bản chất sự kiện, nêu đặc trưng, tính chất của sự kiện đểtiến tới việc nắm khái niệm lịch sử Vì vậy, biểu tượng lịch sử rất gần vớikhái niệm sở đẳng (còn gọi là khái niệm đơn giản) Nói cách khác, biểutượng lịch sử là cơ sở để hình thành khái niệm

1.2 Quan niệm về biểu tượng các nhân vật lịch sử

Tìm hiểu về biểu tượng các nhân vật lịch sử, trước hết chúng ta phảinhận thức được nhân vật lịch sử Vậy con người như thế nào được xem lànhân vật lịch sử Có nhiều quan niệm khác nhau về nhân vật lịch sử tuỳtheo mục đích, nội dung của mỗi ngành khoa học, môn học khác nhau.Trong đó, quan điểm Macxit xem nhân vật lịch sử là sản phẩm của mộthoàn cảnh lịch sử cụ thể, bị chi phối bởi thời đại họ sinh sống và hoạt độngcủa họ có tác động nhất định đến hoàn cảnh lịch sử đó Tương tù, trongcuốn “Từ điển thuật ngữ lịch sử phổ thông” do GS Phan Ngọc Liên chủbiên còng định nghĩa “Nhân vật lịch sử là người có một vai trò nhất địnhtrong một sự kiện lịch sử, một thời kỳ lịch sử”[10;tr 266] Như vậy, nhânvật lịch sử được hiểu là người có vai trò nhất định đối với một hoàn cảnhlịch sử cụ thể Vai trò Êy có thể là tích cực hoặc tiêu cực Nếu như hoạtđộng của họ có hoạt động tích cực, thóc đẩy sù phát triển đi lên của lịch sử,chúng ta có nhân vật chính diện Ngược lại, nhân vật phản diện thường làmtrì trệ sự phát triển của lịch sử Ví như Hitle là kẻ đại diện cho phía nhânvật phản diện Y là kẻ đã châm ngòi, gieo mầm và làm bùng nổ lên cái hoạphát xít khủng khiếp trong lịch sử nhân loại; đưa thế giới vào vòng mộtcuộc chiến tranh tàn bạo, ác liệt, huỷ diệt lớn nhất trong lịch sử loài người

Việc tạo biểu tượng các nhân vật cho học sinh trong dạy học lịch sửchính là việc khắc hoạ những hình ảnh, chi tiết đặc trưng nhất, điển hìnhnhất về các nhân vật đó Bất cứ một sự kiện, hiện tượng nào còng đều gắnliền với một nhân vật lịch sử nhất định; và sự xuất hiện của nhân vật đó cótác động, ảnh hưởng nhất định tuỳ thuộc vào vị trí, vai trò của họ trong mộtthời kỳ lịch sử Chúng ta biết rằng lịch sử xã hội chính là lịch sử của conngười Tất cả những thành tựu từ xưa đến nay đều do con người sáng tạonên Vì vậy việc tạo biểu tượng nhân vật lịch sử chính là góp phần cụ thể

hoá các sự kiện, hiên tượng lịch sử Con người với hoạt động phong phú và

đa dạng trên nhiều lĩnh vực khác nhau, nên việc tạo biểu tượng nhân vậtlịch sử còng được chia thành nhiều nhóm hoạt động trên tất cả các lĩnh vựckinh tế, chính trị, quân sự, văn hoá Mỗi một nhân vật hoạt động trong mộthoặc nhiều lĩnh vực, vì vậy trong dạy học lịch sử, người giáo viên cần nhậnthức đúng vai trò của họ trên từng lĩnh vực cụ thể, từ đó có thể phân loạicác nhân vật để tạo biểu tượng sâu sắc, điển hình nhất cho học sinh

Ví dụ: Về nhân vật Hồ Chí Minh, Người hoạt động chủ yếu trên lĩnhvực quân sự- cách mạng, nhưng đồng thời người còng là một nhà văn, nhàthơ, mét danh nhân văn hoá thế giới Giáo viên cần khai thác tư liệu để tạobiểu tượng chân dung Người chân xác và sinh động nhất, phù hợp với nộidung từng bài học yêu cầu Tóm lại, việc tạo biểu tượng nhân vật lịch sửtrên lĩnh vực nào là do nội dung của kiến thức bài học quy định

Mặt khác, theo quan điểm của triết học Mac, con người bao gồmquần chúng nhân dân và cá nhân tiêu biểu Vì vậy, việc tạo biểu tượngnhân vật lịch sử cũng bao gồm cả hai đối tượng đó Quần chúng nhân dân

và cá nhân tiêu biểu luôn có mối quan hệ khăng khít với nhau Cá nhân lànhững lãnh tụ, người đứng đầu của một tổ chức, giai cấp nhất định Họ làđại diện tiêu biểu nhất cho một bộ phận quần chúng, có tài năng xuấtchóng, đứng ra tổ chức, lãnh đạo quần chúng nhân dân thực hiện các yêucầu của lịch sử Quần chúng nhân dân là động lực tham gia các hoạt độngcủa cá nhân và mức độ tham gia của quần chúng tỉ lệ thuận với mức độthành công của các hoạt động của cá nhân Trong một hoàn cảnh nhất địnhquần chúng làm nổi bật cá nhân

Ví dô: Khi dạy bài 31 “Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII”SGK lịch sử líp 10, đến mục II 1: Cách mạng bùng nổ Nền quân chủ lậphiến, giáo viên tạo biểu tượng về sự kiện 14/7/ 1789 quần chúng nhân dânPháp tấn công vào thành trì của chế độ phong kiến chuyên chế Pháp Nhấnmạnh cho học sinh thấy được kết quả chính quyền mới được thành lập nằm

trong tay một số Ýt các nhà đại tư sản tài chính Quyền lợi đông đảo quầnchúng nhân dân không được giải quyết Từ đó cho các em thấy mối quan

hệ giữa quần chúng và cá nhân: quần chúng dù có tạo nên sức mạnh tới đâucũng cần phải có cá nhân tiêu biểu tiến bộ lãnh đạo, mới giải quyết đượcnguyện vọng của họ Có như vậy mới thóc đẩy được sù phát triển lịch sử

Cá nhân tiêu biểu đó trong cách mạng tư sản Pháp là Rôbe – Spie, đại diệntiêu biểu cho giai cấp tư sản Pháp

Như vậy, việc nhận thức đúng đắn về nhân vật trong dạy học lịch sử sẽgiúp cho giáo viên biết lùa chọn những nhân vật hợp lí để tạo biểu tượng chohọc sinh

2 Vai trò, ý nghĩa của việc tạo biểu tượng các nhân vật trong dạy học lịch sử ở trường THPT

2.1 Vai trò

Lênin đã từng nói "từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ

tư duy trừu tượng đến thực tiễn" [6; 42] Qúa trình nhận thức hiện nóichung, nhận thức lịch sử nói riêng đều tuân thủ theo quy luật này; tức là đi

từ cảm tính đến lý tính: từ cảm giác, tri giác, biểu tượng, khái niệm đếnphán đoán và suy luật Trong đó, biểu tượng lịch sử có quan hệ hữu cơ vớitất cả các qúa trình nhận thức trên Nó đóng góp vai trò quan trọng trongqúa trình tri giác Nếu không có biểu tượng xuất hiện bằng việc liên kết vớicác hình ảnh của tri giác thì các hình ảnh lịch sử này sẽ nghèo nàn và khôcứng Quá trình tri giác trở thành biểu tượng lịch sử là cơ sở để hình thànhkhái niệm, từ đó phát triển óc phán đoán suy luận của con người Học tậplịch sử cũng tuân theo qúa trình nhận thức hiện thực khách quan Tuynhiên, do đặc trưng riêng biệt của nhận thức lịch sử, việc học lịch sử phảitrên cơ sở nắm bắt sự kiện và tạo biểu tượng lịch sử từ đó tiến tới hìnhthành khái niệm, rót ra quy luật và bài học lịch sử cho HS Vì vậy, biểutượng lịch sử chính là giai đoạn nhận thức cảm tính của qúa trình học tậplịch sử Nếu như không tạo biểu tượng thì hình ảnh lịch sử mà HS thu nhận

sẽ nghèo nàn, hiểu biết lịch sử không sâu sắc, không phát triển tư duy vàkhông có cơ sở hình thành khái niệm

Sự thống nhất giữa tạo biểu tượng và hình thành khái niệm trong họctập lịch sử là một trong những đặc điểm chung của phát triển tư duy Haiqúa trình này vừa tiến hành một cách độc lập, vừa hòa vào nhau trong mộtthể thống nhất Với ý nghĩa này, Sácđacốp đã diễn đạt lại ý của Avarông:

"Không có khái niệm nào dù là trừu tượng đến mấy mà không chứa đựngtrong nó nội dung cảm tính nào đó và không có hình tượng nào dù là cụ thểđến mấy mà không hướng vào từ" [14; 43-44] Biểu tượng là sự minh họa

cụ thể cho khái niệm bằng những hình ảnh sinh động Nội dung của cáchình ảnh lịch sử, của bức tranh quá khứ càng phong phó bao nhiêu thì hệthống khái niệm mà HS thu nhận được càng vững chắc bấy nhiêu Bởi vậy,biểu tượng rất gần với khái niệm sơ đẳng

2.2 Ý nghĩa

2.2.1 Về nhận thức

Tạo biểu tượng lịch sử nói chung, biểu tượng nhân vật nói riêng chânthực, sống động giúp học sinh khôi phục các bức tranh của quá khứ sinhđộng đúng như nã tồn tại Mỗi nhân vật lịch sử đều đại diện cho mét giaicấp nhất định Nhiều đặc điểm cá nhân tiêu biểu sẽ là đặc trưng chung chogiai cấp mà họ phục vô Điều này giúp học sinh hiểu được mét cách tươngđối và đầy đủ bản chất của từng giai cấp hay tầng líp xã hội nhất định Từ

đó lí giải các mối quan hệ xã hội của cá nhân, hình thành cho học sinh cáckhái niệm về giai cấp và đấu tranh cách mạng Mặt khác, hoạt động củamột nhân vật lịch sử, nhất là nhân vật đại diện cho quyền lợi dân téc, đềuphản ánh lịch sử của dân téc, của quần chúng dân nhân ở một mức độ nhấtđịnh Vì vậy, tạo biểu tượng về các nhân vật lịch sử có tác dụng cụ thể hoámột số sự kiện lịch sử, làm sáng tỏ những vấn đề cơ bản của lịch sử

Ví dô: Khi dạy bài 36: Sự hình thành phát và triển của phong tràocông nhân, mục 1: sù ra đời và tình cảnh của giai cấp vô sản công nghiệp

Những cuộc đấu tranh đầu tiên Giáo viên tạo biểu tượng chân thực, sinhđộng về hình ảnh lao động cực nhọc, khắc nghiệt của trẻ em trong các hầm

mỏ ở Anh sẽ giúp cho học sinh hình dung được đời sống của người laođộng làm thuê Đó là tình cảnh giai cấp công nhân Anh Từ đó, vén đượcbức mành đằng sau bộ mặt lộng lẫy và sa hoa của giai cấp tư sản thời kỳđó

Mặt khác, tạo biểu tượng về nhân vật còn giúp cho học sinh tránhđược những sai lầm về “hiện đại hóa” lịch sử, những nhận thức thiếu chủquan, phiến diện và đánh giá, nhận định tình hình thiếu cơ sở khoa học Bởi

vì những tư liệu phong phú về nhân vật lịch sử sẽ giúp cho học sinh có sựnhận thưc khách quan và độ tin tưởng chính xác cao đối với các sự kiện,hiện tượng lịch sử

Ví dô: Khi tạo biểu tượng về nhân vật Hitle với sự kiện hiệp ướcMuynich (29 /9/1938) giáo viên vừa khắc sâu cho học sinh thấy được chínhsách thoả hiệp, dung dưỡng của các nước Anh, Pháp, đồng thời cho thấy sựkhôn ngoan của Hitle trong việc kí kết hiệp ước Muynich Hitle đã nở được

nô cười hiếm thấy trên khuôn mặt y khi đánh lừa được tất cả các chínhkhách Châu Âu Trong bức tranh biếm hoạ ở Châu Âu năm 1939, Hitleđược ví như người khổng lồ, xung quanh là các nhà lãnh đạo Châu Âu đãnhượng bé Hitle, được xem như những người tí hon bị Hitle điều khiển

Bên cạnh đó, việc tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử chân thật vàsinh động còn giúp cho học sinh đánh giá đúng vai trò của cá nhân tronglịch sử và mối quan hệ giữa cá nhân với quần chúng nhân dân

Ví dụ: Tạo biểu tượng về nhân vật Crôm-oen, giáo viên khắc hoạ sâu

về “Đội quân sườn sắt” do ông lập nên Chính đội quân này đã giúp choông chiến thắng được quân đội của nhà vua trong cuộc nội chiến Đây cũng

là vai trò của ông trong cuộc cách mạng tư sản Anh

2.2.2 Về thái độ

Trong dạy học phổ thông, bộ môn lịch sử có vai trò giáo dục tưtưởng, đạo đức, tình cảm cho học sinh rất lớn Đặc biệt việc tạo biểu tượngsinh động, hấp dẫn về các sự kiện, hiện tượng; nhất là về các nhân vật lịch

sử sẽ có tác động sâu sắc đến tư tưởng tình cảm các em Bởi vì đó là nhữngbiểu tượng về con người thực trong quá khứ Trong một hoàn cảnh cụ thể,hành động của họ có tác động mạnh đến tư tưởng, tình cảm ở các em Các

em không chỉ tri giác mà còn có những rung động, xóc cảm và sự nhậpthân vào lịch sử Biểu tượng các nhân vật lịch sử “thường biểu thị tình cảmđạo đức và là yếu tố kích thích những cảm xóc đạo đức, hành vi đạo đức”

Và “ khi biểu tượng tham gia vào hoạt động tư duy thì tư duy trở nên sinhđộng, gợi cảm, say sưa, hồi hộp và khẩn trương”[17; tr76-77] Biểu tượngnhân vật lịch sử tác động không những lên trí tuệ mà cả về tâm hồn và tìnhcảm, là yếu tố hình thành nên nhân cách của hoc sinh

Thông qua các bài học lịch sử, những hành động đấu tranh, hi sinhanh dũng quên mình Tổ quốc, vì sự nghiệp giải phóng nhân dân lao động

có sức hấp dẫn lôi cuốn cực kỳ đối với học sinh Vì ở độ tuổi các em tìnhcảm dễ rung động và có những xúc cảm lịch sử sâu sắc Từ đó hình thành ởcác em lòng khâm phạuc, biết ơn đối với các anh hùng, vĩ nhân trong lịch

sử Đồng thời có ý thức tự giác về trách nhiệm của mình trong cuộc sốnghôm nay Ngược lại, các hành động xấu xa, tàn bạo sẽ hình thành ở các emthái độ căm ghét Biểu tượng về nhân vật lịch sử phong phú sẽ giúp các emnhận thức được cái đep, cái xấu để chọn lọc học tập

Ví dô: Khi dạy bài 18: Phong trào giải phóng dân téc 1939-1945, đếnmục I.2: Tình hình kinh tế, xã hội Giáo viên tạo biểu tượng cho học sinh

về hình ảnh của hơn 2 triệu người dân bị chết trong nạn đói cuối 1944 đầu

1945 Gây cho các em cảm xúc mạnh mẽ, xót thương cho đồng bào mình,căm thù thực dân Pháp xâm lược đã áp bức bóc lột dân ta đến tận xươngtuỷ

2.2.3 Về kỹ năng

Biểu tưọng nhân vật lịch sử là một trong những biện pháp quan trọnglàm cho hoạt động trí tuệ của học sinh không ngừng phát triển Vì thôngqua việc giáo viên sử dụng kết hợp các đồ dùng trực quan, tư liệu lịch sử,học sinh pahỉ huy động trí óc quan sát, tư duy và tưởng tượng để có đượcbiểu tượng lịch sử đúng đắn nhất.

Việc tạo biểu tượng nhân vật lịch sử là cơ sở để tiến tới sự nhận thức

lý tính của hiện thực lịch sử, là điều kiện để cho học sinh nhân thức lịch sửđúng đắn, tiến tới hình thành khái niệm

3.3 Đảm bảo tính cơ bản

Trong khoảng thời gian có hạn, giáo viên cung cấp cho học sinh mộtlượng kiến thức cơ bản hợp lý, không đưa HS vào tình trạng quá tải, căngthẳng Thông qua bài học lịch sử, GV xác định kiến thức nhân vật trọngtâm trong nội dung cơ bản của bài để tạo biểu tượng về nhân vật đó Đồngthời vẫn đảm bảo được yêu cầu về mục tiêu giáo dưỡng, giáo dục và pháttriển Việc xác định kiến thức nhân vật lịch sử để tạo biểu tượng đảm bảotính cơ bản được phân tích theo hai trường hợp sau:

Thứ nhất: trong một bài học lịch sử, nhân vật có vai trò quan trọng

và cũng là một nội dung cơ bản của bài học thì việc tạo biểu tượng về nhânvật cho HS hiểu cũng là hiểu rõ nội dung của bài

Ví dô: khi dạy bài 37: "Mác và Ănghen Sự ra đời của CNXHKH"SGK lịch sử 10, GV phải có phương pháp hợp lý để tạo biểu tượng về chândung, hoạt động, tư tưởng của hai nhân vật Mác và Ănghen để HS hìnhdung được chân dung của hai ông cũng như sự ra đời của CNXHKH vàtuyên ngôn Đảng cộng sản

Thứ hai: những bài học có nhiều nhân vật lịch sử thì trong khoảngthời gian giới hạn GV phải lùa chọn những nhân vật tiêu biểu nhất, điểnhình nhất, có đóng góp lớn cho nội dung bài học để đảm bảo xây dựng hiệuquả của bài

3.4 Đảm bảo mục đích giáo dục cho HS

Việc dạy học có tính giáo dục giúp cho HS củng cố được kiến thức,

kỹ năng còng như nắm được cơ sở lý luận và hành vi đạo đức Đảm bảotính giáo dục khi tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử có nghĩa là chú ý đếnhiệu quả giáo dục khi lùa chọn phác họa, giảng dạy cho HS Lùa chọnnhững chi tiết, sự kiện ở nhân vật có thể gây ở HS sù rung dộng mạnh mẽ,sâu sắc Tạo biểu tượng các nhân vật anh hùng phải khơi dậy trong các emlòng khâm phục và sự kính trọng, biết ơn; từ đó bồi dưỡng đạo đức, hìnhthành nhân cách tốt đẹp ở các em, thúc đẩy hành động đúng đắn Ngược

lại, tạo biểu tượng các nhân vật phản diện phải hình thành ở các em thái độcăm ghét, bảc bỏ, phê phán hành động tàn bạo xấu xa Đó là yêu cầu giáodục tư tưởng rất quan trọng cho HS trong việc tạo biểu tượng nhân vật lịch

sử Đặc biệt, yêu cầu đó càng được thúc đẩy quan trọng hơn trong thời đạingày nay khi nhiều luồng thông tin cùng tồn tại, các em cần phân biệt đượccái tốt, cái xấu, nắm vững và bảo vệ được giá trị lịch sử to lớn của dân téc

Ví dô: khi tạo biểu tượng về những hoạt động của Nguyễn Tất Thànhtrong buổi đầu quá trình đi tìm đường cứu nước, GV giảng giải: Người đãphải bôn bao qua nhiều nước, sống cùng với nhân dân lao động bị áp bứctrên thế giới, làm nhiều nghề kiếm sống vất vả, cực khổ:

"…Người đi tìm khắp bóng cờ châu Mỹ, châu Phi.

Những đất tự do, những trời nô lệ

Và sương mù thành Luân Đôn ngươi có nhớ Giọt mồ hôi Người nhỏ giữa đêm khuya

Có nhớ chăng hỡi gió rét thành Ba Lê Một viên gạch hồng Bác sưởi cả một mùa băng giá?"

Qua đoạn thơ trong bài "Người đi tìm hình của nước" của Chế LanViên, GV có thể giáo dục cho HS càng thêm lòng kính trọng Bác khi hiểuđược cuộc đời vất vả vì nước, vì dân của Người

3.5 Đảm bảo mục đích phát huy tính tích cực, độc lập của HS

Hiện nay, trước mục tiêu giáo dục về việc phát triển con người hiệnđại toàn diện thì việc phát huy tính tích cực, độc lập sáng tạo của HS làphương pháp giảng dạy trong nhà trường phổ thông Phát huy tính tích cực,độc lập của HS tức là dưới sự hướng dẫn chỉ đạo của GV, HS tích cực, tựchủ động tiếp thu kiến thức; từ đó giúp các em nhận thức sâu sắc vấn đề

Tạo biểu tượng nhân vật lịch sử với việc tạo ra các tình huống có vấn

đề giúp HS giải quyết sự phát huy tính tích cực, độc lập của các em GVhiểu sâu sắc về nhân vật cần tạo biểu tượng, từ đó sử dụng phương phápdạy học nêu vấn đề, nêu câu hỏi trao đổi đàm thoại với HS để kích thích

HS tư duy, độc lập đưa ra những nhận xét, đánh giá và hình thành nên biểutượng đúng đắn trong nhận thức.

Việc dạy học lịch sử hiện nay nói chung, trong đó có vấn đề tạo biểutượng các nhân vật lịch sử, mét bộ phận GV chưa khơi dậy được ở HS tínhtích cực, độc lập, sáng tạo Với quan niệm chỉ cần nêu nhân vật, tiểu sử,một vài hoạt động kể chuyện là đủ cho HS biết về nhân vật Nhưng nhưvậy thì HS mới chỉ biết mà chưa hiểu, chưa đào sâu suy nghĩ, không hứngthó với bộ môn và vấn đề học tập Vì vậy, phát huy tính tích cực, độc lậpcủa HS là vấn đề quan trọng nhất của phương pháp đổi mới dạy học

Trên cơ sở các yêu cầu, nguyên tắc đối với việc tạo biểu tượng cácnhân vật lịch sử, mét hệ thống các phương pháp sử dụng tạo biểu tượngnhân vật lịch sử đã được đề ra và tiến hành trong dạy học lịch sử ở trườngphổ thông Từ đó phát huy vai trò của biểu tượng lịch sử nói chung, biểutượng nhân vật lịch sử nói riêng đối với quá trình nhận thức lịch sử của HS,nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử

II Thực tiễn việc tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử ở trường phổ thông

1 Những điểm tích cực

- Về phía GV:

Hiện nay, phần đông GV đã có nhận thức đúng về vị trí, vai trò của

bộ môn cũng như việc giảng dạy nhân vật lịch sử bằng biện pháp tạo biểutượng Nhiều GV đã có những sự tìm tòi tư liệu phong phú, chuẩn bị đồdùng trực quan, kết hợp với các phương pháp sư phạm tạo nên các biểutượng về chân dung nhân vật lịch sử sinh động, hấp dẫn Từ đó thúc đẩy

HS học tập tích cực, hoàn thành các mục tiêu giáo dục đề ra

Qua một tháng thực tập lần 1 ở trường phổ thông, em đã có sự tìmhiểu và trực tiếp tiếp xúc ở mức độ nhất định trong việc giảng dạy lịch sử ởtrường THPT Kim Bảng A - Hà Nam Trên cơ sở đó rót ra được những

nhận xét có thể ở trường thực tập về vấn đề tạo biểu tượng nhân vật lịch sửnhư sau:

Các thầy cô đều đã nhận thức được vai trò của vấn đề tạo biểu tượngnhân vật lịch sử và tác dụng của nó trong giê học Đồng thời, trong quátrình giảng dạy tới nội dung kiến thức lịch sử của bài có nhân vật, GV đềutìm các truyền đạt đến HS bằng những biểu tượng sâu sắc nhất Một số thầy

cô đã tạo được không khí giê học hứng thó cho HS, kích thích được tríthông minh của các em

- Về phía HS:

Một bộ phận các em đã thực sự hứng thó với giê học lịch sử vớiniềm đam mê nghiêm tóc Chất lượng của các kỳ thi tốt nnghiệp, kì thi đạihọc, kỳ thi học sinh giỏi quốc gia môn lịch sử có nhiều bài thi đạt chấtlượng khá, giỏi Trong nội dung tạo biểu tượng về nhân vật lịch sử còng đãthu hót được các em say mê tìm tòi kiến thức về nhân vật lịch sử, hìnhthành biểu tượng Ở trường phổ thông Kim Bảng A, một bộ phận tương đốilớn các HS khi được hỏi đều trình bày thích thó với việc học nhân vật lịch

sử, đặc biệt thông qua tạo biểu tượng sinh động về các nhân vật đó Song,bên cạnh những việc tích cực nói trên còn tồn tại nhiều điểm bất cập trongnội dung tạo biểu tượng nhân vật lịch sử Trong phạm vi một bài tập nămthứ 3, bài viết chỉ dừng lại ở việc trình bày những vấn đề thực tiễn của việctạo biểu tượng nhân vật lịch sử trên cơ sở những tổng kết của các nhà giáodục lịch sử mà chưa có kinh nghiệm bản thân

2 Những điểm hạn chế

- Về phía GV:

Một bộ phận GV chưa nhận thức đúng vai trò, vị trí bộ môn lịch sửnên chưa thực sự tích cực trong việc giảng dạy Các bài giảng chỉ mangtính chất cung cấp sự kiện, tóm tắt kiến thức lịch sử ở SGK Với việc tăngkênh hình, giảm kênh chữ trong GSK đổi mới hiện nay buộc người GVphải có chuyên môn sâu, tư liệu kiến thức phong phó để khai thác, tạo biểu

tượng cho các em Như một bộ phận GV vẫn giữ cách dạy truyền thốngthầy đọc, trò chép, không hướng dẫn khai thác cho HS thấy phần kiến thứcchìm trong SGK Trong việc tạo biểu tượng về nhân vật cho HS, nhiều GVcòn có tính chây lười, ngại khắc sâu, tìm tòi tạo cho HS hình ảnh chân dungnhân vật chân thực, sống động Thậm chí nhiều GV lấy lý do không có thờigian để không tạo biểu tượng nhân vật lịch sử cho HS.

Đó cũng là tình trạng suy nghĩ và thực dạy của một vài GV ở trườngTHPT Kim Bảng A Mặt khác, cơ sở đồ dùng trực quan hạn chế, tài liệukhông phong phú là một trong các yếu tố gây nên tâm lý ngại tạo biểutượng cho HS

- Về phía HS:

Phần lớn các em không nhận thức được vị trí môn học do tâm lý coithường bộ môn là môn phụ, môn học thuộc lòng Nên dẫn đến các emkhông thích thó với việc giảng dạy đổi mới phương pháp bộ môn Trongviệc học tập các nhân vật lịch sử các em cũng không có hứng thó học Nếu

GV có đưa ra những hình ảnh nhân vật minh họa thì các em chỉ chú ý vàokênh hình mà không để ý đến nội dung lịch sử

3 Một số nguyên nhân của sù hạn chế

Thực trạng tạo biểu tượng nhân vật lịch sử nói trên trong dạy họclịch sử hiện nay do nhiều nguyên nhân cả về khách quan và chủ quan:

Quan niệm cho rằng bộ môn lịch sử chỉ là một môn phụ vẫn còn tồntại nhiều Nên nã tác động đến tâm lý cả GV và HS yếu tố coi thường, đốiphó dạy và học Đồng thời, hiện nay nền kinh tế thị trường, thương mại hóagiáo dục càng tác động to lớn đến chất lượng dạy học; Mà tác động tiêu cựccủa nó là việc một số thầy cô chưa trau dồi nghề nghiệp của mình thật tốt

Mặt khác, về chủ quan, nhận thức của giáo viên và học sinh về vị trí

và tác động của bộ môn lịch sử đều chưa sâu sắc Dẫn đến việc thiếu traudồi nội dung kiến thức của giáo viên, trong đó có tạo biểu tượng nhân vậtlịch sử; nên truyền đạt không gây được hứng thó học tập ở các em Vì vậy,

hệ thống phương pháp tạo biểu tượng nhân vật lịch sử để GV vận dụng cóhiệu quả vào giảng dạy là vấn đề quan trọng và hết sức cần thiết, góp phầnnâng cao chất lượng dạy học bộ môn Trên cơ sở nghiên cứu lý luận vàtổng kết thực tiễn của các nhà giáo dục, chúng tôi đưa ra một số biện phápnhằm tạo biểu tượng nhân vật cho HS qua giai đoạn lịch sử Việt Nam 1954

- 1975 líp 12 THPT