Một số biện pháp dạy học sinh lớp 4 viết bài văn miêu tả

Biện pháp 3: Hướng dẫn HS cách diễn đạt bài văn miêu tả có nghệ thuật 2.3.4.Biện pháp 4: Hướng dẫn hình thành kỹ năng bộc lộ cảm xúc trong bài văn miêu tả 2.3.5 Biện pháp 5: Hướng dẫn hì

MỤC LỤC

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

PHÒNG GD&ĐT THÀNH PHỐ THANH HÓA

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY HỌC SINH LỚP 4 VIẾT BÀI

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 42.3 Các SKKN hoặc các giải pháp đã sử dụng đề giải quyết vấn đề 62.3.1 Biện pháp 1: Hướng dẫn học sinh quan sát, tìm ý cho bài văn miêu tả

2.3.2 Biện pháp 2: Hướng dẫn học sinh xây dựng nội dung bài văn miêu tả

2.3.3 Biện pháp 3: Hướng dẫn HS cách diễn đạt bài văn miêu tả có nghệ

thuật

2.3.4.Biện pháp 4: Hướng dẫn hình thành kỹ năng bộc lộ cảm xúc trong bài

văn miêu tả

2.3.5 Biện pháp 5: Hướng dẫn hình thành kỹ năng tích lũy vốn từ ngữ thông

qua các phân môn khác

2.3.6 Biện pháp 6: Hướng dẫn hình thành kỹ năng tự kiểm tra đánh giá khả

năng của mình và của bạn

69101213

Tập làm văn là một phân môn quan trọng trong chương trình dạy học Tiểuhọc, nó không chỉ giúp học sinh hình thành các kĩ năng: nghe, nói, đọc, viết màcòn rèn cho học sinh khả năng giao tiếp, quan sát, phân tích tổng hợp và đặc biệt

còn hình thành cho học sinh những phẩm chất tốt đẹp của con người mới hiện đại

và năng động

Bài văn miêu tả giúp các em thể hiện tình cảm và tổng hợp các kiến thức đãhọc ở các phân môn như: Tập đọc, Chính tả, Luyện từ và câu, Kể chuyện, … đồngthời tạo cơ sở để các em học tốt các thể loại văn khác như văn kể chuyện, tả cảnhsinh hoạt, … góp phần cùng các môn học khác giúp phát triển ngôn ngữ, mở rộngvốn sống, rèn luyện tư duy cho học sinh Các em có thể “ vẽ” lại sự vật, hiện tượngtrong thực tế một cách sinh động thông qua ngôn ngữ của mình giúp người nghe,người đọc hình dung được các sự vật, hiện tượng ấy Bằng cách miêu tả các emtrau dồi ngôn ngữ nói và viết cho mình từ đó mà phát triển tư duy, bồi dưỡng tâmhồn, cảm xúc thẩm mĩ, hình thành nhân cách cho học sinh

Vì vậy dạy - học văn miêu tả nói chung và dạy - học văn miêu tả ở lớp 4 nóiriêng là nội dung quan trọng và cần thiết để các em học tiếp lên lớp trên và pháttriển năng khiếu học văn của mình

Với mong muốn góp phần giúp học sinh vượt qua những khó khăn, hạn chế

để học tốt phần văn miêu tả, tôi chọn đề tài: “ Một số biện pháp dạy học sinh lớp

4 viết bài văn miêu tả ở Trường Tiểu học Tân Sơn”.

1.2 Mục đích nghiên cứu.

Nghiên cứu để tìm ra biện pháp dạy, giúp học sinh lớp 4 viết bài văn miêu tả

có nội dung phong phú, mang tính nghệ thuật và giàu cảm xúc

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

Học sinh lớp 4A Trường Tiểu học Tân Sơn

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí luận

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp đàm thoại vấn đáp

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

- Phương pháp xử lý thông tin

- Phương pháp khảo sát, điều tra, thực nghiệm

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

Mục tiêu của giáo dục tiểu học là “ Trang bị cho học sinh hệ thống tri thức

cơ bản ban đầu, hình thành ở học sinh những kĩ năng cơ bản nền tảng, phát

triển hứng thú học tập ở học sinh, thực hiện các mục tiêu giáo dục toàn diện đốivới học sinh tiểu học”

Để thực hiện mục tiêu giáo dục tiểu học nêu trên, đòi hỏi nội dung giáodục tiểu học phải mang tính toàn diện, cân đối giữa các mặt giáo dục: giáo dục trithức với giáo dục kĩ năng và giáo dục ý thức thái độ Đồng thời phải đảm bảo tínhcân đối giữa dạy lý thuyết với dạy thực hành, quan tâm tới phát triển những kỹnăng có tính chất nền tảng cho học sinh tiểu học, làm cơ sở ban đầu cho sự pháttriển sau này Để thực hiện mục tiêu giáo dục trên, nhà trường tiểu học có thể tiếnhành bằng nhiều con đường khác nhau, trong đó con đường dạy học là con đường

cơ bản và quan trọng nhất

kỹ năng nghe – nói – đọc – viết Trong môn Tiếng Việt thì phân môn Tập làm vănlại chiếm một vị trí khá quan trọng vì nó là sự tích hợp 4 kỹ năng của học sinh Văn miêu tả là thể loại văn dùng lời nói có hình ảnh và có cảm xúc làm chongười nghe, người đọc hình dung một cách rõ nét, cụ thể về người, vật, cảnh vật,

sự việc như nó vốn có trong đời sống Một bài văn miêu tả hay không những thểhiện rõ nét, chính xác, sinh động đối tượng miêu tả mà còn thể hiện được trí tưởngtượng, cảm xúc và đánh giá của người viết đối với đối tượng được miêu tả Bởi vìtrong thực tế không ai tả để mà tả, mà thường tả để gửi gắm những suy nghĩ, cảmxúc, những tình cảm yêu ghét cụ thể của mình Các bài văn miêu tả ở tiểu học chỉyêu cầu tả những đối tượng mà các em yêu mến, yêu thích Vì vậy qua bài làm củamình, các em phải thể hiện được tình cảm của mình với những gì mà mình miêu tả Văn miêu tả ở bậc Tiểu học nói chung và ở lớp 4 nói riêng được Bộ Giáodục & Đào tạo quy định nội dung chương trình cụ thể từng tuần, từng kỳ ở sáchgiáo khoa Tiếng Việt và được cụ thể hoá trong phân môn Tập làm văn lớp 4 nóiriêng Ở lớp 4, các bài tập làm văn đều gắn với một chủ điểm Quá trình thực hiệncác kĩ năng phân tích đề, tìm ý, quan sát, viết đoạn là dịp để học sinh mở rộng vốn

từ, nói lên tâm tư, tình cảm của mình, mở rộng hiểu biết về cuộc sống Việc phântích dàn bài, lập dàn ý, quan sát đối tượng, … giúp khả năng phân tích, tổng hợp,phân loại của học sinh được rèn luyện qua các thao tác cụ thể, thực hiện sản sinhngôn bản Tư duy hình tượng của trẻ cũng có dịp được rèn luyện nhờ vận dụng cácbiện pháp so sánh, nhân hóa, nhờ huy động vốn sống, trí tưởng tượng để xây dựngbài văn

Khi viết bài văn miêu tả các em phải huy động tư duy, vận dụng vốn từ ngữ

đã học, bằng hệ thống ngôn ngữ kết hợp với các thao tác quan sát, liên tưởng đểthể hiện tình cảm nhân cách của mình qua bài văn

Ngôn ngữ (ngôn ngữ nói và viết) và tư duy có quan hệ mật thiết với nhau

Từ ngôn ngữ mà đánh giá tư duy, ngôn ngữ là công cụ để tư duy Vì vậy khi các

em viết bài văn có nghĩa bằng tư duy các em sắp xếp, lựa chọn ngôn ngữ sao chothể hiện đúng mục đích cần miêu tả Từ đó mà ta đánh giá được khả năng tư duycủa từng cá nhân học sinh Biết được kết quả đào tạo học sinh của mình

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.

2.2.1 Thuận lợi:

- Trường Tiểu học Tân Sơn là một trường Tiểu học đạt CQG mức độ 1, có

đủ điều kiện về c¬ së vËt chÊt đáp ứng được yêu cầu dạy và học: 100% các phònghọc đều có máy tính, đèn chiếu, loa, máy trợ giảng; có phòng máy để học môn Tinhọc Đội ngũ CBGV đủ về cơ cấu, số lượng, trình độ đào tạo trên chuẩn 100%;được cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương quan tâm, ủng hộ; phụ huynh đồngthuận Đây là những điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện nhiệm vụ của nhàtrường trong năm học

- Học sinh của nhà trường có số lượng nhiều là con em cán bộ viên chức, lại

ở gần trung tâm thành phố nên ngoài giờ học ở trường thì về nhà các em cũng được

bố mẹ dạy bảo thêm Các em học tập và ăn bán trú tại trường, tình cảm thầy trò,bạn bè gần gũi thân thiết, giao tiếp tự tin, ngôn ngữ linh hoạt lễ phép Những yếu

tố này cũng là cơ sở tốt cho các em trong học tập cũng như trong cuộc sống

2.2.2 Khó khăn:

Bên cạnh thuận lợi, nhà trường cũng có những khó khăn ảnh hưởng đến việcthực hiện nhiệm vụ dạy và học trong nhà trường Điều kiện kinh tế xã hội của địaphương không đồng đều; một số phụ huynh chưa quan tâm đến việc học tập củacon cái, còn giao phó cho nhà trường; học sinh có xuất thân gia đình cũng đa dạng;lớp học có cả học sinh hòa nhập cộng đồng; một số học sinh chưa thật sự chămchỉ, thành tích học tập chưa tốt, đặc biệt là môn Tiếng Việt

vì đi chơi bên ngoài không có người lớn đi cùng thì rất phức tạp, các thông tin báochí, tài liệu tham khảo hạn chế Chính vì thế bài văn của các em còn nghèo nàn về

ý, về cách thể hiện để bài văn sinh động hấp dẫn Đa số bài viết của các em mangtính kể lể, liệt kê các chi tiết, đối tượng được miêu tả

Các em thực sự lúng túng khi viết bài văn miêu tả, hệ thống từ ngữ gợi tả,gợi cảm trong bài ít được sử dụng Bài văn khô khan, nhiều em viết còn quá ngắn

Từ thực tế đó tôi đã suy nghĩ phải làm thế nào để giúp học sinh làm tốt bàivăn miêu tả.Trước hết, tôi mạnh dạn đưa ra một vài cách kiểm tra để tìm nguyên nhân,hướng giải quyết

Tôi tiến hành kiểm tra lại kiến thức kĩ năng của các em ngay tại lớp quadạng bài văn miêu tả đồ vật mà các em đã được học

Đề bài : Em hãy tả lại cái cặp của em ( hoặc bạn em) mà em thích.

Với đề bài này tôi đã tiến hành kiểm tra khả năng làm bài văn miêu tả củahọc sinh trong lớp 4A Kết quả đạt được như sau:

sinh được

kiểm tra

Hoàn thành tốt Hoàn thành Chưa hoàn thành

2.2.4 Nguyên nhân:

viên dạy còn thiếu linh hoạt trong vận dụng các phương pháp và chưa sáng tạotrong việc tổ chức các hoạt động học tập của học sinh Việc cung cấp vốn sống,vốn hiểu biết cho các em qua các phân môn của Tiếng Việt và các môn học khácchưa được chú trọng Mặt khác, do đặc điểm tâm lý lứa tuổi của học sinh tiểu họccòn ham chơi, khả năng tập trung chú ý nhận thức các sự vật còn hạn chế, năng lực

sử dụng ngôn ngữ chưa thật phát triển, nên việc học tập ở phân môn Tập làm văngặp những khó khăn như: thiếu vốn sống, vốn hiểu biết về đối tượng cần miêu tả,

kể chuyện, hoặc không biết cách diễn đạt về đối tượng cần kể, cần tả

- Học sinh đến trường nhưng chưa có động cơ học tập đúng đắn

- Các em chưa có thói quen đọc sách, đọc truyện để tích lũy vốn từ; ít nghiêncứu bài trước khi đến lớp, không thực hiện đầy đủ yêu cầu của giáo viên

- Trong giờ học, các em ít tập trung, không động não để phát biểu xây dựngbài mà chỉ đợi giáo viên gợi ý

- Chưa biết tự khám phá ra kiến thức mới vì vậy không hình thành được kỹnăng, kỹ xảo

- Các em chưa có kỹ năng luyện tập, thực hành, không có hứng thú học tập.

- Tuy đã nắm vững lý thuyết nhưng học sinh chưa biết vận dụng vào thực tế

bài làm vì vậy bài làm của các em vẫn còn tồn tại những điểm yếu Cụ thể là :

+ Những bài đạt ở mức Hoàn thành tốt: Tuy học sinh đã nắm vững yêu cầu

và nội dung miêu tả, biết lồng cảm xúc của mình khi miêu tả nhưng sử dụng biệnpháp nghệ thuật đặc trưng như so sánh, nhân hoá còn hạn chế

+ Những bài đạt ở mức Hoàn thành: Các em chưa sử dụng biện pháp nghệthuật đặc trưng, chưa lồng được cảm xúc của mình vào bài văn miêu tả, hệ thống

từ gợi tả, gợi cảm còn ít dẫn đến bài văn thiếu sinh động

+ Những bài văn đạt ở mức Chưa hoàn thành: Các em chưa nắm đượcphương pháp quan sát, bố cục chưa rõ ràng, chưa sử dụng biện pháp nghệ thuật đặctrưng, nội dung sơ sài, … mang tính kể lể, liệt kê dẫn đến bài văn khô khan thiếusinh động

Từ thực trạng trên, tôi đã mạnh dạn đưa ra một số biện pháp dạy học sinh lớp 4viết bài văn miêu tả như sau:

2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dung để giải quyết vấn đề.

2.3.1 Biện pháp 1: Hướng dẫn học sinh quan sát, tìm ý cho bài văn miêu tả.

a Quan sát:

Quan sát là sử dụng các giác quan để xem xét, nhận biết sự vật hiện tượng.Trong văn miêu tả, khi quan sát đồ vật, cây cối hay con vật thì học sinh được rènluyện cách quan sát đối tượng trong quan hệ gần gũi giữa người và vật, giữa người

và thiên nhiên từ đó làm cho tình cảm yêu mến, gắn bó với thiên nhiên, với người

và vật xung quanh của trẻ được nảy nở tâm hồn, tình cảm của trẻ thêm phong phú Chính vì thế quan sát có vai trò quan trọng trong bài văn miêu tả, muốnmiêu tả tốt thì phải biết quan sát tốt, đây là điều kiện cơ bản để làm tốt bài vănmiêu tả Một số học sinh do chưa nắm được phương pháp quan sát dẫn đến bài văn

có nội dung sơ sài, chưa làm nổi bật được đối tượng miêu tả Đối với những họcsinh này cần hình thành phương pháp và kỹ năng quan sát Kỹ năng quan sát chủyếu được hình thành trên cơ sở luyện tập Thường trước khi học tiết quan sát tìm ý,các em học sinh đã sử dụng khả năng này nhiều lần và thường không tự giác,thường là sơ lược, đơn giản, … chính vì vậy trước mỗi giờ dạy tôi thường hướngdẫn học sinh cách quan sát Đó là khi quan sát, các em cần chọn cho mình một vịtrí quan sát thích hợp và không nhất thiết phải là một vị trí cố định Có thể là từ xarồi đến gần, có khi là từ trên nhìn xuống hay từ dưới nhìn lên, … tôi hướng dẫn các

em hãy dùng mắt mà quan sát vóc dáng, kích thước, màu sắc Tay xoa trên thâncây, trên mặt lá, tai nghe tiếng gió, tiếng chim, tiếng lá thầm thì, mũi xác địnhhương thơm của hoa và miệng để rõ vị ngọt của quả, … Hay đối với con vật, khiquan sát các em phải nhìn nó lúc bình thường, theo dõi nó trong sinh hoạt, nhiềukhi phải tìm hiểu thêm bằng cách hỏi những người am hiểu Ví dụ: Có con vật ta

vỗ về nó, cho nó ăn; có con ta có thể ôm ấp, vuốt ve và với gà trống, với chim tadùng tai để nghe nó gáy, nó hót, …

b Tìm ý:

Việc tìm ý đi liền với việc quan sát Vừa quan sát vừa tìm ý và tìm được ýnào, tôi hướng dẫn các em phải ghi luôn vào vở nháp Ý đi liền với từ để diễn đạt.Bước này chưa yêu cầu các em diễn đạt thành lời nói hoặc câu viết nhưng các em

đã phải có ý thức lựa chọn từ ngữ thích hợp để diễn đạt ý Kết quả cuối cùng củaviệc quan sát là học sinh tìm được các ý chi tiết cần thiết chuẩn bị cho bài vănmiêu tả Để học sinh có được đầy đủ các chi tiết chuẩn bị cho bài văn miêu tả tôithường trực tiếp hướng dẫn học sinh quan sát đối tượng sẽ miêu tả

Chẳng hạn như tả cái bút của em, tôi yêu cầu học sinh quan sát kĩ cái bút củamình Có thể quan sát theo một trình tự nhất định:

- Nhìn bao quát cái bút

- Quan sát từng bộ phận: Quan sát từ ngoài vào trong, từ trên xuống dưới,từng bộ phận theo cấu tạo của bút

- Kết hợp quan sát bằng nhiều giác quan như: Mắt, tay, tai, … và quan trọngnhất là phải cố gắng tìm ra những đặc điểm riêng biệt của cái bút mà em định tả Qua hệ thống câu hỏi gợi mở để học sinh nêu cho được các đặc điểm:

- Về hình dáng: Hình trụ tròn hay hình lăng trụ?

- Về màu sắc: Có màu gì?

- Về kích thước: Dài hay ngắn? Dọc theo thân bút có in những dòng chữ gì? Hay như tả cây bàng tôi hướng dẫn học sinh trực tiếp quan sát cây bàng ởsân trường Để học sinh quan sát có hiệu quả tôi đặt một số câu hỏi gợi ý Loại câuhỏi này là chỗ dựa để học sinh quan sát, không dùng những câu hỏi mang tính ápđặt các nhận xét do giáo viên chuẩn bị

Khi quan sát, tôi cho học sinh tự do chọn vị trí quan sát Có thể là quan sát

từ xa đến gần, có khi là từ trên nhìn xuống hay từ dưới nhìn lên Các em cũng cóthể trao đổi nhỏ với nhau, có thể nhìn, sờ, ngắm, … rồi ghi chép lại

Đối với những học sinh còn bỡ ngỡ lúng túng trong việc quan sát tôi hướngdẫn quan sát cụ thể, tỉ mỉ, hướng dẫn các em tập vận dụng từng giác quan như:

Dùng mắt để quan sát hình dáng, các bộ phận (thân, cành, lá, …) của cây bàng.Dùng tay để sờ vào thân cây, dùng tai để lắng nghe tiếng chuyển động của lá khi

có gió thổi, … gợi ý cho học sinh từ ngữ cần dùng để ghi chép các nhận xét

Đối với những học sinh có năng khiếu cần đi vào trọng tâm của đối tượngđược miêu tả nhằm rèn luyện sự tinh tế trong quan sát đó là: phát hiện ra nhữngđiểm đặc sắc ít người thấy

Ví dụ: Nhìn chiếc lá bàng rơi có học sinh nhận ra cái dáng " lìa cành chênh

chếch bay nghiêng"

Qua những tiết học như thế học sinh có ý thức quan sát tốt Dẫn đến hìnhthành phương pháp và kỹ năng quan sát ở học sinh Học sinh không những có đủ

tư liệu để làm bài văn đó mà còn biết quan sát tốt những đối tượng miêu tả khác

Hay khi miêu tả con mèo tôi hướng dẫn các em quan sát trực tiếp con mèocủa nhà mình (nếu có) hoặc con mèo nhà hàng xóm Khi quan sát tôi hướng dẫncác em tập trung vào hai mặt:

- Hình dáng của con mèo với những đặc điểm bao quát và những chi tiết cụthể của từng bộ phận ( đầu, thân, chân, đuôi, ….)

- Những hoạt động hàng ngày của nó như ăn, uống, nằm phơi nắng, đùanghịch, săn bắt chuột, …

Sau khi quan sát và tìm ý xong tôi yêu cầu các em phải biết sắp xếp các ýtheo một thứ tự thích hợp để chuẩn bị cho việc diễn đạt bằng lời nói hay câu viết

Ta gọi đấy là công việc lập dàn bài

Ví dụ: Dàn ý bài văn tả cái bút.

Mở bài: Chủ nhật vừa qua mẹ mua cho em một cái bút kim để viết bài Thân bài:

+Tả bao quát: Cái bút dài bằng một gang tay em, tròn như ngón tay út, bằngnhựa, màu sắc trang nhã

+Tả từng bộ phận:

- Nắp bút màu tím, đầu tròn màu trắng phần cài cũng màu trắng

- Thân bút màu trắng, in hình hai con ong và dòng chữ bee bee nhiều màu,dưới có dòng chữ nhỏ màu đen: Bút kim PL – 04, dòng ghi hiệu bút Thiên Long

và mã vạch

- Đầu bút thon dài, có khấc tròn để giữ bút cho chặt

- Phần cuối bút thon tròn, màu tím

- Ruột bút nhô ra một hình chóp nón màu tím, đầu nhọn, ngòi viết bằng dạkim nhỏ xíu nối liền với bầu mực nằm dài trong thân bút.

Kết bài: Ích lợi của cái bút, ý thức giữ gìn bút và tình cảm của em đối với cái

bút

2.3.2 Biện pháp 2: Hướng dẫn học sinh xây dựng nội dung bài văn miêu tả.

Từ những tư liệu thu thập được qua quá trình quan sát học sinh cần phải lựachọn ý, sắp xếp ý để xây dựng bài văn miêu tả Nội dung đủ và phong phú là yêucầu không thể thiếu được của một bài văn miêu tả tốt

Giải quyết vấn đề này ta cần trải qua các khâu như (quan sát, tìm ý, lập dànbài chi tiết)

Mỗi bài văn miêu tả của học sinh cần có đủ ba phần ( mở bài, thân bài, kếtluận), đủ ý, đúng yêu cầu và diễn đạt phong phú

Khi làm bài văn miêu tả yêu cầu đầu tiên của tôi là học sinh phải tìm hiểu

đề Khi phân tích đề, học sinh có dịp hướng tới cái chân, cái thiện, cái mĩ đượcđịnh hướng trong đề bài Vì vậy tôi cho học sinh đọc kỹ đề bài nhiều lần rồi trả lờicác câu hỏi về vấn đề chính trong đề

Ví dụ: Bài văn thuộc thể loại gì? Đối tượng miêu tả? Thời điểm miêu tả ?

Gợi cảm xúc như thế nào?

Bám sát yêu cầu của đề bài, huy động vốn thực tế mà học sinh đã chuẩn bị ởphần quan sát tìm ý, xây dựng dàn bài riêng của từng kiểu bài dựa vào dàn bàichung của bài văn miêu tả

Ở phần chính của bài văn, tôi yêu cầu các em phát triển chung bằng nhiều ýkhác nhau Ví dụ với đề bài: “ Trường em ( hoặc gần nhà em) có một cây tán láxum xuê Những ngày đi học trời nắng to, em thường ngồi dưới gốc cây để nghỉ

- Tả cảnh vật có liên quan đến cây

Khi học sinh nêu được các ý chính này tôi cho học sinh phát triển nội dungtrong mỗi ý

Tôi hỏi: Tả bao quát hình dáng cây có bóng mát như thế nào?

Học sinh nêu ý rất đa dạng, tôi cho các em phát biểu tự nhiên, gợi ý để các

em nhận xét, bổ sung cho nhau rồi chốt lại các ý