Bài giảng Miễn dịch không đặc hiệu

- Biết được thành phần của miễn dịch dịch thể và miễn dịch tế bào trong MDKĐH.. KHÁI NIỆM VỀ HỆ THỐNG MIỄN DỊCH:Hệ miễn dịch được chia thành hai thành phần chính: Hệ thống miễn dịch bẩm

MIỄN DỊCH KHÔNG ĐẶC HIỆU

TS.BS Phan Ngọc Tiến

MỤC TIÊU:

- Nhận biết tầm quan trọng của hệ thống miễn dịch trong việc chống lại vi khuẩn và tac nhân gây bệnh

- Phân biệt sự khác nhau giữa miễn dịch không đặc hiệu (MDKĐH) và miễn dịch đặc hiệu (MDĐH)

- Hiểu được cơ chế chống lại nhiễm trùng/bệnh tật (tiêu diệt kháng nguyên)

- Biết được thành phần của miễn dịch dịch thể và miễn dịch tế bào trong MDKĐH

- Hiểu rõ cơ chế tác động của miễn dịch dịch thể và miễn dịch tế bào trong MDKĐH

I KHÁI NIỆM VỀ HỆ THỐNG MIỄN DỊCH:

Hệ miễn dịch được chia thành hai thành phần chính:

Hệ thống miễn dịch bẩm sinh hoặc là miễn dịch không đặc hiệu

và hệ thống miễn dịch thích nghi hoặc là miễn dịch đặc hiệu

- Hệ thống MDĐH cần có thời gian để đáp ứng với sự xâm nhập sinh vật, ngược lại hệ thống MDKĐH bao gồm những yếu tố bảo vệ có sẵn và sẵn sàng được huy động để chống lại nhiễm trùng.

- Hệ thống MDĐH là những kháng thể riêng biệt và chỉ chống lại những sinh vật mà gây ra đáp ứng Mặt khác, hệ thống MDKĐH thì không phải là những kháng thể riêng biệt và có phản ứng như nhau với nhiều loại sinh vật

- Hệ thống MDĐH là điển hình của trí nhớ miễn dịch Nhưng hệ thống

MDKĐH thì không tượng trưng cho trí nhớ miễn dịch

Tế bào Tế bào

Những tế bào của hệ thống miễn dịch bắt nguồn từ tủy xương và chúng bao gồm 2 dòng: dòng tủy (bạch cầu đa nhân trung tính, bạch cầu ái toan, bạch cầu ái kiềm, đại thực bào và tế bào hình cây) và dòng lympho

(lympho B, lympho T và tế bào NK)

Sự phát triển của tế bào trong hệ thống miễn dịch

Bảng 1

Đáp ứng với kháng nguyên-độc

lập

Đáp ứng với kháng

nguyên-phụ thuộc

Đáp ứng tức thì tối đa Cần một khoảng thời gian giữa

sự phơi nhiễm và đáp ứng tối

đa

Không có trí nhớ miễn dịch Có trí nhớ miễn dịch

II HỆ THỐNG MIỄN DỊCH KHÔNG ĐẶC HIỆU

Những yếu tố của MDKĐH bao gồm hệ thống giải phẫu (bảng 2)

A Hệ thống bảo về thuộc về giải phẫu

1 Cơ chế cơ học

Bề mặt biểu mô tạo thành màng chắn vật lý (có ở da, ống tiêu hóa, mắt

và miệng) không có tính thấm đối với hầu hết các tác nhân nhiễn khuẩn

2 Cơ chế hóa học

Các axit béo trong mồ hôi kiềm chế sự phát triển của vi khuẩn Men lysozyme và phospholipase trong nước mắt, nước bọt, chất tiết mũi có thể cắt đứt thành tế bào của VK và làm mất ổn định màng tế bào VK

Độ pH thấp của mồ hôi và dịch dạ dày ngăn chặn sự phát triển của VK

3 Cơ chế sinh học

Trên da,trong đường tiêu hóa có các vi khuẩn hội sinh không gây bệnh Các VK này ngăn cản sự phát triển của các VK gây bệnh bằng cạnh tranh chất dinh dưỡng, tiết ra chất kìm khuẩn

B Yếu tố dịch thể của MDKĐH:

Hệ thống bổ thể

Hệ thống đông máu

Lactoferrin and transferrin

Interferons – là những protein ngăn chặn sự nhân lên trong tế bào của virus Lysozyme

Interleukin-1 (IL-1 )

1 Hệ thống bổ thể – (xem thêm chương bổ thể) Khi được hoạt tác, chúng gây ra tăng tính thấm thành mạch, hóa hướng động bạch cầu, opsonin hóa, làm ly giải màng VK

2 Hệ thống đông máu – Phụ thuộc mức độ tổn thương cấp tính của mô, hệ thống đông máu có thể hoặc không thể hoạt hóa Một số sản phẩm của hệ thống đông máu có thể đóng góp cho việc bảo vệ không đặc hiệu bởi vì khả năng của chúng là tăng tính thấm thành mạch và đóng vai trò như hóa chất cho các thực bào Thêm vào đó, sản phẩm của hệ thống đông máu còn trực tiếp chống lại vi trùng Ví dụ, beta-lysin, một protein sản xuất bởi tiểu cầu

trong quá trình đông có thể ly giải VK gram dương

3 Lactoferrin and transferrin – Bằng cách gắn với sắt, một yếu tố dinh dưỡng của VK, sẽ hạn chế sự phát triển VK

4 Interferons – Interferons là protein có thể ngăn chặn sự nhân đôi của virus trong tế bào

5 Lysozyme – cắt đứt thành tế bào của VK

6 Interleukin-1 (IL-1) gây ra sốt và sinh ra các protein trong viêm cấp, có thể chống lại VK bằng cách opsonin hóa

C Yếu tố miễn dịch tế bào của MDKĐH

Những tế bào này là tuyến phòng thủ chính của hệ thống MDKĐH

- Bạch cầu đa nhân trung tính được huy động đến nơi nhiễm trùng,

chúng thực bào sinh vật lạ và giết chúng trong tế bào

- Đại thực bào: Những đại thực bào ở mô và những bạch cầu đơn nhân được huy động, cũng có khả năng thực bào giết sinh vật lạ trong tế bào của chúng Hơn thế nữa, đại thực bào góp phần sửa chữa mô và vai trò như tế bào trình diện kháng nguyên, sẽ gây ra những đáp ứng miễn dịch đặc hiệu

- Tế bào Natural killer (NK) và tế bào lymphokine activated killer (LAK) cells – có thể tiêu diệt virus không đặc hiệu và tế bào u Những tế bào này không thuộc đáp ứng viêm nhưng chúng quan trọng trong MDKĐH đối với sự nhiễm virus và sự tồn tại khối u

- Bạch cầu ái toan – có vai trò trong đề kháng ký sinh trùng, trong phản ứng dị ứng tại chỗ

III QUÁ TRÌNH THỰC BÀO VÀ TIÊU DIỆT TRONG TẾ BÀO

A Tế bào thực bào:

1 Bạch cầu đa nhân trung tính:

BC đa nhân trung tính là tế bào thực bào có tính di động, nhân có thùy

Chúng được nhận ra bởi đặc tính của nhân hoặc bởi kháng nguyên hiện diện trên bề mặt tế bào gọi là CD66

Chúng gồm 2 loại hạt liên quan đến thành phần chống lại VK của những tế bào này Hạt chính (nhuộm màu xanh),có nhiều trong bạch cầu đa nhân non, bao gồm protein có điện tích dương, peptit có thể diệt VK, enzyme ly giải protein như elastase, cathepsin G, lysozyme ly giải thành tế bào VK

Loại hạt thứ 2 thấy trong bạch cầu đa nhân trưởng thành, là loại hạt đặc hiệu Chúng gồm lysozyme, thành phần NADPH oxidase, liên quan đến sự gây độc tế bào, và lactoferrin là protein gắn sắt và B12

2 Bạch cầu đơn nhân

Bạch cầu đơn nhân (Đại thực bào) có đặc trưng nhân hình thận, được nhận biết về mặt hình thái học hoặc bằng sự hiện diện của CD14 ở bề mặt

tế bào Không giống BC đa nhân trung tính, chúng không có những hạt đặc trưng nhưng chúng có rất nhiều lysozyme cấu trúc giống ở BC đa nhân trung tính

B.Sự thực bào

Sau khi tiếp xúc với VK, tế bào thực bào bắt đầu kéo dài chân giả bao quanh VK Những chân giả sẽ bao quanh hết VK, và cuối cùng VK sẽ nằm trong thể thực bào

Trong suốt qua trình thực bào, những hạt hoặc tiêu thể của tế bào thực bào sẽ làm rỗng thành phần của thể thực bào

IV TẾ BÀO MIỄN DỊCH KHÔNG ĐẶC HIỆU

Những tế bào khác nhau gồm tế bào NK và LAK, tế bào K, đại thực bào và bạch cầu ái toan được hoạt hóa có khả năng tiêu diệt vật lạ và những tế bào mục tiêu hay thay đổi Những tế bào này đóng vai trò quan trọng trong

MDKĐH

A Tế bào NK và LAK

Tế bào NK được gọi là lympho bào có hạt lớn (large granular

lymphocytes-LGL) bởi vì chúng tương tự lympho bào về mặt hình thái, ngoại trừ chúng có rất nhiều hạt lớn

Tế bào NK cells có thể nhận ra bởi sự hiện diện của CD56 và CD16 và một ít CD3 bề mặt Tế bào NK có khả năng tương đối trong việc tiêu diệt virus

và những tế bào ác tính Tuy nhiên, khi có sự hiện diện của IL-2 và

IFN-gamma, tế bào NK sẽ trở thành tế bào LAK, có khả năng tiêu diệt tế bào ác tính

Khi có IL-2 và IFN0gamma sẽ giúp cho tế bào LAK tiêu diệt nhưng tế bào

ác tính hay biến đổi

B Tế bào K (KILLER)

Tế bào K là tế bào không có rõ ràng về mặt hình thái Đúng hơn là tế bào K

là bất cứ tế bào nào mà làm trung gian của kháng thể gây độc tế bào phụ

thuộc (antibody-dependent cellular cytotoxicity - ADCC) Kháng thể ADCC là một liên kết để gom tế bào K và tế bào mục tiêu để cho phép sự tiêu diệt xảy

ra

Tế bào K có thụ thể Fc bề mặt cho kháng thể và do đó chúng có thể nhận

ra, gắn kết và tiêu diệt tế bào đích được che phủ bởi kháng thể Các tế bào khác có thụ thể Fc như NK,LAK và đại thực bào,thụ thể Fc cho kháng thể IgG

và tế bào bạch cầu ái toan có thụ thể Fc cho kháng thể IgE

Tài liệu

Roitt, Brostoff, Male Immunology 6th Edition, Mosby, 2002