48 Chương 4: VÕNG TUẦN HOÀN CỦA ĐẠI DƯƠNG VÀ CÁC QUÁ TRÌNH THỦY ĐỘNG HỌC ĐỚI VEN BỜ .... MỞ ĐẦU Việt Nam với hơn một triệu km2 diện tích mặt biển, ~3260 km chiều dài đường bờ biển và trê
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI
Biên soạn
TS HOÀNG VĂN LONG
GIÁO TRÌNH
ĐỊA CHẤT BIỂN ĐẠI CƯƠNG
HÀ NỘI, 2011
Trang 2MỤC LỤC
MỞ ĐẦU……… 1
Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGHIÊN CỨU ĐỊA CHẤT BIỂN 2
1.1 Lịch sử nghiên cứu Địa chất biển 2
1.2 Nhiệm vụ và đối tượng nghiên cứu Địa chất biển 8
1.3 Các phương pháp nghiên cứu địa chất biển 9
Chương 2: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ TRÁI ĐẤT 19
2.1 Hình thái, kích thước của Trái đất 19
2.2 Các tính chất vật lý của Trái đất 26
2.3 Các quyển trên bề mặt Trái đất 30
2.4 Nguồn gốc Trái đất và hệ Mặt trời 32
Chương 3: KIẾN TẠO MẢNG VÀ SỰ HÌNH THÀNH ĐẠI DƯƠNG 35
3.1 Cấu trúc vòng của Trái đất 35
3.2 Lịch sử tiến hóa thuyết kiến tạo mảng 38
3.3 Những tai biến địa chất liên quan đến chuyển động của các mảng kiến tạo 48
Chương 4: VÕNG TUẦN HOÀN CỦA ĐẠI DƯƠNG VÀ CÁC QUÁ TRÌNH THỦY ĐỘNG HỌC ĐỚI VEN BỜ 54
4.1 Những vấn đề chung 55
4.2 Đặc điểm các dòng hải lưu 57
4.3 Dòng tuần hoàn biển sâu 64
4.4 Dao động mực nước biển 67
Chương 5: CÁC QUÁ TRÌNH THỦY ĐỘNG HỌC ĐỚI VEN BỜ VÀ VẬN CHUYỂN TRẦM TÍCH 73
5.1 Khái niệm chung 74
5.2 Thủy động học của sóng biển và thủy triều 75
5.3 Sự hình thành các dòng hải lưu ven bờ và vận chuyển trầm tích 83
5.4 Vận chuyển trầm tích đới ven bờ 86
Chương 6: CÁC MÔI TRƯỜNG LẮNG ĐỌNG TRẦM TÍCH BIỂN VÀ ĐẠI DƯƠNG 89
6.1 Môi trường biển nông 89
6.2 Môi trường lắng đọng trầm tích biển sâu 101
Chương 7: LỊCH SỬ TIẾN HÓA HẢI DƯƠNG TOÀN CẦU 110
7.1 Bản chất tự nhiên của Hải dương học 111
7.2 Cổ hải dương học 113
TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 124
Trang 3MỞ ĐẦU
Việt Nam với hơn một triệu km2 diện tích mặt biển, ~3260 km chiều dài đường bờ biển và trên 3000 đảo lớn nhỏ khác nhau là một trong những quốc gia giàu tiềm năng
về biển nhất ở khu vực Đông nam á nói riêng và trên thế giới nói chung Nằm ven rìa phía tây của biển Đông, đây là một trong những khu vực có vị trí chiến lược về an ninh quốc phòng với tuyến vận tải đường biển quan trọng nhất trên thế giới Bên cạnh đó, các hoạt động về du lịch, khai thác tài nguyên khoáng sản, đánh bắt thủy sản và bảo tồn sinh thái biển của chúng đa ngày càng đóng một vai trò quan trong hơn trong cơ cấu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Đảng và nhà nước đã đề ra nghị quyết về phát triển kinh tế biển và đặt ra mục tiêu từ nay đến năm 2020 là "Phấn đấu đưa nước
ta trở thành một quốc gia mạnh về biển và làm giàu từ biển" (Nghị quyết Trung Ương
về Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020) Để đạt được mục tiêu đề ra cần phải có
những nhà quản lý, nhà khoa học có đủ kiến thức chuyên môn am hiểu về các đặc điểm tự nhiên và quá trình tiến hóa của biển và đại dương để từ đó đề xuất các giải pháp bảo vệ, khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên biển một cách hợp lý, phục vụ đăc lực cho chiến lược phát triển kinh tế xã hội của cả nước
Do có đặc thù riêng là diện tích biển và đại dương hoàn toàn bị nước che phủ nên đòi hỏi phải có các phương pháp tiếp cận và nghiên cứu biển tương đối khác so với nghiên cứu địa chất lục địa Cuốn sách này được biên soạn dựa trên những hiểu biết và kinh nghiệm của chính tác giả về lĩnh vực địa chất biển kết hợp với các tài liệu tham khảo thuộc nhiều lĩnh vực liên quan và một phần lược dịch từ cuốn sách Marine Geology của James Kennetts (1982) nhằm cung cấp các kiến thức cơ bản về địa chất biển cho người đọc Trong đó tập trung trình bày một số vấn đề liên quan đến đặc điểm hình thái, lịch sử hình thành và tiến hóa của biển và đại dương Bên cạnh đó cuốn sách cũng trình bày những quy luật và các quá trình địa chất xảy ra trong môi trường biển và đại dương để giúp con người có thể hiểu biết hơn về nó tiến tới điều chỉnh nó theo hướng có lợi cho con người Trên cơ sở những thông tin mới và cập nhật những thành tựu của khoa học công nghệ hiện đại, tác giả muốn chuyển tải những hiểu biết mới nhất và những vấn đề cần giải quyết trong tương lai đối với lĩnh vực Địa chất biển đến cho người đọc
Tài liệu được viết ra không chỉ để phục vụ cho sinh viên đại học và sau đại học thuộc chuyên ngành địa chất và địa chất biển mà nó còn là tài liệu tham khảo cho những ai quan tâm và yêu thích lĩnh vực này Chắc hẳn trong quá trình biên soạn còn nhiều vấn đề chưa được hoàn thiện, người đọc rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến chân thành của độc giả và các nhà khoa học
Hà Nội, tháng 11 năm 2011
Người viết
TS Hoàng Văn Long