Đổi mới phương pháp dạy học ở tiểu học

LỜI NÓI ĐẦU Để góp phần đổi mới công tác đào tạo và bồi dưỡng giáo viên và cán bộ quản lí giáo dục tiểu học, Dự án Phát triển Giáo viên Tiểu học đã tổ chức biên soạn các mô đun đào tạo t

Bộ Giáo dục và Đào tạo

Dự án Phát triển Giáo viên Tiểu học

ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở TIỂU HỌC

(TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN)

(Tái bản lần thứ nhất)

NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC

Lời nói đầu 5

Tổng quan về tài liệu 6

Phần I Những vấn đề chung của phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của học sinh 7

Phần II Vận dụng phương pháp phát huy tính tích cực của học sinh vào việc dạy học các môn học ở Tiểu học 35

Đổi mới phương pháp dạy học môn Tiếng Việt ở Tiểu học 36

Đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở Tiểu học 78

Đổi mới phương pháp dạy học môn Đạo đức ở Tiểu học 130

Đổi mới phương pháp dạy học môn Tự nhiên và Xã hội ở Tiểu học 146

Đổi mới phương pháp dạy học môn Khoa học ở Tiểu học 156

Đổi mới phương pháp dạy học môn Lịch sử ở Tiểu học 162

Đổi mới phương pháp dạy học môn Địa lí ở Tiểu học 172

Đổi mới phương pháp dạy học môn Âm nhạc ở Tiểu học 185

Đổi mới phương pháp dạy học môn Mĩ thuật ở Tiểu học 194

Đổi mới phương pháp dạy học môn Thủ công – Kĩ thuật ở Tiểu học 203

Đổi mới phương pháp dạy học môn Thể dục ở Tiểu học 227

Hướng dẫn học theo băng hình 237

LỜI NÓI ĐẦU

Để góp phần đổi mới công tác đào tạo và bồi dưỡng giáo viên và cán bộ quản lí giáo dục tiểu học, Dự án Phát triển Giáo viên Tiểu học đã tổ chức biên soạn các mô đun đào tạo theo chương trình Cao đẳng sư phạm và chương trình liên thông từ Trung học Sư phạm lên Cao đẳng Sư phạm; biên soạn các mô đun bồi dưỡng giáo viên nhằm nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ, cập nhật những đổi mới về nội dung, phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả giáo dục theo chương trình, sách giáo khoa tiểu học mới

Điểm mới của các tài liệu viết theo mô đun là thiết kế các hoạt động học tập của người học, kích thích sự sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề, tự giám sát và đánh giá kết quả học tập của người học, chú trọng sử dụng tích hợp nhiều phương tiện truyền đạt khác nhau (tài liệu

in, băng hình/băng tiếng ) giúp cho người học dễ học, dễ hiểu và gây được hứng thú học tập

Tài liệu “Đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học” nhằm cung cấp cho giáo viên và cán

bộ quản lí giáo dục tiểu học ở các cơ quan quản lí giáo dục, các trường tiểu học những kiến thức và kĩ năng về đổi mới phương pháp dạy học nói chung, về phương pháp dạy học các môn học theo chương trình - sách giáo khoa mới ở tiểu học nói riêng

Đơn vị tổ chức biên soạn tài liệu là Trường Cán bộ quản lí giáo dục và đào tạo Tham gia biên soạn tài liệu là các nhà khoa học tham gia biên soạn chương trình - sách giáo khoa mới

ở Tiểu học, các giảng viên đang tham gia đào tạo ở các trường Sư phạm, Trường Cán bộ quản lí giáo dục và đào tạo

Tài liệu được biên soạn theo chương trình và phương pháp mới, chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót nhất định Ban điều phối Dự án rất mong nhận được những ý kiến đóng góp chân thành của bạn đọc, đặc biệt là đội ngũ giáo viên, cán bộ quản lí giáo dục tiểu học ; đội ngũ giảng viên, sinh viên các trường sư phạm trong cả nước

Trân trọng cám ơn

DỰ ÁN PHÁT TRIỂN GIÁO VIÊN TIỂU HỌC

TỔNG QUAN VỀ TÀI LIỆU

I - Mục tiêu của tài liệu

Sau khi được bồi dưỡng theo tài liệu này, người học sẽ :

a) Hình thành và phát triển những tri thức về phương pháp dạy học (PPDH) phát huy tính tích cực của học sinh (HS) tiểu học trong từng môn học

b) Vận dụng được những kĩ năng dạy học tích cực vào dạy học các môn học ở trường tiểu học

c) Tích cực và biết tổ chức tốt các hoạt động dạy học theo phương pháp phát huy tính tích cực nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở trường tiểu học trong từng môn học

II - Thời lượng học

150 tiết

III - Nội dung của tài liệu

1) Những vấn đề chung của PPDH phát huy tính tích cực của HS

Thời gian thực hiện : 15 tiết

2) Vận dụng phương pháp phát huy tính tích cực của HS vào việc dạy học các môn học ở Tiểu học

a) Môn Toán : 30 tiết b) Môn Tiếng Việt : 30 tiết c) Môn Nghệ thuật, TN&XH, Lịch sử - Địa lí, Khoa học, Đạo đức, Thể dục : 75 tiết

Thời lượng cho mỗi môn sẽ được quy định như sau :

- Các môn Nghệ thuật (Âm nhạc, Mĩ thuật, Thủ công – Kĩ thuật) : mỗi phân môn 10 tiết

- Các môn TN&XH, Đạo đức, Thể dục : mỗi môn 10 tiết

- Các môn Khoa học, Lịch sử, Địa lí : mỗi môn 5 tiết ;

3) Nội dung băng hình : 16 đoạn băng hình bao gồm :

+ 3 đoạn băng hình cho môn Toán ; + 3 đoạn băng hình cho môn Tiếng Việt ; + 10 đoạn băng hình cho các môn : Thủ công, Kĩ thuật, Mĩ thuật, Âm nhạc, TN&XH, Lịch sử, Địa lí, Khoa học, Đạo đức, Thể dục

Các đoạn băng sử dụng minh hoạ phương pháp dạy học phát huy tính tích cực

IV- phương pháp học theo tài liệu

Tài liệu được biên soạn để có thể sử dụng với nhiều hình thức học tập khác nhau :

- Tự học, tự nghiên cứu tại nơi công tác hoặc trong các lớp học tập trung ;

- Đối với những lớp tập trung, việc thảo luận nhóm là chủ yếu ;

- Một số nội dung học có sự hướng dẫn của giảng viên để học viên tự giải quyết vấn đề,

tự chiếm lĩnh và khai thác nội dung

- Cùng với tài liệu in, có 16 đoạn băng hình cũng là nội dung được bồi dưỡng Các đoạn băng hình này sẽ làm phong phú thêm nội dung và hình thức học tập Việc kết hợp tài liệu in với các đoạn băng hình được ghi trong tài liệu in và có hướng dẫn sử dụng

Phần một NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC

CỦA HỌC SINH

A - MỤC TIÊU

Sau khi học xong phần này, người học sẽ đạt được :

1 Kiến thức

- Quán triệt những định hướng đổi mới của PPDH hiện nay

- Phân tích được cơ sở lí luận và thực tiễn của việc đổi mới PPDH

- Liệt kê được những đặc trưng cơ bản của PPDH phát huy tính tích cực, so sánh với PPDH không phát huy tính tích cực

- Đánh giá được PPDH như thế nào được coi là PPDH phát huy tính tích cực (thông qua tài liệu, thông qua thực hành dạy mẫu của học viên và thông qua chính giờ dạy của giảng viên)

- Biết cách vận dụng PPDH phát huy tính tích cực vào dạy các môn học ở Tiểu học

2 Kĩ năng

- Vận dụng được cơ sở lí luận vào thiết kế bài học theo PPDH phát huy tính tích cực

- Lựa chọn được PPDH phát huy tính tích cực, tài liệu học tập cũng như phương tiện dạy học phù hợp với nội dung bài dạy

- Triển khai thực hành một số PPDH phát huy tính tích cực trong quá trình dạy học của bản thân

- Có kĩ năng lập kế hoạch bài học và đánh giá giờ dạy của đồng nghiệp

3 Thái độ

- Tự tin trong việc thực hiện PPDH phát huy tính tích cực

- Quyết tâm đổi mới cách thực hiện PPDH

B - NỘI DUNG

Nội dung 1: Cơ sở thực tiễn và lí luận của đổi mới PPDH

Hoạt động 1: Tìm hiểu cơ sở thực tiễn của đổi mới cách thực hiện PPDH.

Thực hiện các công việc

1) Đọc thông tin cơ bản 1.1 để trả lời câu hỏi : “Đổi mới cách thực hiện PPDH được hiểu như thế nào ?”

2) Học viên thảo luận tự đưa ra nguyên nhân thực tiễn của việc cần đổi mới cách thực hiện PPDH

3) Đọc thông tin định hướng cơ bản của phần này

4) Trả lời được vì sao đổi mới cách thực hiện PPDH sẽ đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn

Hoạt động 2 : Tìm hiểu một số cách tiếp cận trong lí luận dạy học về

PPDH

Thực hiện các công việc

1) Đọc nội dung mục 1.3 trong “Thông tin cơ bản cho nội dung 1”

2) Trả lời các câu hỏi :

- Vì sao phải đảm bảo tính hệ thống trong dạy học ?

- Vì sao phải đảm bảo sự phát triển toàn diện nhân cách HS thông qua hoạt động của chính nó ?

- Tại sao nói bản chất của quá trình dạy học là quá trình cộng tác ?

- Tại sao nói quá trình dạy học phải được tổ chức thành những quy trình cụ thể, từ đó để

đo được mục tiêu đề ra ? 3) Học viên trao đổi ý kiến với nhau hoặc với giảng viên về nội dung đã chuẩn bị

Hoạt động 3 : Tìm hiểu một số đặc điểm tâm lí của HS tiểu học

Thực hiện các công việc

1) Đọc thông tin cơ bản 1.4

2) Nêu được những nét đặc điểm tâm lí cơ bản của HS tiểu học

3) Giải thích được vì sao GV cần phải hiểu rõ tâm lí HS tiểu học để có thể đổi mới PPDH 4) Lấy một thí dụ trong công tác dạy học để minh hoạ

Thông tin cơ bản cho nội dung 1

1.1 Cơ sở thực tiễn của đổi mới cách thực hiện PPDH

1) Đổi mới cách thực hiện PPDH được hiểu như thế nào ?

Đổi mới cách thực hiện PPDH là vấn đề then chốt của chính sách đổi mới giáo dục Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Đổi mới cách thực hiện PPDH sẽ làm thay đổi tận gốc nếp

nghĩ, nếp làm của các thế hệ học trò – chủ nhân tương lai của đất nước Như vậy, đổi mới PPDH sẽ tác động vào mọi thành tố của quá trình giáo dục và đào tạo Nó tạo ra sự hiện đại hoá của quá trình này

Đổi mới cách thực hiện PPDH là đổi mới cái gì ? Cái gì cần làm mới lại ? Cái cũ là cái gì ? Giá trị của cái cũ còn đến đâu hay không còn giá trị ? Mới là cái gì và giá trị của nó ở chỗ nào ? Chúng ta đều biết không phải cái gì cũ cũng tồi và cái gì mới cũng hoàn hảo Hiệu quả hay không của PPDH là do người tiến hành nó như thế nào Xét bản thân phương pháp thì không có phương pháp nào là phương pháp tồi, không có phương pháp nào là phương pháp tích cực hay thụ động, mà phương pháp ấy trở nên tồi, thụ động khi người ta không khai thác hết tiềm năng của nó hoặc sử dụng nó không đúng lúc, đúng chỗ, đúng đối tượng Cần nhấn mạnh rằng, không có một phương pháp nào tồn tại lại không có ý nghĩa nào đó Đổi mới PPDH thực chất không phải là sự thay thế các PPDH cũ bằng một loạt các PPDH

mới Về mặt bản chất, đổi mới PPDH là đổi mới cách tiến hành các phương pháp, đổi mới

các phương tiện và hình thức triển khai phương pháp trên cơ sở khai thác triệt để ưu điểm của các phương pháp cũ và vận dụng linh hoạt một số phương pháp mới nhằm phát huy tối đa tính tích cực, chủ động và sáng tạo của người học Như vậy, mục đích cuối

cùng của đổi mới PPDH là làm thế nào để HS phải thực sự tích cực, chủ động, tự giác, luôn

trăn trở tìm tòi, suy nghĩ và sáng tạo trong quá trình lĩnh hội tri thức và lĩnh hội cả cách thức

để có được tri thức ấy nhằm phát triển và hoàn thiện nhân cách của mình Trong những phần

tiếp theo của tài liệu này, thuật ngữ “đổi mới PPDH” được hiểu là “đổi mới cách thực hiện PPDH” ; “PPDH tích cực” được hiểu là “PPDH theo hướng tích cực hoá người học” hoặc

“PPDH phát huy tính tích cực của người học”

Những PPDH thường được sử dụng trước đây mà người ta vẫn gọi là PPDH truyền thống, thí dụ phương pháp thuyết trình, phương pháp hỏi - đáp, vẫn đang được thực hiện trong tất

cả các giờ dạy của GV hiện nay Nhưng nếu các phương pháp này vẫn được tiến hành theo cái cách mà ở những thập niên trước sử dụng thì chắc chắn nó trở nên kém hiệu quả Vì vậy, phương pháp thuyết trình cần phải được “đổi mới” Hiện nay, phương tiện công nghệ thông tin phát triển đã không biến người học thành những “cỗ máy ghi chép” và người dạy là “máy đọc” Máy photocopy, máy chiếu hắt, đèn chiếu, sẽ làm giảm thời gian dành cho sự ghi

chép của GV lên bảng với ghi chép của HS vào vở Trên lớp, GV nên tập trung vào việc tổ chức quá trình lĩnh hội kiến thức Phương pháp thuyết trình sẽ trở nên tích cực khi GV

thuyết trình trong một lượng thời gian phù hợp và biết kết hợp một cách nhuần nhuyễn, hợp

lí và khoa học với các phương pháp khác để làm sao HS thích thú và hào hứng hoạt động Những phương pháp có thể kết hợp với thuyết trình như : phương pháp minh hoạ bằng sơ đồ biểu bảng hay vật thật, phương pháp hỏi - đáp với các câu hỏi kích thích được tư duy người học, phương pháp nêu vấn đề, phương pháp tình huống, Tuy nhiên nếu những PPDH này không được tiến hành theo đúng ý nghĩa và chức năng của nó thì chúng cũng không được gọi là PPDH tích cực

Như vậy, đổi mới PPDH không phải là sự thay thế các phương pháp quen thuộc hiện có bằng những phương pháp mới lạ Thực chất chúng ta phải hiểu lại cho đúng cách làm, cách tiến hành các PPDH, và cách linh hoạt sáng tạo trong sử dụng nó ở những hoàn cảnh và tình huống khác nhau để những PPDH có tác động tích cực đến người học Ngoài ra, cùng với sự

phát triển của phương tiện dạy học và của chính khoa học về PPDH, một số PPDH hiện đại cần được bổ sung trong “va li PPDH” của GV

2) Cơ sở thực tiễn của đổi mới PPDH

a) Sự phát triển sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Sự cần thiết đổi mới trong giáo dục đã được ghi trong Nghị quyết 40/2000/QH10 về đổi mới Chương trình Giáo dục phổ thông và thể hiện trong Chỉ thị 14/2001/CT-TTg ngày 11/6/2001 của Thủ tướng Chính phủ về thực hiện Nghị quyết số 40/2000/QH10 của Quốc hội

Sự phát triển sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước đòi hỏi những con người năng động, sáng tạo, tự lực, tự cường

Thế giới đã chuyển sang thời kì kinh tế tri thức, cho nên đầu tư vào chất xám sẽ là cách đầu

tư hiệu quả nhất cho sự hưng thịnh của mỗi quốc gia Cũng vì lí do này mà nhu cầu học tập của người dân ngày càng nhiều, trình độ dân trí ngày một tăng, xã hội học tập đang hình thành và phát triển

Sự phát triển của khoa học công nghệ đã mở ra những khả năng và điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng phương tiện công nghệ thông tin vào quá trình dạy học Việc sử dụng có tính

sư phạm những thành quả của khoa học công nghệ sẽ làm thay đổi hiệu quả của quá trình dạy học, hiệu quả của việc sử dụng các PPDH

Như vậy, khi đổi mới mục tiêu và nội dung dạy học, những PPDH đã và đang sử dụng sẽ không đáp ứng yêu cầu đào tạo thế hệ trẻ năng động sáng tạo của tương lai nếu không có sự đổi mới về cách thức tiến hành phương pháp

b) Sự đổi mới của chương trình tiểu học

Với yêu cầu mới đặt ra cho giáo dục những nhiệm vụ mới : xem xét lại mục tiêu, nội dung chương trình giáo dục ở mọi bậc học Bậc Tiểu học là bậc học nền tảng nên sự đổi mới lại càng cần thiết và quan trọng Chính vì vậy đã từ nhiều năm nay, giáo dục tiểu học đã có những thay đổi mạnh mẽ

• Về mục tiêu

Chương trình dạy học tiểu học truyền thống chủ yếu gồm các đích cần đạt và danh mục các nội dung dạy học Điều này đã làm khó khăn cho người sử dụng chương trình, nên trong đổi mới chương trình Tiểu học, mục tiêu đã được cụ thể hoá bằng kế hoạch hành động sư phạm bao gồm :

- Những đích cuối cùng (thể hiện ở cấp bậc mục tiêu : bậc học, môn học, chủ đề, bài học )

- Những nội dung kiến thức và phẩm chất năng lực cần đạt ở HS

- Các phương pháp và phương tiện dạy học, các hoạt động dạy học cụ thể

- Các cách thức đánh giá kết quả học tập của HS

• Về nội dung

Nội dung chương trình Tiểu học được soạn thảo hiện đại, tinh giản, thiết thực và cập nhật sự phát triển của khoa học – công nghệ, kinh tế – xã hội, tăng cường thực hành vận dụng, gắn

bó với thực tiễn Việt Nam tiến kịp trình độ phát triển chung của chương trình giáo dục phổ thông của các nước trong khu vực và quốc tế Hơn nữa nội dung chương trình và sách giáo

khoa có tính thống nhất cao, phù hợp với trình độ phát triển chung của số đông HS, tạo cơ hội và điều kiện học tập cho mọi HS, phát triển năng lực của từng đối tượng HS, góp phần phát hiện và bồi dưỡng những HS có năng lực đặc biệt Cụ thể là :

- Tập trung vào các kĩ năng cơ bản : nghe, đọc, nói, viết và tính toán Xác định Tiếng Việt và Toán là các môn học chủ chốt, chuẩn bị công cụ (kĩ năng và phương pháp tư duy) để học tập các môn học khác và để phát triển năng lực cá nhân

- Coi trọng đúng mức các kĩ năng sống trong cộng đồng, thích ứng với những đổi mới diễn

ra hằng ngày

- Hình thành và phát triển các phẩm chất của người lao động Việt Nam như cần cù, cẩn thận,

có trách nhiệm, có lòng yêu thương nhân ái

• Về phương pháp dạy học

Như vậy trước thực tiễn đổi mới của mục tiêu, nội dung chương trình Tiểu học, và cách đánh giá kết quả học tập của HS, PPDH cũng buộc phải thay đổi theo Đổi mới PPDH là nội dung hết sức quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dạy và học, bởi vì :

- Thầy dạy thế nào để đạt được mục tiêu dạy học cụ thể đã đề ra và thầy có thể đo được kết quả ấy ;

- Thầy dạy thế nào để hình thành được năng lực cho HS ;

- Thầy dạy thế nào để HS hứng thú với mọi hiện tượng xung quanh mình ;

- Thầy dạy thế nào để HS tìm được sự hữu dụng từ các kiến thức đã học ;

- Thầy dạy thế nào để HS có khả năng hợp tác, chia sẻ trong công việc, để biết cùng chung sống và thích ứng dần với cuộc sống luôn biến động ;

- Thầy dạy thế nào để HS phát huy hết tiềm năng và sự sáng tạo của bản thân;

- Thầy dạy thế nào để HS có khả năng tự học, tự đánh giá ;

- Và thầy dạy thế nào để HS biết yêu cuộc sống, quê hương đất nước

Trong giáo dục tiểu học – bậc học cơ sở của giáo dục phổ thông, việc học tập của HS phụ thuộc rất nhiều vào việc dạy của thầy Nếu chúng ta trả lời được các câu hỏi trên cũng là chúng ta thực hiện được mục tiêu giáo dục tiểu học đặt ra, tức là “giúp HS hình thành những

cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và lâu dài về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản để HS tiếp tục học trung học cơ sở”

Tóm lại, với sự thay đổi của chương trình tiểu học buộc chúng ta phải đổi mới PPDH để thực hiện được mục tiêu của cấp học đề ra

Những thay đổi chi tiết ở từng môn được trình bày ở phần đổi mới PPDH của các môn học

cụ thể trong phần sau

1.3 Cơ sở lí luận dạy học của đổi mới cách thực hiện PPDH 1) Tiếp cận hệ thống (system approach)

* Tiếp cận hệ thống là gì ?

Tiếp cận hệ thống là cách thức nghiên cứu đối tượng như một hệ thống toàn vẹn, phát triển động, tự sinh thành và phát triển thông qua việc giải quyết mâu thuẫn nội tại do sự tương tác hợp quy luật của các thành tố tạo ra Qua đó phát hiện ra yếu tố sinh thành, yếu tố bản chất,

tất yếu và logic phát triển của đối tượng trở thành hệ toàn vẹn, tích hợp mang chất lượng mới

Ví dụ : Quá trình giáo dục mang tính toàn vẹn về mặt tổ chức - sư phạm và nó quan hệ mật thiết với môi trường xã hội Quá trình dạy học được coi là một hệ thống, nó bao gồm nhiều thành tố và các thành tố này có mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau, ảnh hưởng qua lại tới nhau, quyết định chất lượng của nhau Mối quan hệ giữa thầy, trò, phương tiện và điều kiện dạy học, mục đích, nội dung và PPDH với quá trình kiểm tra đánh giá trong quá trình dạy học có những quan hệ phụ thuộc nhau Toàn bộ quá trình dạy học này chịu ảnh hưởng của môi trường kinh tế - xã hội

Ta có thể minh họa mối quan hệ phụ thuộc của các thành tố của quá trình dạy học và mối quan hệ của quá trình dạy học với môi trường kinh tế - xã hội bằng sơ đồ sau :

2) Quá trình dạy học theo tiếp cận nhân cách

Thầy và trò cùng là chủ thể của các mối quan hệ trong quá trình dạy học Quá trình dạy học muốn kiến tạo và phát triển nhân cách phải thông qua sự thống nhất 3 mặt :

- Tính riêng biệt, độc đáo của cá nhân : Dạy học tạo ra được môi trường thuận lợi nhất cho mỗi cá nhân phát huy được tiềm năng để trở thành chính mình

- Hoà đồng các mối quan hệ liên nhân cách : Dạy học phải tạo ra được năng lực cho người học để họ có thể tham gia vào các hoạt động và các mối quan hệ xã hội

- ảnh hưởng của nhân cách tới xã hội, cộng đồng : Dạy học tạo ra được năng lực để mỗi cá nhân có thể đóng góp, cống hiến và sáng tạo cho xã hội, cộng đồng

Đổi mới PPDH theo cách tiếp cận nhân cách tức là phát triển được 3 mặt nêu trên của nhân cách