Do ảnh hưởng mạnh mẽ của nền sản xuất công trường thủ công, của sự phát triển các ngành công nghiệp nhẹ lấn át, cùng với sự phát triển của ngành khoa học thực nghiệm mà các nhà triết học
Trang 1LỜI MỞ ĐẦU
Thời kỳ cận đại bát đầu từ thế kỷ XVII, nước Anh bắt đầu phát triển thịnh vượng
về kinh tế và xã hội, trở thành một trong những cường quốc tư bản lớn nhất Tây Âu Giai cấp tư sản ngày càng khẳng định vai trò của mình trong đời sóng xã hội, cuộc cách mạng tư sản (1642 - 1648) đã làm rung chuyển cả châu Âu, báo hiệu một thời
kỳ lịch sử mới đã bắt đầu
Cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội, nước Anh cũng đạt được sự phát triển rực
rỡ về khoa học và văn hóa Các nhà triết học Anh thế kỷ XVII là ngọn cờ lý luận của giai cấp tư sản Anh Do ảnh hưởng mạnh mẽ của nền sản xuất công trường thủ công, của sự phát triển các ngành công nghiệp nhẹ lấn át, cùng với sự phát triển của ngành khoa học thực nghiệm mà các nhà triết học Anh thời kỳ này đều thiên về lập trường duy vật và duy cảm, đề cao vai trò đặc biệt của thực nghiệm và cảm tính trong nhận thức Tính duy vật và duy cảm là một trong những đặc trưng của triết học Anh thời
kỳ này, đồng thời, sự không triệt để của cách mạng tư sản Anh cùng với sự ảnh hưởng của các thế lực tôn giáo trong đời sống xã hội đã làm cho thế giới quan của các nhà duy vật Anh trở nên thiếu triệt để và trong số các nhà triết học tiêu biểu đó
có Francis Bacon “Triết học chân chính chỉ là triết học truyền đạt chính xác nhất tiếng nói của bản thân thế giới và được viết dưới những sự chỉ dẫn của thế giới” (Francis Bacon) và trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, xin được phép đi sâu
vào những tư tưởng triết học của triết gia nổi tiếng Francis Bacon với đề tài “Tư tưởng triết học của Francis Bacon và giá trị của nó đến thời đại ngày nay” làm
tiểu luận hết môn của mình
Chương 1
TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC CỦA FRANCIS BACON 1.1 Cuộc đời và sự nghiệp Francis Bacon
Francis Bacon (1561-1626) là nhà triết học vĩ đại thời cận đại C.Mác coi Ph.Bêcơn
là ông tổ của chủ nghĩa duy vật Anh và khoa học thực nghiệm Bắt đầu từ Francis Bacon, lịch sử triết học Tây Âu bước sang một giai đoạn phát triển mới với những màu sắc riêng
Trang 2Francis Bacon sinh tại thành phố Luân Đôn, trong một gia đình quý tộc Anh Sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Kembritgiơ, ông công tác nhiều năm trong ngành ngoại giao cho vương triều Xtiua Ông từng làm việc tại sứ
quán Anh ở Pháp, sau đó được bầu vào Nghị viện, làm Thượng thư báo chí, rồi Thủ tướng của nước Anh Ông là đại biểu tư tưởng của tầng lớp quý tộc cấp tiến Mặc dù sống
ở nước Anh trước thời kì cách mạng tư sản, nhưng Francis Bacon là người nhiệt liệt ủng
hộ những cải cách tư sản nhằm phát triển đất nước, ủng hộ sự phát triển của khoa học và triết học Những tác phẩm lớn của ông là: Giải thích thiên nhiên, Phê bình triết học, Sợi chỉ của mê lộ Mô tả quả cầu tri thức, về các nguyên lý, Atlantis mới, Đại phục hồi các khoa học (1605), Công cụ mới (1620) Ông là người sáng lập ra chủ nghĩa duy vật kinh nghiệm Anh và khoa học thực nghiệm Lịch sử triết học và khoa học phương Tây chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các tư tưởng của Francis Bacon
F Bacon thừa nhận sự tồn tại khách quan của thế giới vật chất Khoa học không biết một cái gì khác ngoài thế giới vật chất, ngoài giới tự nhiên Ông cho rằng con người cần phải thống trị, phải làm chủ giới tự nhiên Điều đó có thực hiện được không hoàn toàn phụ thuộc vào sự hiểu biết của con
người F Bacon cho rằng tri thức là sức mạnh, sức mạnh là tri thức Do đó cần có một khoa học mới lấy giới tự nhiên làm đối tượng nghiên cứu nhằm biến tự nhiên thành
“giang sơn” của con người
F Bacon phê phán gay gắt chủ nghĩa kinh viện vì nó xa rời cuộc sống, chỉ dựa vào những lập luận tuỳ tiện không có nội dung và chẳng đem lại lợi ích gì cho con người Theo Francis Bacon, triết học phải giúp con người trở nên mạnh hơn Nhiệm vụ của triết học là nhận thức giới tự nhiên và các mối liên hệ phức tạp của nó
1.2 Quan niệm của F Bacon về bản chất, nhiệm vụ của khoa học và triết học
Sống trong thời kỳ đêm trước của cuộc cách mạng tư sản Anh, Francis Bacon đã nhận thấy vai trò đặc biệt quan trọng của khoa học và triết học và sự cần thiết phải đẩy mạnh
sự phát triển của chúng như một nền tảng lý luận của công cuộc phát triển kinh tế của đất nước Ông coi đó là một phương tiện cơ bản nhằm xoá bỏ những bất công xã hội, xây dựng cuộc sống phồn vinh Khác với những nhà nhân đạo cộng sản không tưởng,
F Bacon khẳng định phải cải tạo chính xã hội hiện thực đương thời trên cơ sở phát triển khoa học và triết học chứ không phải bằng cách tạo ra mô hình lý tưởng Ông cho
Trang 3rằng, mục đích của xã hội là nhận thức các nguyên nhân và mọi sức mạnh bí ẩn của các
sự vật và mở rộng sự thống trị của con người đối với giới tự nhiên trong chừng mực con người có thể làm được Chịu ảnh hưởng của quan niệm trước đây coi triết học là khoa học của
các khoa học, F Bacon hiểu triết học theo hai nghĩa Triết học theo nghĩa rộng là tổng thể các tri thức lý luận của con người về Thượng đế (học thuyết về Thượng đế), về giới tự nhiên (học thuyết về giới tự nhiên) và về bản thân con người (học thuyết về con người); học thuyết về Thượng đế là thần học, chỉ có bộ phận thần học tự nhiên (tức học thuyết lý giải Thượng đế dưới góc độ nghiên cứu khoa học, vạch ra những khía cạnh hợp lý của nó) mới thuộc về triết học, còn bộ phận thần học Thượng đế (tức xem xét Thượng đế dưới góc độ tôn giáo) thì thuộc về lĩnh vực tôn giáo, tín ngưỡng Học thuyết về tự nhiên trong triết học được Francis Bacon gần như đồng nhất với khoa học tự nhiên, còn học thuyết về con người thì được coi là nhân bản học Theo Francis Bacon, khác với bộ môn lịch sử và các dạng nhận thức nghệ thuật chỉ đơn thuần dựa vào khả năng trí nhớ hay biểu tượng của con người, triết học và khoa học mang tính lý luận và khái quát cao Tư duy triết học là tư duy lý tính, mang tính trí tuệ cao nhất
Theo nghĩa rộng, triết học hầu như đồng nhất với tất cả các khoa học, bao chứa mọi khoa học khác Theo nghĩa hẹp, triết học là bộ phận cơ bản nhất trong tổng thể các khoa học Đó là nền tảng và cơ sở của mọi khoa học khác, đồng thời nó đã bao chứa toàn bộ các lĩnh vực khoa học tự nhiên Francis Bacon cho rằng nhiệm vụ của triết học là đại phục hồi các khoa học, nghĩa là phải cải tạo toàn bộ các tri thức mà con người đạt được thời đó
F Bacon chỉ ra rằng khoa học mang lại lợi ích cho toàn thể nhân loại chứ không riêng cho ai Những quan niệm giản đơn, hẹp hòi, coi khoa học như là một nghề thủ công có lãi chỉ làm cho khoa học bị què quặt đi mà thôi Bằng khoa học, con người tiếp cận với thế giới
Đánh giá cao vai trò của tri thức lý luận trong việc cải tạo xã hội, F.Bacon khẳng định "tri thức là sức mạnh" Từ đó ông đi đến một một kết luận mang tính cách mạng đối với người đương thời, coi "hiệu quả và sự sáng chế thực tiễn là người bảo lãnh và ghi nhận tính chân lý của các triết học" Muốn chinh phục tự nhiên thì con người cần phải nhận thức các quy luật của nó, vận dụng và tuân theo chúng Là một nhà tư tưởng cấp
Trang 4tiến có đầu óc thực tiễn của tầng lớp quý tộc, Francis Bacon đòi hỏi phải chấn hưng đất nước Nhưng muốn vậy, cần phải thống trị giới tự nhiên, nghĩa là biết sử dụng sức mạnh của nó và bắt nó phục vụ lợi ích cho con người Để làm được điều này cần phải phát triển khoa học và triết học nhưng muốn phát triển khoa học và triết học, thì trước hết phải khắc phục tính tư biện giáo điều, lề thói lý luận suông xa rời thực tế cuộc sống của triết học và khoa học cũ, nghĩa là phải có quan điểm thực tiễn Chỉ khi dựa trên quan điểm thực tiễn, thì mới có thể xác định đúng vai trò, vị trí, nhiệm vụ của triết học và khoa học mới; và sử dụng chúng một cách hiệu quả trong đời sống của con người Theo F Bacon, triết học mới cần phải được coi là khoa học của mọi khoa học, hoặc là cơ sở của mọi khoa học Mục đích của triết học và khoa học mới là xây dựng các tri thức lý luận chặt chẽ đầy tính thuyết phục về mọi lĩnh vực nghiên cứu như: Thượng đế, giới tự nhiên, con người, chứ không phải là củng cố các đức tin mù quáng Nhiệm vụ của triết học mới là đại phục hồi cho khoa học hay xây dựng khoa học mới bằng cách cải tạo toàn bộ tri thức hiện có, xóa bỏ những sai lầm chủ quan, sử dụng hiệu quả tư duy khoa học để khám phá trật tự củ thế giới khách quan, tiến đến xây dựng một hình ảnh về thế giới trong tư duy giống như nó tồn tại trong hiện thực Còn nhiệm vụ của khoa học mới là khám phá ra các quy luật của thế giới, chứ không phải đi tìm nguyên nhân cuối cùng Triết học và khoa học mới phải xuất phát từ tinh thần “tri thức là sức mạnh” và lý luận thống nhất với thực tiễn Nhiệm vụ tối thượng của chúng là giúp tăng cường quyền lực tinh thần cho con người để con người thống trị, tức là làm chủ và cải tạo giới tự nhiên, phục vụ lợi ích cho con người Với quan niệm thực tiễn như thế, F.Bacon đã xây dựng một hệ thống triết học
về khoa học của mình Tư tưởng này còn thể hiện rất nhiều trong các quan niệm được đề cập sau đây
1.3 Quan niệm về thế giới của F Bacon
Phát triển các quan niệm duy vật thời cổ đại, Francis Bacon cho rằng để lý giải được tính muôn màu muôn vẻ của thế giới, chỉ cần mỗi vật chất là đủ Để giải thích thế giới, ông đã cải biến thuyết bốn nguyên nhân của Arixtốt theo hướng duy vật Ông cho rằng thế giới( giới tự nhiên) tồn tại khách quan, đa dạng và thống nhất; con người là một sản phẩm của thế giới, nó bao gồm thể xác và linh hồn mang tính vật chất Ông xoá bỏ nguyên nhân mục đích của các sự vật và cho rằng, mọi cái trên thế gian chỉ tồn tại từ ba nguyên nhân: hình dạng, vật chất và vận động Khác với Arixtốt, ông coi hình dạng của sự vật là
Trang 5cái nằm chính trong bản thân sự vật, là bản chất hoàn toàn khách quan của nó; không thể
có cái gọi là "hình dạng của hình dạng" phi vật chất, cũng như "vật chất đầu tiên" phi hình dạng là không có thực; mọi "hình dạng" đều chỉ là "hình dạng" của vật chất Cả ba nguyên nhân "hình dạng", "vật chất" và "vận động", thực chất đều là bản tính của vật chất Vì thế vật chất có bản tính là tích cực, có sinh khí chứ không phải thụ động
Thế giới tồn tại một cách khách quan không phụ thuộc vào tình cảm, uy tín, nhận thức (cái chủ quan) của con người Triết học và khoa học không thể biết cái gì ngoài thế giới vật chất khách quan đó Tính đa dạng của thế giới chỉ có thể được lý giải một cách đúng đắn và đầy đủ nhờ vào quan niệm về vật chất, về hình dạng, về vận động… Vật chất là toàn thể các phần tử rất nhỏ với những tính chất khác nhau Hình dạng là nguyên nhân dẫn tới mọi sự khác biệt của các sự vật, là lý do đầy đủ để sự vật xuất hiện, là bản chất chung của các sự vật cùng loại, là quy luật chi phối sự vận động của chúng Vận động là bản năng, là sinh khí của sự vật vật chất Vận động là thuộc tính đầu tiên và quan trọng nhất của vật chất
Francis Bacon đã có bước tiến rất xa so với các nhà triết học trước đó và
đương thời khi quan niệm rằng có sự thống nhất giữa vật chất và vận động, giữa bản chất của sự vật và vận động của nó Khẳng định vận động là đặc tính của sự vật, Ph.Bêcơn cho rằng nhận thức sự vật là nhận thức vận động của chúng C.Mác và Ph.Ăngghen đã nhận xét, Francis Bacon đã hiểu "rằng
trong những đặc tính vốn có của vật chất, vận động là đặc tính thứ nhất và quan trọng nhất, không phải chỉ với tính cách là máy móc và toán học mà hơn nữa còn với tính cách
là xu hướng, sức sống của vật chất"
Francis Bacon đã tìm cách phân loại các dạng vận động Theo ông có 19 dạng vận động: 1) vận động xung đối; 2) vận động móc nối; 3) vận động giải phóng mà thông qua đó sự vật hướng tới thoát khỏi áp lực; 4) vận động, trong đó sự vật hướng tới khối lượng và kích thước mới; 5) vận động liên tục; 6) vận động có lợi; 7) vận động tự hợp lại với quy
mô lớn; 8) vận động tự hợp lại với quy mô nhỏ; 9) vận động từ tính; 10) vận động sản sinh ra; 11) vận động chạy trốn; 12) vận động thức tỉnh; 13) vận động mô tả, ghi nhận; 14) vận động ngoại tuyến; 15) vận động theo xu hướng; 16) vận động hùng tráng; 17) vận động tự quay; 18) vận động rung động; 19) đứng yên Vật chất, hình dạng và vận động thống nhất với nhau Nhận thức bản chất của sự vật vật chất là khám phá ra hình
Trang 6dạng, nghĩa là vạch ra các quy luật vận động chi phối chúng
Từ đây, có thể thấy rằng, về cơ bản Francis Bacon đã phân loại vận động theo cảm tính, mô tả, chưa biết phân loại theo cấp độ khác nhau về cấu trúc của vật chất, mà hầu như quy toàn bộ các dạng vận động thành các hình thức
vận động cơ học; không thấy được sự phát triển của thế giới vật chất đã dẫn đến xuất hiện những hình thức vận động khác nhau về chất, phù hợp với trình độ cấu trúc của vật chất Tuy nhiên việc coi đứng yên là một dạng vận động ở Francis Bacon là một quan niệm duy vật và cách mạng trong bối cảnh lịch sử hồi đó Ông cũng là người đầu tiên nhận thấy tính bảo toàn vật chất của thế giới
Đối với con người, Francis Bacon cho rằng con người là một sản phẩm của thế giới: khi coi con người bao gồm thể xác và linh hồn, ông khẳng định rằng, không chỉ thể xác
mà cả linh hồn của con người cũng đều là vật chất Linh hồn của con người giống như không khí hay lửa, biết cảm giác, tồn tại trong bộ óc, vận động theo dây thần kinh và mạch màu trong cơ thể Ngoài việc thừa nhận sự hiện hữu của linh hồn con người trong thể xác con người, Francis Bacon còn thừa nhận sự hiện hữu của linh hồn thực vật và linh hồn động vật tồn tại trong cơ thể thực vật và động vật khoa học nghiên cứu con người và linh hồn của nó phải là khoa học tự nhiên
1 4 Nhận thức luận và phương pháp luận của Francis Bacon
Quan niệm về nhận thức: Francis Bacon cho rằng: cảm giác, kinh nghiệm là nguồn gốc duy nhất của mọi tri thức mặc dù vẫn còn chịu ảnh hưởng bởi quan niệm chân lý lưỡng tính – chân lý lòng tin của thần học tồn tại cùng với chân lý lý trí của khoa học –
và chưa khắc phục được tính thần học trong quan niệm của mình, nhưng Ph Bêcơn luôn cho rằng cảm giác, kinh nghiệm là nguồn gốc duy nhất của mọi tri thức Khoa học thực
sự phải biết sử dụng tư duy tổng hợp và phương pháp quy nạp khoa học để khái quát các
dữ kiện do kinh nghiệm mang lại nhằm khám phá ra các quy luật, bản chất của thế giới vật chất khách quan, đa dạng và thống nhất Khoa học như thế chỉ có thể là khoa học thực nghiệm Và tri thức khoa học thật sự phải luôn mang bản tính khách quan; chúng hoàn toàn không phụ thuộc vào tình cảm, ý chí, lợi ích chủ quan của con người
Francis Bacon là người ủng hộ nhiệt thành sự phát triển của khoa học Ông nói: "Mục đích của tôi là ở chỗ chỉ ra uy thế thực sự của khoa học mà không cần phải tô vẽ và cường điệu, và làm rõ ý nghĩa và giá trị chân chính của nó." Theo Francis Bacon, quá
Trang 7trình nhận thức thế giới khách quan là quá trình xây dựng các tri thức khách quan về thế giới Quá trình này phải xuất phát từ bản than thế giới khách quan, thông qua kinh nghiệm cảm tính, tiến đến tư duy lý tính để xây dựng các tri thức khách quan về thế giới Tuy nhiên, quá trình nhận thức của con người còn bị chi phối bởi những yếu tố chủ quan Với hoài bão xây dựng một cách nhìn mới về thế giới thật sự khách quan, Francis Bacon đồng thời chỉ ra những hạn chế trong khả năng nhận thức của con người, những hạn chế không phải chỉ dẫn đến những sai lầm vụn vặt và nhất thời, mà là những sai lầm nghiêm trọng không thể tránh khỏi của con người trong nhận thức Ông gọi chúng là các “ngẫu tượng” (Idola theo tiếng cổ Hi Lạp nghĩa là hình ảnh bị xuyên tạc) hay còn gọi là “ảo tưởng” Để nhận thức chân lí và khắc phục được các ngẫu tượng, thì phải vạch ra cơ chế
và bản chất của chúng Do vậy, Bêcơn coi học thuyết về các ngẫu tượng tựa như phần mở đầu trong nhận thức và phương pháp luận của mình Các ngẫu tượng có nguồn gốc hoàn toàn khách quan, bởi vì chúng một phần có trong bản chất của trí tuệ con người, một phần xuất hiện trong quá trình lịch sử nhận thức của nhân loại, một phần nảy sinh trong sinh lí và
nhân cách của mỗi người Theo Francis Bacon, "trí tuệ con người tự đặt ra chướng ngại vật và cạm bẫy cho mình” Vì các ngẫu tượng thường xuyên ám ảnh con người, tạo nên cho nó những tư tưởng và ảo ảnh giả dối, xuyên tạc bộ mặt thật của thế giới, nói tóm lại, cản trở con người xâm nhập vào thế giới cả về chiều rộng lẫn chiều sâu" Vì vậy, quá trình con người đấu tranh khắc phục những hạn chế khách quan đó cũng là quá trình con người đấu tranh vì sự hoàn thiện bản thân mình
Francis Bacon phân loại các dạng ảo tưởng như sau:
Dạng ảo tưởng loài: nó sinh ra do việc loài người thường xuyên nhầm lẫn bản chất trí tuệ của mình với bản chất khách quan của sự vật Ai cũng dễ dàng gán cho sự vật những đặc tính của riêng con người Francis Bacon nói: "Các ngẫu tượng loài có cơ sở trong chính bản thân loài người, bởi vì thật là sai lầm khi khẳng định cảm giác cảm tính của chúng ta là thước đo sự vật Ngược lại, tất cả các giác quan cũng như trí tuệ đều được dựa trên sự tương đồng của con người, chứ không phải dựa trên sự tương đồng của thế giới Trí tuệ con người cũng tương tự như chiếc gương méo, khi nó pha trộn bản chất của mình với bản chất của sự vật thì nó phản ánh các sự vật dưới dạng bị xuyên tạc, bóp méo"
Trang 8Sở dĩ có loại ngẫu tượng này, theo Francis Bacon, là do các giác quan cũng như trí tuệ của con người còn chưa được hoàn thiện Một trong những biểu hiện của ngẫu tượng này là ở chỗ, người ta thường hay bảo thủ, coi ý kiến và suy nghĩ chủ quan của mình là thước đo tất thảy mọi vật Ngẫu tượng loài do vậy rất bền vững Chúng ta chỉ có thể hạn chế ảnh hưởng của ngẫu tượng này bằng cách hoàn thiện các nhận thức của con người như thực
nghiệm v.v Việc Francis Bacon đòi hỏi nhận thức sự vật phải hoàn toàn khách quan là hợp lý Ông nhận xét đúng rằng, con người thường hay chủ quan, duy ý chí trong hoạt động của mình Nhưng ông lại sai lầm khi phủ nhận hoàn toàn cái chủ quan trong nhận thức Việc đòi hỏi nhận thức phải "khách quan thuần tuý" của ông là một điều không tưởng, tuy nhiên nó có ý nghĩa tích cực trong việc phê phán các quan niệm thần học chủ quan kinh viện thời đó, vì sự tiến bộ của khoa học
Để loại trừ ảo ảnh này, con người trong nhận thức phải tôn trọng tính khách quan, không được duy ý chí, chủ quan áp đặt tư tưởng của mình cho các đối tượng, thận trọng thăm dò, tăng cường quan sát, thực nghiệm, thường xuyên kiểm tra các tài liệu do cảm tính mang lại, loại bỏ những sai lầm về mặt logic…
Dạng ảo tưởng hang động: xuất hiện trong quá trình nhận thức của từng con người cụ thể Ngoài những ngẫu tượng đối với cả loài người, thì mỗi người còn có các đặc tính chủ quan, tâm lí, tính cách đặc thù của mình làm xuyên tạc bản chất khách quan của sự vật Chúng còn xuất hiện do hoàn cảnh giáo dục của mỗi người cũng khác nhau Thực chất ngẫu tượng hang động chính là ngẫu tượng loài, nhưng biểu hiện ở mỗi người cụ thể ở mức độ và hình thức khác nhau Sở dĩ gọi là ngẫu tượng hang động vì mượn câu chuyện của Platôn về hang động, Ph.Bêcơn ví trí tuệ của con người như hang động méo mó của Platôn, mà trong đó thể hiện cái bóng của các sự kiện diễn ra bên ngoài Để hạn chế dạng ngẫu tượng này, mỗi người cần phải hoàn thiện nhân cách của mình, thận trọng trong quá trình nhận thức, dựa vào kinh nghiệm tập thể v.v
Dạng ảo tưởng thị trường: được hình thành khi con người không xuất phát từ tình hình thực tế của bản than sự vật mà dựa vào thói quen, tập quán, quan niệm, thuật ngữ
mơ hồ không phản ánh đúng bản chất của sự vật để nhận thức nó Ảo tưởng này xuất hiện
do thường xuyên sử dụng những danh từ trống rỗng để giao tiếp trong cuộc sống hàng ngày (giống như ở chợ) Đó còn do sự ngộ nhận sử dụng các thuật ngữ khoa học chưa
Trang 9thật chính xác Theo ông, nhiều từ ngữ đã trở nên cưỡng bức lý tính, làm đảo lộn tất cả và cuối cùng, thì chỉ dẫn mọi người đến các cuộc cãi vả để diễn giải những cái rỗng tuếch
Vì thế phải phải bỏ thói quen dựa vào các quan niệm đang lưu hành và có thái độ phê phán đối với các thuật ngữ mơ hồ không chính xác Theo Francis Bacon, điều kiện được gọi là tri thức phải là tính chính xác của khái niệm Dạng ảo tưởng này xuất hiện do mọi người thường hay sùng bái, chạy theo các quan điểm của ai đó có uy tín, hoặc ủng hộ những quan điểm phổ biến giáo điều, các tập quán truyền thống, trong đó bên cạnh nhiều yếu tố tích cực, cũng chứa đựng không ít những điều lạc hậu Các ngẫu tượng này còn xuất hiện do ngôn ngữ khoa học của chúng ta đôi chỗ còn chưa thật chuẩn xác Quan niệm trên của F Bacon có nhiều điểm hợp lý và tiến bộ
Dạng ảo tưởng nhà hát: Sai lầm bắt nguồn do chúng ta quá tin vào người xưa, diễn ra trước mắt người ta như diễn ra trên sân khấu Quá khứ chỉ là một thời kỳ ấu trĩ của loài người chứ không phải là một thời hoàng kim; để đi đến chân lý không nên giáo điều, hoặc rơi vào chủ nghĩa hoài nghi luận Dạng ảo tưởng này có nguồn gốc từ những quan niệm sai trái nhưng được củng cố bởi các thế lực chính trị, tôn giáo…đang thống trị trong đời sống xã hội Đó là những ảnh hưởng có hại của nhiều học thuyết, quan niệm thống trị làm cản trở quá trình nhận thức chân lý Phê phán tệ sùng bái cá nhân của nhiều nhà khoa học thời đó, Ph.Bêcơn khẳng định "chân lý là con gái của thời gian chứ không phải của
uy tín" Để tìm ra chân lý chúng ta không nên rơi vào chủ nghĩa hoài nghi luận, nhưng cũng không nên giáo điều trong nhận thức
Ý nghĩa tích cực của những ảo ảnh là ở chỗ không chỉ chống lại các suy luận vô căn
cứ của thần học, kinh viện mà còn đặt cơ sở xã hội cho quá trình nhận thức Đó là tôn trọng khách quan, phê phán và không giáo điều Một ý nghĩa không chỉ thuộc về thời Cận đại mà cho tất cả các thời đại Ý nghĩa đã trở thành nguyên tắc của nhận thức
Theo F Bacon, để khắc phục những ảo tưởng này, chúng ta cần phải khách quan hóa hoạt động nhận thức Điều này được thực hiện bằng cách tiếp cận trực tiếp thế giới tự nhiên mà không thong qua uy tín, sách vở, lòng tin, tín điều,…; ra sức hoàn thiện phương tiện, công cụ nhận thức và nhân cách, cá tính cá nhân của mỗi người, đặc biệt phải biết làm thí nghiệm, biết sử dụng phép quy nạp khoa học, biết tổng hợp và khái quát hóa một cách đúng đắn các tài liệu kinh nghiệm cảm tính riêng lẻ để xây dựng chuẩn xác các khái niệm, nguyên lý chung phản ánh đúng đắn, chính xác bản chất, quy luật của sự vật tồn tại
Trang 10trong hiện thực khách quan
Nhìn chung, việc xác định bản chất và nguyên nhân của các ngẫu tượng của F Bacon còn mang nặng tính trực quan, chủ yếu xét ở khía cạnh nhận thức luận, vì vậy chưa đưa ra được các giải pháp khắc phục ngẫu tượng một cách hợp lý Công lao của ông trong học tuyết về ngẫu tượng là ở chỗ ông đã đặt ra vấn đề cơ sở xã hội của quá trình nhận thức; ở chỗ khẳng định quá trình nhận thức sự vật phải hoàn toàn khách quan, xem xét với tinh thần phê phán, cách mạng chứ không giáo điều Những tư tưởng đó có ý nghĩa to lớn không chỉ đối với thời đại của ông mà còn đối với cả hiện nay
F Bacon là một trong những người đầu tiên nhận thức được hạn chế của tam đoạn luận và của lôgic hình thức - cái mà từ trước đến bấy giờ vẫn được coi là phương pháp nhận thức vạn năng, đồng thời ông là một trong những người khởi xướng ra tư tưởng lôgic mới F Bacon liệt kê, phân tích những phương pháp nhận thức cơ bản đang được sử dụng phổ biến để từ đó đưa ra một phương pháp nhận thức mới cao hơn
Theo F Bacon từ trước đến bấy giờ, tư duy giáo điều và đầu óc nông cạn, người ta chỉ chủ yếu dùng hai phương pháp nhận thức là "phương pháp con nhện" và "phương pháp con kiến"
Phương pháp con nhện là phương pháp xuất phát từ vài bằng chứng và cứ liệu vụn vặt người ta đã vội vã đưa ra các tiền đề và khẳng định một cách vô căn cứ về bản chất của sự vật Phương pháp này được các nhà giáo điều sự dụng để rút ra các công thức phi nội dung Phương pháp đó chẳng khác gì con nhện chăng tơ, chỉ trong khoảnh khắc đã xong nhưng không chắc chắn và bất chấp mọi tài liệu, thực tế sinh động bên ngoài đang tồn tại, thay đổi ra sao Đây chỉ là những lý luận suông
Phương pháp con kiến là sự miêu tả, lượm lặt, sưu tầm từng ít dữ kiện về sự vật, nhưng rốt cuộc chẳng biết khái quát, rút ra những kết luận đúng đắn trên cơ sở những dữ kiện đó Phương pháp này chỉ cho ta hiểu những nét bề ngoài vụn vặt chứ không thể khám phá được bản chất đích thực của sự vật Đây là phương pháp thục tiễn mù quáng, thường được các nhà kinh nghiệm tầm thường sử dụng
Để khắc phục những hạn chế nói trên, F Bacon đưa ra "phương pháp con ong" Bản chất của "phương pháp con ong" là từ những tri thức do cảm tính đem lại chế biến chúng, như con ong biến mật hoa thành mật ong, rút ra những tri thức mới bằng tư duy lý tính
“Con ong chọn phương thức hành động trung gian, nó khai thác vật liệu từ hoa ngoài