Qua thực tế giảng dạy và dự giờ của đồng nghiệp, tôi thấy giáo viên đãhiểu rõ được vai trò, nhiệm vụ của phân môn Tập làm văn nói chung, cũngnhư cách thức hướng dẫn học sinh tìm hiểu các
Trang 1Ngoài những kiến thức, kĩ năng cần thiết, môn Tiếng Việt còn bồi dưỡngcho học sinh tình yêu cái đẹp, cái thiện, lòng trung thực, lẽ phải và sự côngbằng trong xã hội Đồng thời, giáo dục cho các em lòng yêu mến và thói quengiữ gìn sự trong sáng, giàu đẹp của tiếng Việt, góp phần hình thành nhân cáchcon người Việt Nam hiện đại
Phân môn Tập làm văn ở Tiểu học đã nối kết một cách tự nhiên các bàihọc khác nhau trong môn Tiếng Việt, nhằm giúp học sinh có một năng lựcmới - năng lực sản sinh ngôn bản Nhờ năng lực này, các em biết cách sửdụng tiếng Việt văn hoá làm công cụ tư duy, giao tiếp và học tập Bản thânmỗi giáo viên đều biết phân môn Tập làm văn đòi hỏi học sinh phải huy độngvốn từ, vốn kiến thức của nhiều mặt, từ những hiểu biết về cuộc sống đến cáctri thức về văn hoá, khoa học thường thức Nhưng học sinh không chỉ vậndụng những hiểu biết đó vào việc viết văn là xong mà các em còn phải thểhiện tình cảm, cảm xúc của mình khi làm bài để bài viết của các em có cátính, có hồn, làm rung động được người đọc
Thể loại văn miêu tả là một thể loại có số lượng lớn trong chương trìnhTập làm văn ở Tiểu học nói chung và ở lớp 4 nói riêng Văn miêu tả là loạivăn mà học sinh phải dùng ngôn ngữ để tái hiện cảnh vật, sự vật, sự việc màmình quan sát và cảm nhận được Văn miêu tả còn giúp cho người đọc có thểhình dung ra đối tượng mà người viết sẽ miêu tả một cách rõ nét, cụ thể như
nó vốn có trong cuộc sống Một bài văn miêu tả hay, không những phải thểhiện rõ nét, chính xác, sinh động đối tượng miêu tả mà còn thể hiện trí tưởng
Trang 2tượng, cảm xúc, đánh giá của người viết đối với đối tượng được miêu tả.Các bài văn miêu tả ở lớp 4 chỉ yêu cầu tả những đối tượng quen thuộc ởxung quanh các em Mặc dù là những đối tượng miêu tả khá quen thuộc, gầngũi với các em, song các em lại thiếu vốn ngôn ngữ để diễn tả những điềumình quan sát được Ở một số em tìm được từ ngữ miêu tả thì lại vụng vềtrong cách diễn đạt hoặc dùng từ tối ý, hoặc từ không gợi tả, gợi cảm khiếncho bài văn miêu tả mang tính kể lể sự việc là chính Còn có nhiều em rấtlúng túng khi viết văn, không biết sắp xếp ý như thế nào cho phù hợp để cómột bài văn hoàn chỉnh và cho rằng phân môn Tập làm văn rất khó, từ đó các
em sinh ra ngại viết văn
Đặc biệt là với chương trình sách giáo khoa hiện nay, để có một bài vănhoàn chỉnh, các em phải học qua một số tiết Tập làm văn Mỗi tiết Tập làmvăn chỉ thực hành rèn luyện một vài kỹ năng cơ bản nào đó của quá trình làmvăn Vậy các em phải kết nối mạch kiến thức đó như thế nào để có một bàivăn hoàn chỉnh, một bài văn hay, giàu cảm xúc…?
Từ thực tế trên đây, tôi nhận thấy vấn đề dạy bồi dưỡng kiến thức vàcách làm văn cho học sinh là rất cần thiết Do đó, trong quá trình giảng dạybản thân tôi luôn trăn trở, suy nghĩ phải làm thế nào để giúp học sinh yêuthích, và có khả năng làm văn miêu tả tốt hơn Vì vậy, trong phạm vi hẹp của
đề tài này, tôi xin được mạnh dạn đưa ra kinh nghiệm nhỏ của mình về “Một
số biện pháp giúp học sinh lớp 4 làm tốt văn miêu tả cây cối”.
II THỰC TRẠNG CỦA VIỆC DẠY VÀ HỌC LÀM VĂN MIÊU TẢ CÂY CỐI
1 Thực trạng:
a) Thực trạng việc dạy văn miêu tả cây cối ở trường tiểu học Mỹ Lộc.
Qua thực tế giảng dạy và dự giờ của đồng nghiệp, tôi thấy giáo viên đãhiểu rõ được vai trò, nhiệm vụ của phân môn Tập làm văn nói chung, cũngnhư cách thức hướng dẫn học sinh tìm hiểu các tiết học văn miêu tả cây cối cơbản đã đúng trình tự các bước lên lớp Học sinh phần nào đã biết làm bài tậplàm văn theo các dạng bài khác nhau Song về phía giáo viên, khi dạy chưa
Trang 3chú trọng nhiều đến việc rèn luyện kỹ năng quan sát, tìm ý, sắp xếp ý cũngnhư định hướng cho học sinh biết cách làm giàu vốn từ ngữ Cũng như khi sửdụng phương pháp dạy Tập làm văn vẫn còn nhiều lúng túng, đôi khi cònđơn điệu, chưa phát huy được tính chủ động sáng tạo của học sinh
Ví dụ, có những bài dạy hướng dẫn học sinh quan sát cây cối, để họcsinh phát hiện đặc điểm cây mình tả có nét gì khác, nổi bật so với các câykhác Để từ đó học sinh chọn tả được những điểm nổi bật của cây và so sánhcác bộ phận của cây với những sự vật, hiện tượng quen thuộc Lẽ ra giáo viênnên khuyến khích cho học sinh quan sát thực tế, được quan sát những cây cụthể mà đề bài yêu cầu Từ đó các em nhớ, lựa chọn ý và viết lại theo sự cảmnhận của riêng mình Nhưng có khi vì không có điều kiện, nên giáo viên chỉhướng dẫn cho học sinh những ý cần phải giải quyết theo yêu cầu của sáchgiáo khoa và dạy cho học sinh học tập những bài văn mẫu
Đối với tiết trả bài đôi khi còn đơn điệu, giáo viên chỉ nhận xét chungtừng bài của học sinh về ưu điểm và nhược điểm cơ bản nhất hoặc nêu nhữnglỗi về dùng từ, đặt câu, viết đoạn để học sinh sửa rồi trả bài Hoặc đọc nhữngbài văn hay cho học sinh tham khảo Giáo viên chưa chú trọng nhiều về việchướng dẫn học sinh tự phát hiện lỗi sai trong bài, cách sửa câu, dùng từ, cáchviết những câu văn hay có hình ảnh hoặc phát hiện những câu văn hay, nhữnghình ảnh đẹp Như vậy, tiết học diễn ra đều đều, theo một qui trình rập khuôndưới sự hướng dẫn của giáo viên, còn học sinh lại không tự mình phát hiện lỗisai trong bài cũng như chưa tìm ra được những câu văn miêu tả hay của bạn
để học tập Thông qua tiết trả bài như vậy, tôi thấy học sinh học tập được rất
ít ở bạn bè Bởi học sinh ít được luyện tập, rèn luyện kỹ năng và thói quen “tựđiều chỉnh”, tự học tập để tiến bộ và cũng chưa có cơ hội để thể hiện mình
Do vậy, chất lượng dạy văn miêu tả còn nhiều hạn chế
b) Thực trạng việc học văn miêu tả cây cối của học sinh lớp 4.
Là một giáo viên trực tiếp dạy lớp 4, phần nào tôi đã nắm được chấtlượng học phân môn Tập làm văn của học sinh lớp 4 Cơ bản các em đã nắm
Trang 4được thể loại văn miêu tả cây cối, bài văn có bố cục rõ ràng và bước đầu đãbiết miêu tả một cách đơn giản Tuy nhiên, khi làm dạng văn này học sinh vẫncòn nhiều lúng túng như dùng từ chưa phù hợp, cách miêu tả chưa theo mộttrình tự hợp lý, chưa biết sắp xếp ý và liên kết các câu cũng như chưa biết sửdụng các biện pháp nghệ thuật để tả Số học sinh được làm bài miệng còn ít.Các em còn thiếu tự tin, chưa mạnh dạn khi trình bày bài văn miệng Do đó,nhiều câu văn còn mang tính sao chép, cứng nhắc, chưa thực tế, bài văn chưa
có cảm xúc, chưa có tính thuyết phục, chưa hay Mặt khác, do đặc điểm tâm
lý lứa tuổi của học sinh tiểu học ham chơi, khả năng tập trung chú ý nhậnthức về các sự vật còn hạn chế, năng lực sử dụng ngôn ngữ chưa thật pháttriển nên việc học tập ở phân môn Tập làm văn gặp những khó khăn như:thiếu vốn sống, vốn hiểu biết về đối tượng cần miêu tả hoặc không biết cáchdiễn đạt về đối tượng cần tả Do vậy, học sinh rất ngại khi làm bài Tập làmvăn
2 Kết quả điều tra chất lượng học Tập làm văn miêu tả cây cối.
Sau một thời gian giảng dạy kết hợp với việc đi dự giờ thăm lớp, phầnnào tôi đã nắm được thực trạng dạy và học phân môn Tập làm văn ở trườngtiểu học Mỹ Lộc Tôi đã tiến hành khảo sát kết quả học tập của học sinh vàchọn học sinh lớp 4A để khảo sát chất lượng làm bài viết
Đề bài như sau: Em hãy tả một loại cây mà em thích.
Yêu cầu học sinh làm bài viết trong thời gian 35 phút Kết quả thu được là:
* Ưu điểm:
- Học sinh hiểu được yêu cầu của đề bài và biết thực hành viết một bàivăn miêu tả cây cối
- Trong số bài học sinh làm đạt chất lượng khá, giỏi thì bài viết của các
em có bố cục rõ ràng, đảm bảo đủ 3 phần: Mở bài- Thân bài- Kết luận
- Một số học sinh biết viết câu văn đúng ngữ pháp, biết cách diễn đạt ý
và ít nhiều biết sử dụng các ngôn từ và các biện pháp nghệ thuật đơn giản đểmiêu tả
Trang 5* Nhược điểm:
- Một số bài viết chưa có bố cục rõ ràng
- Nhiều bài sắp xếp ý còn lộn xộn, diễn đạt câu văn chưa sáng sủa
- Kỹ năng dùng từ của các em chưa đảm bảo: cách dùng từ chưa chínhxác, dùng sai nghĩa từ, lặp từ, vốn từ còn nghèo nàn, tẻ nhạt, từ dùng chưa
có
giá trị gợi tả, gợi cảm Chưa biết sử dụng các biện pháp nghệ thuật
- Một số bài còn mắc nhiều lỗi chính tả, sử dụng dấu câu chưa phù hợp
Dưới đây là kết quả bài viết của học sinh đạt được như sau: đây là kết quả bài viết của học sinh đạt được như sau:i ây l k t qu b i vi t c a h c sinh à kết quả bài viết của học sinh đạt được như sau: ết quả bài viết của học sinh đạt được như sau: ả bài viết của học sinh đạt được như sau: à kết quả bài viết của học sinh đạt được như sau: ết quả bài viết của học sinh đạt được như sau: ủa học sinh đạt được như sau: ọc sinh đạt được như sau: đây là kết quả bài viết của học sinh đạt được như sau:ạt được như sau: đây là kết quả bài viết của học sinh đạt được như sau:ược như sau:t c nh sau:ư
để dạy học sinh viết văn miêu tả cây cối có hiệu quả? Trong quá trình dạy họcgiáo viên cần nghiên cứu, tìm hiểu nội dung bài dạy kết hợp sử dụng, đổi mớicác phương pháp dạy học như thế nào để tổ chức giờ học nhẹ nhàng, tự nhên,hiệu quả, tạo điều kiện để phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo của họcsinh trong học tập, giúp các em có cơ hội được thể hiện mình thông quanhững bài viết có cảm xúc? Từ những trăn trở và những câu hỏi đặt ra đã thôithúc tôi nghiên cứu để tìm ra một số biện pháp dạy cho học sinh lớp 4 làmmột bài văn miêu tả cây cối có chất lượng
Trang 6* Nghiên cứu cụ thể kiểu bài miêu tả cây cối.
2 Tìm hiểu các tiết tập làm văn miêu tả cây cối trong sách giáo viênTiếng việt 4 và các tài liệu tham khảo, kết hợp dự giờ đồng nghiệp và thảoluận về dạy văn miêu tả
Nhìn chung, các bài soạn trong sách giáo viên đều xây dựng nội dung đểhọc sinh thực hành, luyện tập làm văn theo hướng tích cực Ở mỗi bài soạn,các hoạt động được trình bày một cách chi tiết cụ thể Tuy nhiên, việc ápdụng các bài soạn trong sách giáo viên không thể dập khuôn như sách hướngdẫn Do đó, mỗi giáo viên cần linh hoạt, sáng tạo cho mình một cách dạyriêng cho mỗi bài dạy tập làm văn miêu tả cây cối để phù hợp với tình hìnhlớp, trường, địa phương và khả năng của mình
Bên cạnh đó, bản thân tôi đã tích cực dự giờ các đồng nghiệp trong khối
để phát hiện những ưu điểm, những tồn tại mà cả giáo viên và học sinh đã làmđược cũng như chưa làm được khi dạy và học Tập làm văn Để từ đó, bảnthân có cơ hội được học hỏi, trao đổi cũng như rút kinh nghiệm cho bản thân
3 Hướng dẫn học sinh quan sát đối tượng, tìm ý, lập dàn bài khi viết bàivăn miêu tả
Trang 74 Rèn luyện cho học sinh viết văn có hình ảnh, sử dụng linh hoạt cácbiện pháp nghệ thuật khi viết văn.
5 Nâng cao năng lực cảm thụ văn học và phát huy tính tích cực của họcsinh
6 Thường xuyên chấm chữa bài cho học sinh
II CÁC BIỆN PHÁP TỔ CHỨC THỰC HIỆN.
1 Tổ chức tốt việc quan sát - tìm ý và dựng đoạn cho học sinh khi viết văn miêu tả
Hướng dẫn học sinh quan sát tìm ý trước khi làm bài tập làm văn là mộtviệc làm cần thiết và quan trọng Điều kiện cơ bản và cũng là phương pháp cơbản để làm tốt bài văn miêu tả là phải biết quan sát và chọn lọc những chi tiếtquan sát được Mọi kết quả quan sát được thể hiện trong bài miêu tả Nếu quansát tinh vi, thấu đáo bài viết sẽ đặc sắc, hấp dẫn Quan sát hời hợt, phiến diện bàiviết sẽ khô khan, nông cạn Do vậy, giáo viên phải tạo điều kiện cho các em đếntận nơi quan sát đối tượng được miêu tả, coi việc tổ chức cho các em quan sáttrực tiếp đối tượng miêu tả là một công việc thuộc nguyên tắc dạy học làm vănmiêu tả Giáo viên phải dạy tốt tiết quan sát tìm ý Trong tiết học đó, học sinhphải tập quan sát bằng nhiều giác quan khác nhau Tuy vậy, giáo viên cũng cầnhướng dẫn các em quan sát, phái huy động vốn sống, khả năng tưởng tượng vàcảm xúc rồi ghi chép lại Muốn vậy, giáo viên phải nghiên cứu trước chươngtrình để có kế hoạch nhưhướng dẫn học sinh quan sát trực tiếp đối tượng cầnmiêu tả Việc quan sát cũng có khi tiến hành trên lớp, cũng có khi tiến hànhngoài lớp (trước khi đến lớp) Để quan sát có chất lượng, giáo viên cần hướngdẫn các em quan sát theo trình tự nhất định (từ chung tới riêng, từ trong ra ngoài,
từ xa tới gần hay ngược lại) và quan sát bằng nhiều giác quan rồi ghi chép lạinhững chi tiết đặc sắc, nổi bật theo phần gợi ý của sách giáo khoa, nhờ đó mà bàivăn của các em tả đúng trọng tâm, sinh động, mới mẻ hơn
Trang 8Ví dụ : Khi dạy đến bài: Luyện tập quan sát cây cối (Bài tập 2- SGK)
Đề bài : Quan sát một cây mà em thích trong khu vực trường em (hoặc
nơi em ở) và ghi lại những gì em quan sát được.
Trước khi dạy bài này, giáo viên cần dặn học sinh chuẩn bị quan sáttrước một cây cụ thể em thích trong khu vực trường hoặc nơi các em ở
(Ví dụ: cây ăn quả, cây bóng mát, cây cảnh…) Nếu có điều kiện, trước giờhọc, giáo viên tổ chức cho cả lớp cùng quan sát một số cây cụ thể ở khu vực trường học
Muốn vậy, giáo viên cần hướng dẫn học sinh quan sát kĩ cây chọn tảbằng nhiều giác quan theo một trình tự hợp lí Mỗi học sinh chọn cây mình sẽ
tả là cây gì ? Cây đang trong thời kì nào? Xung quanh cây là cây gì hay cónhững cảnh vật nào làm tôn lên vẻ đẹp của cây? Học sinh ghi chép lại những
gì quan sát được vào vở nháp và sắp xếp những điều quan sát được theo mộttrình tự hợp lí để được một dàn ý chi tiết và trình bày trước lớp Sau đó, họcsinh dựa vào dàn ý chi tiết để viết bài văn miêu tả gồm 3 phần
* Dưới đây là ví dụ về dàn ý chi tiết yêu cầu mỗi học sinh cần đạt được
Mở bài :
- Cây bàng ở sân trường em rất to, là món quà hội phụ huynh trồng tặngnhân ngày thành lập trường
Thân bài :
- Hình dáng : Cây cao đến tầng hai, như một chiếc dù khổng lồ
+ Rễ cây : nhô lên khỏi mặt đất như những con rắn đang bò
+ Thân cây : tròn, màu nâu xỉn, sù xì như da cóc
+ Tán lá : xanh um, mát rượi, che kín một khoảng sân trường Mỗi khi cólàn gió nhẹ thổi qua, chúng rung rinh như chào đón
+ Những chùm hoa li ti màu trắng xen lẫn giữa đám lá xanh
+ Những chú chim sâu lích rích trong vòm lá
+ Những quả bàng chín vàng lấp ló trong kẽ lá…
Trang 9- Giờ ra chơi chúng em rất thích ngồi dưới gốc cây đọc báo, tán chuyện
và chơi những trò chơi thú vị…
Kết bài:
- Em rất thích ngồi dưới gốc bàng ngắm nhìn trời xanh qua kẽ lá haylắng nghe lũ chim trêu ghẹo nhau Cây bàng gắn liền với tuổi học trò củachúng em nên…
Như vậy, sau khi hướng dẫn học sinh quan sát kĩ đối tượng cần miêu tả,giáo viên cần yêu cầu học sinh ghi chép lại những đặc điểm nổi bật, trọngtâm Từ đó, hướng dẫn học sinh lựa chọn tìm ý, sắp xếp, bố cục xây dựngthành một dàn bài chi tiết Từ dàn bài chi tiết, học sinh sử dụng ngôn ngữ,phát triển ý để xây dựng thành từng đoạn văn và cả bài văn hoàn chỉnh
Giáo viên cũng cần lưu ý khi hướng dẫn học sinh quan sát và tả cây cối cần tập trung quan sát một loại cây cụ thể Khi tả, cần chú ý những bộ phận nổi bật, trọng tâm hoặc phải chọn một yếu tố đặc trưng nhất để tả thật kĩ, đồng thời bộc lộ cảm xúc của mình trước vẻ đẹp của cây
Ví dụ khi tả về cây bóng mát, cần tập trung tả kĩ về những cành cây, tán
lá che mát cũng như những kỉ niệm gắn bó của mình với cây
Hoặc khi tả về cây ăn quả, cần tập trung tả kĩ về quả như : Hình dạng,màu sắc, đặc điểm, mùi vị của quả theo thời gian phát triển
Khi tập trung tả kĩ về những bộ phận nổi bật của cây, người đọc sẽ thấy
sự khác biệt, sự độc đáo của cây với vẻ đẹp riêng của nó cũng như tình cảmcủa người viết gửi gắm vào cây rất sâu sắc
Như vậy, quan sát, tìm ý, xây dựng đoạn là việc làm hết sức cần thiếtcho việc dạy thể loại văn miêu tả Nếu thực hiện tốt khâu này thì học sinh viếtbài văn sẽ tốt hơn Do vậy, giáo viên cần hướng dẫn học sinh biết cách quansát đối tượng theo trình tự hợp lí với những đặc điểm nổi bật trọng tâm cũngnhư khuyến khích học sinh linh hoạt, sáng tạo để có cách diễn đạt phù hợpvới đối tượng
2 Hướng dẫn học sinh diễn đạt có nghệ thuật
Trang 10a) Hướng dẫn học sinh tập diễn đạt bằng câu văn có hình ảnh
Đối với phần này, diễn đạt câu văn có hình ảnh rất phù hợp với thể loạivăn miêu tả Trước hết, giáo viên hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu một sốđoạn văn mẫu hoặc những đoạn viết hay của học sinh để nhận xét về cáchmiêu tả, cách sử dụng các biện pháp nghệ thuật.Từ đó, sẽ dễ dàng cho việchướng dẫn các em diễn đạt bằng câu văn có hình ảnh và sử dụng một số biệnpháp tu từ đã học như: so sánh, nhân hoá trong bài làm
Ví dụ: Giáo viên lấy trực tiếp những câu văn, đoạn văn hay của học sinh
có sử dụng các biện pháp so sánh hoặc nhân hóa khi tả về cây bàng
như:“Nhìn từ xa, cây bàng như chiếc ô xanh khổng lồ mát rượi.Cành lá mơn
man đùa vui trong gió như vẫy chào chúng em”.
Giáo viên yêu cầu học sinh nêu nhận xét của mình về những câu văn trênnhư bạn đã sử dụng biện pháp nghệ thuật gì? Các biện pháp đó có tác dụnggì? Học sinh so sánh những câu văn trên với những câu văn khác không sửdụng các biện pháp nghệ thuật xem cách miêu tả nào hay hơn, sinh động vàhấp dẫn hơn?
Để học sinh diễn đạt được bài văn của mình một cách sinh động, có nghệthuật, các em thường được trau dồi qua tiết: Luyện tập xây dựng đoạn văn,luyện tập xây dựng mở bài, kết bài trong bài văn miêu tả Luyện tập miêu tảcác bộ phận của cây cối Qua những tiết Tập làm văn này, học sinh được thểhiện cách diễn đạt của mình và học tập bạn, học sinh được luyện tập cách viết
mở bài, kết bài và luyện tập xây dựng đoạn văn Qua đó, học sinh tập vậndụng một số biện pháp nghệ thuật đã học vào việc diễn tả nội dung
Ví dụ, khi viết văn, học sinh vận dụng sáng tạo những từ láy, từ chỉ màusắc, âm thanh, từ biểu cảm, biện pháp so sánh, nhân hoá Những từ ngữ này
là thế mạnh đặc trưng của Tiếng Việt, là phương tiện miêu tả rất hiệu quả.Giáo viên cần khai thác giá trị của lớp ngôn từ nghệ thuật này để hướng dẫnhọc sinh sử dụng cái hay, cái đẹp, cái bóng bẩy, giàu tính gợi tả và hình ảnh