QUY LUẬT LƯỢNG CHẤT TRIẾT HỌC

Cách thức của sự phát triển của sự vật, hiện tượng được phép biện chứng duy vật trình bày trong quy luật chuyển hoá từ những thay đổi về lượng thành những thay đổi về chất.. Trong sự vật

QUY LUẬT CHUYỂN HOÁ TỪ NHỮNG THAY ĐỔI VỀ LƯỢNG THÀNH NHỮNG THAY ĐỔI VỀ CHẤT VÀ NGƯỢC LẠI.

Luận chứng cho quá trình phát triển của sự vật, hiện tượng trong tự nhiên, xã hội và tư duy, phép biện chứng duy vật không chỉ dừng lại ở việc chỉ ra nguồn gốc và khuynh hướng của sự phát triển (thông qua hai quy luật: quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập và quy luật phủ định của phủ định), mà đồng thời còn chỉ ra cách thức của sự phát triển Cách thức của sự phát triển của sự vật, hiện tượng được phép biện chứng duy vật trình bày trong quy luật chuyển hoá từ những thay đổi về lượng thành những thay đổi về chất

Phạm trù Lượng, Chất đã được các nhà triết học đề cập từ lâu trong lịch sử triết học Ngay từ thời cổ đại các nhà triết học đã bàn đến phạm trù chất và lượng Chẳng hạn, nhiều nhà triết học Hy lạp, do đồng nhất vật chất với sự vật nên họ đã hiểu sự vật từ phương diện chất của nó Hay Trường phái Pitogo cho rằng, đặc trưng về lượng là cơ sở của mọi cái đang tồn tại, đối với họ con số được đồng nhất với bản thân sự vật Arixtot là người đầu tiên đề cập đến một loạt các phạm trù chất, Lượng, độ, theo ông, chất là tất cả những gì có thể phân ra những bộ phận cấu thành Oâng cũng là người đầu tiên nêu ra quan niệm về tính nhiều chất của sự vật Oâng cũng chia Lượng thành hai loại là số lượng và đại lượng Về phạm trù Độ, ông cũng có quan niệm đúng đắn khi cho rằng, độ là cái thống nhất không thể phân chia giữa chất và lượng

Quan niệm về Chất và Lượng tiếp tục được phát triển trong triết học cổ điển Đức, mà tiêu biểu là trong triết học của Hêghen Hêghen đã phân tích khá sâu sắc sự thống nhất và sự chuyển hoá lẫn nhau giữa Chất và Lượng, xem xét Chất và Lượng trong quá trình vận động và phát triển không ngừng Oâng cũng xem xét tính độc lập tương đối giữa sự thay đổi về Lượng và thay đổi về Chất trong một khoảng nhất định Đó là cơ sở để hình thành phạm trù

“Độ” Hêghen cũng đặc biệt chú ý tới phạm trù bước nhảy Oâng cho rằng, bước nhảy là sự đứt đoạn của tính liên tục Chính dựa trên những tư tưởng này mà Lênin đã rút ra một kết luận quan trọng là việc có thừa nhận bước nhảy hay không là tiêu chí cơ bản để xem đó là người theo quan điểm biện chứng hay quan điểm siêu hình về sự phát triển Tuy nhiên, với tư cách là một nhà triết học duy tâm, Hêghen đã xem phạm trù Lượng, Chất, Độ chỉ như những nấc thang tự phát triển của “Ý niệm tuyệt đối”

Kế thừa những thành quả trong lịch sử triết học và thành tựu khoa học trong thời đại mình, Mác, Aênghen đã đưa những quan niệm về Lượng, Chất,

Độ lên một bước phát triển mới trong quy luật chuyển hoá từ những thay đổi về lượng thành những thay đổi về chất

Quy luật đó chỉ ra rằng, bất cứ sự sự vật, hiện tượng nào cũng bao gồm mặt chất và mặt Lượng Hai mặt đó thống nhất hữu cơ với nhau Chất là phạm trù triết học dùng để chỉ tính quy định khách quan vốn có của sự vật, hiện tượng, là sự thống nhất hữu cơ của các thuộc tính, làm cho nó là nó và phân biệt nó với cái khác

Chất là cái khách quan vốn có của sự vật, hiện tượng Do đó không thể tồn tại sự vật, hiện tượng không có chất hay chất nằm ngoài sự vật, hiện tượng Chất được tổng hợp từ nhiều thuộc tính của sự vật, hiện tượng nhưng mỗi sự vật, hiện tượng lại có nhiều thuộc tính, mỗi thuộc tính lại biểu hiện một chất của sự vật, do đó mỗi sự vật không chỉ có một chất mà có nhiều chất

Nhưng không phải bất cứ thuộc tính nào cũng biểu hiện chất của sự vật Trong sự vật luôn có những thuộc tính cơ bản và không cơ bản, và chỉ có những thuộc tính cơ bản mới tạo nên chất của sự vật Chúng quy định sự tồn tại và phát triển của sự vật Chỉ khi nào những thuộc tính cơ bản này thay đổi hay mất đi thì sự vật mới thay đổi hay mất đi

Sự phân chia những thuộc tính cơ bản và không cơ bản cũng chỉ mang tính tương đối Bởi vì khi xét trong những mối liên hệ cụ thể thì những thuộc tính cơ bản tạo nên chất của sự vật có thể thay đổi Chẳng hạn, xét trong mối quan hệ với động vật thì thuộc tính tư duy, chế tạo công cụ,… của con người được xem là những thuộc tính cơ bản; nhưng khi xét trong mối quan hệ giữa những con người cụ thể với nhau thì thuộc tính cơ bản đó là nhân dạng, dấu vân tay,…

Bên cạnh đó, chất của sự vật không những được quy định bởi chất của những yếu tố cấu thành mà còn bởi phương thức liên kết giữa các yếu tố cấu thành của chúng, nghĩa là bởi kết cấu của sự vật Trong hiện thực, có những sự vật được cấu thành bởi những yếu tố như nhau, song chất của chúng lại khác nhau Chẳng hạn, Kim cương và Than chì đều có cùng thành phần hoá học là các nguyên tố Cácbon, nhưng do phương thức liên kết giữa các nguyên tử Cácbon hoàn toàn khác nhau, vì thế chất của chúng hoàn thoàn khác nhau Kim Cương thì rất cứng, trong khi Than chì thì rất mềm Hay, trong một tập thể nhất định nếu phương thức liên kết giữa các cá nhân biến đổi thì tập thể đó có thể trở nên vững mạnh, hoặc sẽ trở nên yếu kém, nghĩa là chất của tập thể biến đổi

Từ đó có thể thấy sự thay đổi về chất của sự vật phụ thuộc vào sự thay đổi của cả các yếu tố cấu thành sự vật lẫn sự thay đổi phương thức liên kết giữa các yếu tố ấy

Lượng là phạm trù triết học dùng để chỉ tính quy định vốn có của sự vật về mặt số lượng, quy mô, trình độ, nhịp điệu của sự vận động và phát triển cũng như các thuộc tính của sự vật

Lượng của sự vật là cái vốn có của sự vật, quy định sự vật là nó, nhưng chưa làm cho nó khác với cái khác Lượng cũng tồn tại khách quan như chất của sự vật

Lượng của sự vật biểu thị kích thước dài hay ngắn, số lượng nhiều hay

ít, quy mô lớn hay nhỏ, trình độ cao hay thấp, nhịp điệu nhanh hay chậm,… trong thực tế, có những Lượng biểu thị yếu tố quy định kết cấu bên trong của sự vật, chẳn hạn như một phân tử nước bao gồm 2 nguyên tử Hydro liên kết với 1 nguyên tử Oâxy,… có những Lượng vạch ra yếu tố quy định bên ngoài của sự vật, chẳng hạn như vận tốc ánh sáng là 300.000 km/h, … Tuy nhiên, có những Lượng của sự vật được xác định bởi những đơn vị đo lường cụ thể, nhưng cũng có những Lượng chỉ có thể biểu thị dưới dạng trừu tượng, khái quát như trình độ nhận thức tri thức khoa học của con người, ý thức trách nhiệm cao hay thấp của công dân,… trong trường hợp đó chúng ta chỉ có thể nhận thức được Lượng của sự vật bằng con đường trừu tượng và khái quát hoá

Sự phân biệt Chất và Lượng của sự vật chỉ mang tính tương đối …

Chất và Lượng của sự vật, hiện tượng là một thể thống nhất quy định lẫn nhau Trong quá trình vận động và phát triển của sự vật, hiện tượng, Chất và Lượng cũng biến đổi Sự thay đổi của Chất và Lượng không diễn ra độc lập với nhau mà trái lại chũng có quan hệ chặt chẽ với nhau Sự thay đổi về Lượng có ảnh hưởng tới sự thay đổi về Chất của sự vật, nhưng không phải bất kỳ sự thay đổi nào của Lượng cũng ngay lập tức làm thay đổi ngay lập tức Chất của sự vật đó Ví dụ, ở nhiệt độ 00 C thì nước chuyển sang thể rắn, ở

1000 C nước chuyển sang thể hơi Trong khoảng từ 00C đến 1000C, mặc dù có sự thay đổi về Lượng nhưng Nước vẫn chưa có sự thay đổi về chất (trạng thái)

Khuôn khổ mà trong đó, sự thay đổi về Lượng chưa làm thay đổi về chất của sự vật, được gọi là Độ Độ là một phạm trù triết học dùng để chỉ sự thống nhất giữa Lượng và Chất, nó là khoảng giới hạn, mà trong đó, sự thay đổi về Lượng chưa làm thay đổi căn bản về chất của sự vật

Trong ví dụ trên, có thể thấy độ của nước ở trạng thái lỏng, tức là từ

00C đến 1000C (với điều kiện nước nguyên chất và áp suất là 1 atm) nước chưa chuyển thành chất mới

Ơû điểm giới hạn, mà ở đó sự vật chuyển thành chất mới gọi là điểm nút Điểm nút là phạm trù triết học dùng để chỉ điểm giới hạn mà tại đó sự thay đổi về lượng đã đủ làm thay đổi về chất của sự vật

Sự thay đổi về Lượng khi đạt tới điểm nút sẽ dẫn đến sự ra đời của chất mới Sự thống nhất giữa chất và Lượng mới tạo thành độ và điểm nút mới Vì vậy, có thể hình dung sự phát triển dưới dạng một đường nút của những quan hệ về độ

Khi lượng đã đủ, tại điểm nút, chất mới ra đời gọi là bước nhảy Bước nhảy là phạm trù triết học dùng để chỉ sự chuyển hoá về chất của sự vật do sự thay đổi về lượng của sự vật trước đó gây nên

Trong lịch sử triết học, do tuyệt đối hoá tính tiệm tiến, tính dần dần của sự thay đổi về lượng nên các nhà siêu hình đã phủ nhận sự tồn tại trong thực tế của bước nhảy Hêghen đã kịch liệt phê phán quan điểm đó và cho rằng tính tiệm tiến chỉ là sự thay đổi về lượng, chỉ bằng phạm trù tính tiệm tiến thì không thể giải thích được sự xuất hiện của chất mới Ông cho rằng bất kỳ sự thay đổi nào về chất cũng là sự đứt đoạn của tính tiệm tiến về lượng, đó là bước nhảy Lênin cũng nhấn mạnh: “tính tiệm tiến mà không có bước nhảy, thì không giải thích được gì cả”

Có rất nhiều hình thức bước nhảy, nó được quyết định bởi bản thân sự vật và bởi những điều kiện cụ thể trong đó sự vật thực hiện bước nhảy Chẳng hạn, dựa vào nhịp điệu thực hiện bước nhảy của bản thân sự vật có thể phân chia thành bước nhảy đột biến và bước nhảy dần dần

Bước nhảy đột biến là bước nhảy được thực hiện trong một thời gian rất ngắn làm thay đổi toàn bộ kết cấu cơ bản của sự vật Ví dụ như …

Bước nhảy dần dần là bước nhảy được thực hiện từ từ, từng bước bằng cách tích luỹ dần dần những nhân tố của chất mới và những nhân tố của chất cũ dần dần mất đi Chẳng hạn, …

Quá trình thực hiện bước nhảy dần dần của sự vật là một quá trình phức tạp, trong đó có cả sự tuần tự lẫn những bước nhảy diễn ra ở từng bộ phận của sự vật Nhưng cần phải phân biệt bước nhảy dần dần với sự thay đổi dần dần vê lượng của sự vật Bước nhảy dần dần là sự chuyển hoá dần dần từ chất này sang chất khác, còn sự thay đổi dần dần về lượng chỉ là sự tích luỹ liên tục về lượng để đến một giới hạn nhất định sẽ chuyển hoá vê chất

Căn cứ vào quy mô thực hiện bước nhảy của sự vật có bước nhảy toàn bộ và bước nhảy cục bộ Bước nhảy toàn bộ là bước nhảy làm thay đổi chất của toàn bộ các mặt, các yếu tố cấu thành sự vật Còn bước nhảy cục bộ là bước nhảy làm thay đổi chất của những mặt, những yếu tố riêng lẻ của sự vật

Trong hiện thực, có những sự vật đa dạng và phức tạp về tính chất, về yếu tố cấu trúc, về những bộ phận cấu thành thì bước nhảy thường diẽn ra bằng con đường thực hiện bước nhảy cục bộ dẫn đến bước nhảy toàn bộ

Chẳng hạn, sự quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta diễn ra những bước nhảy cục bộ để thực hiện bước nhảy toàn bộ Chúng ta thực hiện những bước nhảy cục bộ ở lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội,… để đi đến bước nhảy toàn bộ là xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội trên đất nước ta

Khi xem xét sự thay đổi về chất của xã hội người ta còn phân chia sự thay đổi đó thành thay đổi có tính chất cách mạng và thay đổi có tính chất tiến hoá Cách mạng là sự thay đổi trong đó chất của sự vật biến đổi căn bản, không phụ thuộc vào hình thức biến đổi của nó Tiến hoá là sự thay đổi về lượng với những biến đổi nhất định về chất không cơ bản của sự vật Tuy nhiên, chỉ những sự thay đổi căn bản về chất có tính chất tiến bộ mới là cách mạng còn những sự thay đổi về chất mà làm cho xã hội thụt lùi là phản cách mạng

Sau khi thực hiện bước nhảy, chất mới ra đời không phải đã kết thức quá trình vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng Chất mới ra đời sẽ tác động trở lại lượng của sự vật Chất mới có thể làm thay đổi kết cấu, quy mô, trình độ, nhịp điệu của sự vận động và phát triển của sự vật Chẳng hạn, sau khi qua điểm nút là kỳ thi tốt nghiệp, tức là thực hiện bước nhảy, sinh viên đã trở thành Cử nhân Trình độ văn hoá của họ sẽ cao hơn trước và sẽ tạo điều kiện cho hị thay đổi kết cấu, quy mô, trình độ tri thức, giúp họ tiến lên trình độ cao hơn

Từ những sự phân tích trên đây, chúng ta có thể rút ra nội dung của quy luật này như sau: mọi sự vật đều là sự thống nhất giữa Lượng và Chất, sự thay đổi dần dần về lượng tới điểm nút sẽ dẫn đến sự thay đổi về chất của sự vật thông qua bước nhảy; Chất mới ra đời tác động trở lại tới sự thay đổi của lượng mới Quá trình tác động đó diễn ra liên tục làm cho sự vật không ngừng phát triển, biến đổi

Nhận thức đúng đắn mối quan hệ biện chứng giữa thay đổi về Lượng và thay đổi về Chất chúng ta sẽ rút ra được ý nghĩa phương pháp luận quan trọng cho hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn

Thứ nhất, mọi sự vật, hiện tượng đều là thể thống nhất hữu cơ giữa Chất và Lượng Do đó, để có tri thức đầy đủ về sự vật ta phải nhận thức được cả hai mặt Chất và Lượng của nó

Thứ hai,