Văn hóa Dân tộc Lô Lô

Tuy nhiên, dù là loại nhà nào thì mặt bằng sinh hoạt cũng có điểm chung nha Theo như bản vẽ của kiến trúc sư Nguyễn Anh Ngọc thì đặc điểm chung trong kết cấu vì kèo của người Lô Lô là

Dân tộc Lô Lô

Nội dung thuyết trình

1:Quan hệ gia đình dòng họ2:Hôn nhân

3:Ma chay

- Những tên gọi khác như Ô Man, Mùn Di, Màn Di, La

La, Qua La, Lu Lộc,

Nhóm địa phương gồm: Lô Lô Đen và Lô Lô

Hoa.

+ Lô Lô Đen: Màn Di No( Lũng Cú - Đồng Văn –

Hà Giang), Màn Di Mân Tê ( Bảo Lạc – Lạng Sơn) + Lô Lô Hoa: Màn Di Qua hay Màn Di Pu ở các

xã Xin Cái, Mèo Vạc, Thượng Phùng của huyện

II) Sinh hoạt kinh tế.

Nguồn sống chính là nông nghiệp Canh tác lúa nước trên ruộng bậc thang và nương rẫy định canh cày cuốc.

Cây lương thực chủ yếu là cây lúa, ngô Lúa thì có lúa nương, lúa ruộng với hai loại nếp và tẻ

Ngô có nhiều loại như nếp, tẻ,

Dân tộc Lô Lô ở mỗi vùng lại có nông

lịch riêng, do địa hình, đất đai khí hậu

+Người Lô Lô ở Bảo Lạc, Bảo Lâm – Cao Bằng, sau khi ăn tết Nguyên Đán thì mọi

người trong gia đình đang độ tuổi lao động

đi phát nương, đốt nương để trồng ngô, lúa

để đến tháng 2 chính thức trồng các loại

bầu bí…

+Người Lô Lô ở Mèo Vạc, Đồng Văn – Hà Giang thì tháng 1 chủ yếu là nghỉ ngơi, vui chơi Tuy nhiên cũng có gia đình đi trồng mạch…

2: Chăn nuôi

- Việc chăn nuôi gia súc như trâu bò

ngựa chủ yếu làm sức kéo, lấy phân bón Chăn nuôi lợn, gà, vịt là phục vụ cho lễ tết trong năm của gia đình

Ngoài ra họ còn để trao đổi hàng hóa

3 Săn bắt, hái lượm

Đó là nguồn cung cấp thực phẩm bố sung cho các bữa ăn hàng ngày và trong các

ngày lễ tết, là nguồn dược liệu để chữa

bệnh, bồi bổ sức khỏe.

Việc săn bắt các muông thú là công

việc thuộc về đàn ông Việc săn bắt diễn ra quanh năm

Công cụ săn bắt là súng, kíp và bẫy ngoài

ra họ cũng có nhiều hình thức đánh bắt cá

Hái lượn trong rừng thuộc nghề của phụ

nữ Mùa xuân – hè thì họ tìm loại rau

măng, mộc, nấm, mộc nhĩ, hoa quả, mùa thu đông thì kiếm củ quả.

Ngày nay, đất đai ngày một thu hẹp,

nguồn tài nguyên trong rừng hiếm nên việc săn bắt và hái lượm ít đi Họ chuyển sang trồng các loại rau vườn trong nhà, nuôi gia cầm, gia súc.

4 Nghề thủ công

- Nguyên liệu chính dùng để đan lát của

người Lô Lô là tre, mây Sản phẩm đan là gùi, nong nia, dần, sàng, hòm đựng quần

áo bằng mây.

- Nghề ngói máng, ngói này dùng để

lợp nhà, phục vụ cho gia đình trong làng bản nguyên liệu chính là bằng đất sét

không có sỏi đá.

Phụ nữ Lô Lô thì được bà, mẹ dậy

thêu thùa ngay từ lúc 6,7 tuổi lớn lên

tự may váy áo cho gia đình.

Họ thêu không cần khung như của người kinh nên họ có thể vừa đi

nương vừa thêu được Thời xưa

đồng bào cũng trồng bông tự dệt vải chỉ thêu nhưng ngày nay thì họ ra

chợ mua vải.

III/ VĂN HÓA VẬT CHẤT

1: Nếp ăn

- Ăn cơm nếp, cơm tẻ theo cách nấu bình thường

- Họ chủ yếu ăn ngô bằng cách xay thành bột và

bột chín

- Bữa ăn của họ thường có canh rau rừng, bầu bí, đỗ; chất đạm có thịt, cá thường nấu sáo, kho,

nướng Họ thường dùng bát và thìa bằng gỗ

- Người Lô Lô hút thuốc bằng tẩu cán dài.

Nhà cửa

- Có ba loại nhà: nhà sàn, nhà đất, nhà nửa sàn nửa đất Nhà thường có một gian hai chái, cột ngoãm chôn thẳng xuống đất Tuy nhiên, dù là loại nhà nào thì mặt bằng sinh hoạt cũng có điểm chung nha

Theo như bản vẽ của kiến trúc sư Nguyễn Anh Ngọc thì đặc điểm chung trong kết cấu

vì kèo của người Lô Lô là như sau:

+ Vì kèo trong nhà đất: vị kèo ba cột,

nhưng cột giữa có tới ba xà dọc để liên kết với cột giữa của vì kèo bên cạnh

Mô hình: Vì kèo ba cột của nhà người

Lô Lô ở Xín Cái, Mèo Vạc, Hà Giang.

Mô hình vì kèo ba cột nhưng hai cột hai bên cột giữa được thay bằng

tường và có thêm cột hiên.

+ Vì kèo trong nhà sàn: vẫn là kiểu vì kèo

ba cột, nhưng có thêm hai cột phụ ở chái thứ nhất về bên phải và hai vì kèo của

gian giữa Riêng chái thứ hai về bên trái chỉ có một cột phụ ở phía sau.

+ Tuy nhiên dù có nhiều kiểu nhà khác

nhau đi chăng nữa thì mặt bằng sinh hoạt của họ vẫn có điểm chung nhau Và dưới đây sẽ là mặt bằng sinh hoạt tiêu biểu của

Mặt bằng sinh hoạt tiêu biểu của mỗi loại nhà:

Nhà sàn (nhà của người Lô Lô ở xã Xin Cái, Mèo Vạc, Hà Giang) Nhà ba gian xung quanh che bằng vách Mặt trước của hai gian về bên trái có một dẻo sàn nhỏ (S) giống như cái hiên

để bắc thang( T1) lên nhà Mặt trước nhà có hai cửa: cửa ở chính giữa

( CL1) và cửa ở gian đầu hồi ( CL2).

Mặt bằng sinh hoạt nhà sàn của người Lô Lô

ở xã Xin Cái, Mèo Vạc, Hà Giang.

Trong nhà gian hồi bên phải, khoảng giữa

là bếp chính (BC), lùi về phía sau là buồng cho vợ chồng chủ nhà ( PC) Gian giữa để trống, giáp vách hậu có bàn thờ (TT) Gian hồi bên trái, mặt trước để trống, giáp vách hậu cũng có một phòng nhỏ giống như hồi bên phải dành cho con trai (PT) Gian hồi này có thang (T2) để xuống nhà đất Nhà đất chỉ có một cửa ở mặt trước (CL3)

Trong nhà giáp vách hồi có cối giã gạo

(CG), lùi về vách hậu là bếp (BP).

Nhà đất: ( nhà của người Lô Lô ở xã Lũng Cú, huyện Đồng Văn, Hà

Giang) Nhà vị kèo ba cột, ba gian

phía trước có hiên (H), có hai cửa ở phía chính giữa (CL1) và hồi bên trái (CL2).

Mặt bằng sinh hoạt nhà trình đất của người

Lô Lô ở xã Lũng Cú, Đồng Văn, Hà Giang.

Trong nhà, gian hồi bên phải có ngăn với gian chính để chỗ cho các con (PT1)

Trong gian này có bếp phụ (BP) và bàn thờ phía giáp hậu (TT1) Gian giữa để trống,

giáp tường hậu có bàn thờ (TT2) Gian hồi bên trái, giáp tường phía trước có bếp

chính (BC) Lui về phía sau là một buồng nhỏ cho hai vợ chồng chủ nhà (PC) Trong phòng này cũng có bếp phụ (BP).

Nhà đất của người Lô Lô

Trang phục

Trang phục nam giới của dân tộc Lô Lô:

- Nam giới dân tộc Lô Lô nói chung là thường mặc áo cánh ngắn, mặc quần và chít khăn, may bằng vải bông nhuộm

chàm Tuy nhiên cũng có một vài chi tiết khác biệt giữa các nhóm địa phương.

Nam giới Lô Lô Hoa: mặc áo cánh ngắn, xẻ ngực, “quần loe”, cạp

lá tọa; đầu bịt khăn có những tua rua màu

gần giống như phụ

nữ

Nam giớ Lô Lô Đen: Mặc áo kiểu năm thân,

xẻ và cài cúc bên

nách, chít khăn chàm, dắt mối phía sau gáy, trên khăn không có

trang trí gì Đặc biệt đàn ông Lô Lô đeo

vòng cổ hay dây

chuyền quanh cổ và rủ

Y phục của phụ nữ Lô Lô

Nét chung:

- Đều trang trí hoa văn đẹp sặc sỡ trên cả áo, quần hay váy, khăn Áo đều thuộc áo ngắn, xẻ ngực chui đầu và có thêm miếng vải trang trí đẹp từ thắt lưng trở xuống

- Các nhóm Lô Lô đều dùng một bộ phận y phục khá độc đáo mà người Lô Lô Hoa gọi là “lo thố”

tức là miếng cuốn quần, dài 1mets rộng 60cm,

trên hai mép đầu và chân của tấm vải trang trí hoa văn khá sặc sỡ Cách sắp xếp các mảng hoa văn này tạo cho bộ nữ y phục Lô Lô Hoa từ đầu tới

chân đều được trang trí sặc sỡ hài hòa với quần áo

Lô Lô Hoa

Về mái tóc thì họ chải tóc, quấn quanh đầu rồi đội khăn ra ngoài Có hai loại khăn,

khăn vuông và khăn dài Trước nhất người

ta đội khăn dài, kích thước 0.4-2m (hai

chiều), xung quanh đính hạt cườm Khi đội

họ gấp đôi hoặc ba khăn theo chiều dài rồi quấn quanh đầu, để lộ hoa văn và hạt

cườm ra ngoài Có người đội khăn vuông chàm, trên khăn trang trí hoa văn hay màu

Họ mặc áo ngắn, cổ tròn, may kiểu

xẻ ngực, tay dài gấu áo chỉ vừa chấm cạp quần tạo cảm giác khỏe khoắn và tôn những đường nét cơ thể Toàn bộ thân trước và sau lưng đều trang trí các mảng màu hình tam giác ghép lại với nhau thành các khối hình vuông Hai vạt áo trước có hai đường trang trí lớn dọc theo nẹp áo và đường

ngang sát gấu áo

Vạt lưng cũng có hai đường trang trí như vậy chạy dọc sống lưng và nằm ngang sát gấu áo Trong một ô trang trí hình vuông như vậy, thường ghép từ 12-20 miếng vải màu hình tam giác Tay áo gồm bốn đoạn vải may nối lại với nhau và trên các đoạn này đều đáp những khoanh vải màu trên

đó là những đường kẻ song song xen giữa những ô vải ghép giống như trang trí trên

Phụ nữ Lô Lô Hoa

mặc quần, quần may kiểu ống rộng, gấu

phủ dưới bắp chân, vẫn để hở xà cạp

quấn bắp chân Thắt lưng bằng vải trên có trang trí hoa văn, mép

và hai đầu thắt lưng

có đính thêm tua màu

Bộ nữ phục của Lô Lô Đen

Họ mặc áo ngắn, cổ

vuông, màu chàm,

may kiểu xẻ ngực hai

ống tay rộng, nối dài

từ bả vai xuống cổ tay

bằng những khoanh

vải màu xanh, đỏ, tím,

vàng Hai vạt áo trước

và lưng áo sau đều

đáp thêm những mảng

vải màu hình tam giác,

hình thành các trang

trí ô vuông, hình sóng,

Phía vạt trước trang trí từ ngang ngực trở xuống, còn phía lưng áo sau thì đường trang trí chạy dọc đường sống lưng

Vì áo rất ngắn và luôn để hở một phần bụng nên trong bộ nữ phục của người Lô

Lô Đen luôn có một miếng vải choàng

quanh lưng, vừa giữ chặt lấy gấu áo trên vừa che kín từ thắt lưng trở xuống tới gối Một điểm khác biệt

với Lô Lô Hoa trên bộ trang phục đó là phụ

nữ Lô Lô Hoa thì mặc quần, phụ nữ Lô Lô Đen thì mặc váy.

Lô Lô Đen ở Cao Bằng đội khăn ba lớp, hai lớp trong màu trắng, lớp

ngoài màu chàm thẫm, khi đi chợ hay

đi làm họ đội nón đan rất cầu kỳ và

đẹp Còn Lô Lô Đen ở các nơi khác thì lại đội khăn vấn thành hình sừng hai bên đầu và trên khăn trang trí

miếng bạc tròn, hạt cườm tua màu.

Trẻ em mặc áo chui đầu, phủ tới gối, xẻ một đường trước ngực, tay và thân áo cũng được thêu hay đắp vải màu, đầu đội mũ ghép bằng những vải màu sặc sỡ.

Trang sức: Phụ nữ Lô Lô có từ 2 đến 4 chiếc

vòng cổ, vòng tay bằng bạc, hai chiếc khuyên tai bằng bạc, nhẫn, vòng chân và một chùm dây xà tích bằng bạc, với nhiều bộ đồ khác như chuông nhạc nhỏ, que,tăm nhỏ Nam thường đeo vòng tay bằng bạc hay đồng, đeo vòng cổ bằng bạc thậm chí đêo cả dây chuyền Trong thực tế cũng có

những người thích bọc răng bằng vàng, bạc…

Nét độc đáo trong hoa văn của dân tộc Lô Lô

Hai nhóm Lô Lô Hoa và Lô Lô Đen đều sử dụng

phối hợp kỹ thuật chắp vải mầu có thêu khá tinh tế trong những khuôn thức bố cục chặt chẽ, có hòa sắc rực rỡ sáng, tươi của các mầu nguyên sắc

được bố trí bên nhau làm rõ, làm tăng độ tương

phản vốn có Người Lô Lô Hoa sử dụng kỹ thuật trang trí chắp hình vải mầu nhiều hơn trên trang

phục Người Lô Lô Đen sử dụng kỹ thuật thêu

nhiều hơn, dùng xen kẽ với chắp hình vải mầu, bố cục trang trí trang phục thoáng, nhẹ hơn Cả hai nhóm đều thể hiện nhiều mẫu hình trang trí đặc

Lô Lô xưa kia là dân du mục, chăn nuôi là chính, công việc chăn nuôi để thích ứng

với cuộc sống của người dân lúc bấy giờ Trang phục của họn xưa kia chủ yếu dựa vào da của các động vật, họ ghép từ

những mảnh da mà họ lấy từ những động vật mà họ săn bắt được ghép vào với nhau

để tạo nên những bộ trang phục của họ

Chính vậy mà đến tận ngày nay họ vẫn

bảo lưu được cách ghép vải theo kiểu

ghép da ngày xưa.

Trước đây, Lô Lô là một quốc gia nhưng

bị triều đình Trung Quốc đánh nhưng họ

vẫn bảo lưu được lá cờ của họ là hình tam giác Đó cũng là một yếu tố góp phần hình

Hình tượng thần vị Kết Dơ - cai quản vũ trụ, tạo ra con người; các hình tròn có chữ Hán trên các hình chạm bạc, các khuy hình tròn bằng vỏ trai, vỏ ốc xà cừ có mầu sắc lóng lánh dính thành dẫy, thành chùm trên nền khăn đen, các hạt cườm ngũ sắc, các tua đỏ dính viền mép khăn đội đầu, thể hiện cho bầu trời cùng các vị thần tinh tú Đường diềm trang trí bổ ô thể hiện họa tiết biểu trưng cho sự tuần hoàn của Mặt trời, Mặt trăng, thời tiết, mùa màng viền quanh khăn, là một kiểu bố cục khăn đội đầu của họ.

Hình tượng thần vị Mít Dơ - cai quản mặt đất, che chở con người, các hình tròn có chữ Hán trên các hình chạm bạc Đường diềm trang trí bổ ô hình vuông thể hiện họa tiết tượng trưng cho bốn phương và trung tâm viền quanh khăn đội đầu, các mảng

trang trí trung tâm chia thành nhiều ô

vuông, trong ô vuông có chắp vải hình tam giác kèm nhau đôi một, một bên sáng một bên tối, một bên đậm mầu một bên nhạt

mầu, một bên rực sáng một bên trầm u thể hiện cho sự chuyển biến tuần hoàn của không gian, thời gian, của vũ trụ kỳ bí - là một kiểu bố cục khăn đội đầu của họ.

Phương tiện vận chuyển, nhạc

cụ tiêu biểu

Người Lô Lô quen dùng gùi đan

bằng mây, giang có hai quai đeo ở hai vai để vận chuyển Trẻ em nhỏ được địu trên lưng khi đi làm nương hoặc đi xa.

Nhạc cụ tiêu biểu nhất, nổi tiếng nhất của người Lô Lô thì phải kể đến trống đồng.

Có trống đực và trống cái Trống được bảo quản bằng cách chôn ở dưới đất và chỉ người tộc trưởng mới được giữ trống Trống có 4 quai bố trí thành từng cặp đối xứng nhau qua trục thân, tang

nở, thân eo, chân choãi Mặt và tang trang trí hoa văn nét nổi Chính giữa mặt trống là hoa văn hìn ngôi sao 12 cánh, là biểu thị sự hài hòa âm

dương Trống được trang trí bằng các hoa văn

hình tròn chấm, đường thẳng song song hướng tâm, đường gấp khúc hoặc nửa hình thoi Trống được dùng mỗi khi trong họ có người chết, trống được đào lên để làm lễ múa ma

Một điểm khác với trống đồng của người Việt

là trống đồng của người Lô Lô chỉ sử dụng khi

trong họ có người chết, còn người Việt thường sử dụng trong các dịp lễ hội

IV/ VĂN HÓA TINH THẦN

Ngôn ngữ

Mặc dù ngày nay chữ viết đã bị mai một

nhưng theo ghi nhận thì người Lô Lô cũng đã từng có chữ viết từ khá sớm Ngôn ngữ của Lô

Lô cũng mang những đặc điểm chung của nhóm ngôn ngữ Tạng – Miến, đó là kết cấu am tiết

thường mở Tiếng Lô Lô có ba dạng kết cấu am tiết: mở, khép, nửa mở Hiện nay ở vùng Bảo Lạc (lạng Sơn) một số cụ già vẫn còn lưu được lại một số văn bản chữ viết cổ Lô Lô nhưng

cũng thật khó để đọc được loại chữ này

Tôn giáo, tín ngưỡng

Người Lô Lô quan niệm tổ tiên là những người thuộc thế hệ trước đã sinh ra mình và họ phân ra làm hai

Mỗi gia đình đều thờ dùy khế, song mọi

nghi lễ hầu như đều tiến hành ở nhà tộc

trưởng ( thầu chư) Bàn thờ dùy khế kê sát

vách của gian giữa đối diện với cửa chính, trên đó có đặt bát hương, tổ tiên là những hình nhân làm bằng gỗ cắm vào mo tre cài vào vách, vị trí thứ bậc được sắp xếp từ

trái qua phải (bố mẹ, ông bà, cụ…) Hàng

năm người Lô Lô cúng dùy khế vào dịp tết

nguyên đán và rằm tháng bảy Trong nhà

có việc cưới xin, tang ma, sinh nở chủ nhà

- Đối với tổ tiên xa, việc thờ cúng không có hạn

định Cách đây không lâu ở nhóm Lô Lô Đen Lũng

Cú, mỗi người đàn ông trong đời phải ba lần làm

lễ cúng pờ xi, nhưng ở vùng Bảo Lạc và Mèo Vạc,

lệ tục này không thấy được nhắc đến nữa

- Xưa mỗi bản người Lô Lô đều có một khu

rừng cấm, nơi trú ngụ của thổ công vì thế họ kiêng chặt cây, đốt rừng ở đây Hàng năm họ làm lễ

cúng thổ công, cầu cho mùa màng tốt tươi, chuột

bọ không phá hoại Cúng xong, họ thường nghỉ

làm ba ngày Khi cấy xong họ cũng làm nghi lễ với

ý nghĩa như trên Người Lô Lô ở Bảo Lạc vào đầu năm thường làm lễ xông lúa, xông đất để đánh

thức hồn lúa hồn đất dậy chuẩn bị bước vào mùa trỉa hạt

- Về các nghi lễ nông nghiệp của người Lô Lô thì chúng ta còn phải kể đến lễ cầu mưa của họ:

Lễ cầu mưa thông thường được tổ chức vào

tháng ba âm lịch, vào các ngày 15, 17 hoặc 19 Việc cầu mưa không thể làm tuỳ tiện, không phải năm nào cũng làm lễ, mà chỉ vào những năm thời tiết khắc nghiệt, khô hạn, người dân trong vùng mới tập trung lại, mời người làm lễ (là trưởng xóm hoặc người cao tuổi có uy tín trong khu vực)

- Trước đây, những nhà giàu trong bản sẽ đứng ra chịu toàn bộ chi phí cho buổi lễ Nhưng ngày nay, muốn có mưa xuống để cây cối được tốt tươi, có nước gieo trồng, mỗi nhà đều lo gom góp một lễ vật mang đến nhà thầy cúng hoặc nhà trưởng bản, người thì con gà con chó, người thì