CHƯƠNG VI HỌC THUYẾT VỀ CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN VÀ CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

* Khái quát nguyên nhân hình thành CNTBĐQLLSX Độc Quyền KH- KT cuối TK 19 Cạnh tranh Khủng hoảng kinh tế Tác động của quy luật kinh tế Tín dụng phát triển... Những đặc điểm kt cơ bản củ

CHƯƠNG VI

HỌC THUYẾT VỀ CHỦ NGHĨA

TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

VÀ CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

tranh tự do sinh ra tích tụ và tập trung sản

xuất, tích tụ và tập trung sản xuất phát triển

đến một mức độ nào đó sẽ dẫn đến độc

quyền

§éc quyÒn

chứng minh rằng chủ

nghĩa t bản đ b ớc sang ã

giai đoạn mới là chủ

nghĩa t bản độc quyền.

* Nguyên nhân chủ yếu ra đời Chủ nghĩa t bản độc quyền

(6 nguyờn nhõn)

1- LLSX

TÝch tô vµ tËp trung s¶n xuÊt XÝ nghiÖp

quy m« lín

2- KH - KT

cuèi TK 19

Ngµnh s¶n xuÊt míi NSL§

XÝ nghiÖp quy m« lín

TÝch luü TB

XÝ nghiÖp võa vµ nhá ph¸ s¶n

XÝ nghiÖp lín cµng

lín h¬n

XN lín tån t¹i vµ ph¸t triÓn

6- TÝn dông

ph¸t triÓn TÝch tô tËp

trung t b¶n TËp trung s¶n xuÊt

* Khái quát nguyên nhân hình thành CNTBĐQ

LLSX

Độc Quyền

KH- KT cuối TK 19

Cạnh tranh

Khủng hoảng

kinh tế

Tác động của quy luật kinh

tế Tín dụng

phát triển

-Từ những nguyên nhân trên, V.I Lênin khẳng

định:

" cạnh tranh tự do đẻ ra tập trung sản xuất và

sự tập trung sản xuất này, khi phát triển tới một mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền

V.I Lênin đã nêu ra năm đặc điểm kinh tế cơ

bản của chủ nghĩa t bản độc quyền

2 Những đặc điểm kt cơ bản của CNTB độc quyền ế cơ bản của CNTB độc quyền

a - Tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền

Ht s ố ít xí nghiệp lớn

Cạnh tranh gay gắt

Thoả hiệp, thoả thuận

Tích tụ,

tập trung

sản xuất

Tổ chức

độc quyền

Tổ chức độc quyền là tổ chức liên minh giữa các nhà t bản lớn để

tập trung vào trong tay phần lớn việc sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hoá nào đó nhằm mục đích thu lợi nhuận độc quyền cao

Tổ chức

độc quyền

Các ten Xanhdica

Tờ rớt Côngxoocxiom Côngôlơmêrat

Thoả thuận về giá cả,

quy mô, thị tr ờng …

Việc l u thông do một ban quản trị chung.

Việc sản xuất, tiêu thụ

do ban quản trị chung Liên kết dọc của các

tổ chức ĐQ.

Công xoocxiom

Tổ chức

độc quyền

b - T bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính

Ngân hàng nhỏ

Phá

sản

Sát nhập

T bản tài chính

Tổ chức

độc quyền ngân hàng

Tổ chức

độc quyền công nghiệp

Cạnh tranh khốc liệt

Lê nin: T bản tài chính là kết quả của sự hợp nhất gi a TB

ngân hàng của một số ít ngân hàng ĐQ lớn nhất với TB của liên minh độc quyền các nhà công nghiệp

(V I.Lênin: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, t.27.tr.489)

Vai trß cña

ng©n hµng

Vai trß cò

Vai trß míi

Trung gian trong viÖc thanh to¸n tÝn dông

Thèng trÞ chÝnh trÞ

Nguyªn nh©n

TÝch luü TB

ph¸t triÓn

TÝch luü khèi l îng TB lín

Nguyªn liÖu rÎ

XuÊt khÈu t

b¶n

Trùc tiÕp (FDI)

Gi¸n tiÕp (ODA)

Môc tiªu

Kinh tÕ

ChÝnh trÞ

H×nh thøc

Chủ thể: Tạo

điều kiện cho t bản t nhân Kinh tế

Chính trị

Quân sự

H ớng vào các ngành thuộc kết cấu hạ tầng

Thực hiện chủ nghĩa thực dan mới

Đặt căn cứ quân sự trên lãnh thổ

Ngành chu chuyển vốn nhanh và lợi nhuận độc

d - Sự phân chia thế giới v KT giữa các tổ chức độc quyền ề KT giữa các tổ chức độc quyền

Tổ chức

độc quyền quốc tế

đ - Sự phân chia thế giới về l nh thổ giữa các c ờng quốcã

Sự phát

triển không

đều về

kinh tế

Phát triển không đều về chính trị quân

sự

Xung đột

về quân sự

để phân chia lãnh thổ

Chiến tranh thế giới

Sự phát

triển không

đều về

kinh tế

Phát triển không đều về chính trị quân

sự

Xung đột

về quân sự

để phân chia lãnh thổ

Chiến tranh thế giới

3 Sự hoạt động của quy luật giá trị và quy

lu t giá trị thặng d trong giai đoạn CNTB ật giá trị thặng dư trong giai đoạn CNTB

độc quyền

a - Quan hệ giữa đ c quy n ộc quyền ề KT giữa các tổ chức độc quyền và cạnh tranh

Cạnh tranh

L u ý: Độc quyền sinh ra từ cạnh tranh tự do, độc

quyền đối lập với cạnh tranh tự do, nh ng sự xuất hiện của ĐQ không thủ tiêu đ ợc cạnh tranh mà còn làm cho cạnh tranh trở nên đa dạng và gay gắt hơn

Giữa các tổ chức

độc quyền với xí nghiệp ngoài độc

quyền

Giữa các

tổ chức

độc quyền với nhau

Nội bộ tổ chức độc quyền

Cùng ngành

Khác ngành

Thị phần sản xuất, tiêu thụ

Một bên phá sản

Hai bên thoả hiệp

Nguồn nguyên liệu, nhân công,

b, Biểu hiện hoạt động của quy luật giá trị và quy lu t giá trị ật giá trị thặng d trong giai đoạn CNTB độc quyền

Giai đoạn

độc quyền

Giai đoạn

tự do cạnh tranh

Sản xuất hàng hoá tự

do giản đơn

Quy luật giá cả

độc quyền

Quy luật giá cả sản xuất ( K + p )

Quy luật giátrị

(W=c+v+m)

Quy luật lợi nhuận độc quyền cao

Quy luật

p 'và p

Quy luật giá trị thặng d

LĐ không công ở các n

ớc thuộc địa

và phụ thuộc

Lợi nhuận

độc quyền cao

a Nguyên nhân hinh thành của CNTB độc quyền Nhà n ớc

Tất yếu CNTB độc

quyền

CNTBĐQ Nhà n ớc

3 -Mâu thuẫn

g/c TS và VS

Xoa dịu bằng CSNN

>< Giữa các lien minh

Q QT

Đ Q QT

Nhà n ớc can thiệp

4 -Xu h ớng

quốc tế hoá

Ngành nghề mới ra đời

Hình thành cơ cấu kết nối

Tất yếu CNTB độc

quyền

CNTBĐQ Nhà n ớc

b Bản chất của CNTB độc quyền Nhà n ớc

CNTB độc quyền nhà

Quan hệ kinh tế chính

trị x hộiã

 Xét v b n ch t CNTB QNN lµ sù kÕt ề bản chất CNTBĐQNN lµ sù kÕt ản chất CNTBĐQNN lµ sù kÕt ất CNTBĐQNN lµ sù kÕt Đ Q QThîp søc m¹nh cña c¸c tæ chøc độc quyền t nh©n víi søc m¹nh cña nhµ n íc TS trë thµnh mét thiÕt chÕ vµ thÓ chÕ thèng nhÊt nh»m phôc vô lîi Ých cña tæ chøc độc quyền vµ cøu nguy cho CNTB

CNTBĐQNN là nấc thang ptriển mới của CNTB độc quyền ( CN Đế quốc ) Nó là sự thống nhất của 3 qtrình gắn bó :

- Sức mạnh của các tổ chức độc quyền

- Tăng vai trò của nhà nước vào kinh tế

- Kết hợp sức mạnh kinh tế của độc quyền tư nhân với sức mạnh chính trị của nhà nước trong thể thống nhất và bộ máy nhà nước phụ thuộc vào các tổ chức độc quyền

 Như vậy, CNTBĐQNN là một quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội chứ không phải là một chính sách trong giai đoạn độc quyền của CNTB

Ở từng chế độ Xh khác nhau thì vai trò kinh tế của nhà nước cũng khác nhau:

- Các nhà nước trước TBCN chủ yếu can thiệp bằng bạo lực và cưỡng bức siêu kinh tế

- Giai đoạn CNTB tự do cạnh tranh nhà nước TS ở bên trên, bên ngoài quá trình kinh

tế, vai trò của nhà nước chỉ dừng lại ở việc điều tiết bằng thuế và pháp luật

 CNTB độc quyền nhà nước là hình vận động mới của QHSX TBCN nhằm duy trì sự tồn tại của CNTB, làm cho CNTB thích nghi với điều kiện lịch sử mới.

2 Những biểu hiện chủ yếu của CNTB độc quyền Nhà n ớc

Cú 3 biểu hiện sau:

a Sự kết hợp về nhõn sự giữa cỏc tổ chức độc quyền và Nhà nước

b Sự hỡnh thành và phỏt triển sở hữu tư bản độc quyền Nhà nước

c Sự điều tiết kinh tế của Nhà nước tư sản

Chính sách

Độc quyền t nhân Chế độ tham dự

Hệ thống tiền tệ tín dụng DNNN

Kế hoạch hoá

=

* Sù can thiÖp trùc tiÕp cña Nhµ n íc vµo qu¸ tr×nh TSXXH

Ng©n hµng

ThÞ tr êng nhµ n íc

* Cơ chế của CNTB độc quyền Nhà n ớc

Cơ chế của CNTBĐQNN

Điều tiết của Nhà n

ớc

Thị Tr ờng

Quy luật

kinh tế

Định h ớng các mục tiêu

Điều tiết sản

xuất

Độc quyền

t nhân

III CNTB ngày nay và những biểu hiện mới của nó

1 Những biểu hiện mới trong năm đặc điểm của CNTB độc quyền

a Tập trung SX và hình thức độc quyền mới:

sự xuất hiện những công ty độc quyền xuyên quốc gia bên cạnh sự phát triển của các xí nghiệp vừa và nhỏ

b Sự thay đổi trong các hình thức tổ chức và

cơ chế thống trị của TB tài chính

c Xuất khẩu TB vẫn là cơ sở của độc quyền quốc tế sau chiến tranh, nhưng quy mô, chiều hướng và kết kấu của việc xuất khẩu TB đã

có bước phát triển mới

d Sự phân chia thế giới các liên minh của CNTB: xu hướng quốc tế hoá, toàn cầu hoá ngày càng tăng bên cạnh xu hướng khu vực hoá nền kinh tế.

đ Sự phân chia thế giới giữa các cường quốc vẫn tiếp tục dưới những hình thức cạnh tranh và thống trị mới

2 Những biểu hiện mới trong cơ chế điều tiết kinh tế của CNTB độc quyền nhà nước

- Tỷ trọng của kinh tế thuộc nhà nước trong nền kinh tế quốc dân đước tăng lên …

- Chi tiêu tài chính của các nước TB phát triển dùng để điều tiết quá trình tái SX xã hội tăng lên nhiều…

- Phương thức điều tiết của nhà nước linh hoạt, mềm dẻo hơn với phạm vi rộng lớn hơn…

+ Điều tiết bằng chương trình kế hoạch…

+ Điều tiết cơ cấu kinh tế bằng quan hệ thị trường…

+ Điều tiết tiến bộ khoa học và công nghệ… + Điều tiết thị trường lao động…

+ Điều tiết thị trường tài chính, tiền tệ …

+ Điều tiết kinh tế đối ngoại…

3 Những nét mới trong sự phát triển của

b Nền kinh tế đang có xu hướng từ kinh

tế công nghiệp sang kih tế tri thức.

c Sự điều chỉnh về QHSX và quan hệ giai

cấp

- Thứ nhất, quan hệ sở hữu có thay đổi…

như là phân tán quyền nắm cổ phiếu…

- Thứ hai, kết cấu g/c cũng đã thay đổi: các

g/c tầng lớp cùng tồn tại và tác động lẫn nhau…

- Thứ ba, tăng trưởng của SX và sự điều

chỉnh về QHSX, thu nhập bằng tiền lương…

d Thể chế quản lý kinh doanh trong nội

bộ doanh nghiệp có những biến đổi lớn.

- Thứ nhất, doanh nghiệp cải cách cơ chế

quản lý, thiết lập cơ cấu tổ chức hàng ngang

và mạng lưới…

- Thứ hai, dùng công nghệ cao cải cách cơ

chế quản lý SX…

- Thứ ba, thực hiện cải cách quản lý lao

động lấy con người làm gốc…

- Thứ tư, thay đổi hình thức tổ chức kinh

doanh…

đ, Điều tiết vĩ mô của nhà nước ngày càng

đước tăng cường.

- Thứ nhất, kịp thời điều chỉnh chiến lược

tổng thể phát triển kinh tế…

- Thứ hai, sự lựa chọn chính sách thực

dụng …

- Thứ ba, căn cứ vào tình hình phát triển

kinh tế khác nhau của từng thời kỳ, vận dụng linh hoạt chính sách tài chính và chính sách tiền tệ…

e Các công ty xuyên quốc gia ( TNC ) có

vai trò ngày càng quan trọng trong hệ thống kinh tế TBCN, là lực lượng chủ yếu thúc đẩy toàn cầu hoá kinh tế.

g Điều tiết và phối hợp quốc tế được tăng cường.

IV Vai trò, hạn chế và xu h ớng vận động của Chủ Nghĩa T Bản

1 Vai trò của CNTB đối với sự phát

triển của nền sản xuất x hộiã

a) Sự ra đời của chủ nghĩa t bản đã giải phóng loài ng ời khỏi "đêm tr ờng trung cổ" của xã hội phong kiến, đoạn tuyệt vời nền kinh tế tự nhiên, tự túc, tự cấp chuyển sang phát triển kinh tế hàng hoá t bản chủ nghĩa, chuyển sản xuất nhỏ thành sản xuất lớn hiện đại

- C.Mác và Ph.Ăng Ghen khẳng định trong

Tuyên ngôn của đảng cộng sản năm 1848:

Giai c p t s n trong qua trinh th ng tr ất CNTBĐQNN là sự kết ư sản trong qua trinh thống trị ản chất CNTBĐQNN là sự kết ố ị giai c p ch a ất CNTBĐQNN là sự kết ư sản trong qua trinh thống trị đầy một thế kỷ, nó tạo y m t th k , nó t o ột thế kỷ, nó tạo ế kỷ, nó tạo ỷ, nó tạo ạo

nh ng l c l ữu Nhà ực lượng sản xuất nhiều hơn đồ ư sản trong qua trinh thống trị ợng sản xuất nhiều hơn đồ ng s n xu t nhi u h n ản chất CNTBĐQNN là sự kết ất CNTBĐQNN là sự kết ề bản chất CNTBĐQNN là sự kết ơn đồ đồ

s h n l c l ột thế kỷ, nó tạo ơn đồ ực lượng sản xuất nhiều hơn đồ ư sản trong qua trinh thống trị ợng sản xuất nhiều hơn đồ ng s n xu t c a t t c cac ản chất CNTBĐQNN là sự kết ất CNTBĐQNN là sự kết ủa tất cả cac ất CNTBĐQNN là sự kết ản chất CNTBĐQNN là sự kết

th h tr ế kỷ, nó tạo ệ trước kia gộp lại ư sản trong qua trinh thống trị ớc kia gộp lại c kia g p l i ột thế kỷ, nó tạo ạo

Cùng với sự phát triển của kỹ thuật và công nghệ là quá trình giải phóng sức lao

động, nâng cao hiệu quả khám phá và chinh phục thiên nhiên của con ng ời

c) Thực hiện xã hội hoá sản xuất.

Đó là sự phát triển của phân công lao động xã hội, sản xuất tập trung với quy mô hợp lý, chuyên môn hoá sản xuất và hợp tác lao động sâu sắc, mối liên hệ kinh tế giữa các đơn vị, các ngành, các lĩnh vực ngày càng chặt chẽ làm cho các quá trình sản xuất phân tán đ ợc liên kết với nhau và phụ thuộc lẫn nhau thành một hệ thống, thành một quá trình sản xuất xã hội

d) Chủ nghĩa t bản thụng qua cỏc cuộc cỏch mạng cụng nghiệp đó lần đầu tiờn biết

tổ chức lao động theo kiểu công x ởng, do đó

đã xây dựng đ ợc tác phong công nghiệp cho

ng ời lao động, làm thay đổi nề nếp thói quen của ng ời lao động sản xuất nhỏ trong xã hội phong kiến

e) CNTB lần đầu tiờn đã thiết lập nên nền dân chủ t sản, xây dựng trên cơ sở thừa nhận quyền tự do thân thể của cá nhân

2 Hạn chế của chủ nghĩa t bản

* Bên cạnh đóng góp tích cực nói trên, chủ

nghĩa t bản cũng có những hạn chế về mặt lịch sử, đó là:

a). Chủ nghĩa t bản ra đời gắn liền với quá trình tích luỹ nguyên thuỷ của chủ nghĩa t bản Thực chất, đó là quá trình tích luỹ tiền tệ nhờ vào những biện pháp ăn c ớp, t ớc đoạt đối với những ng ời sản xuất hàng hóa nhỏ và nông dân tự do; nhờ vào hoạt động buôn bán, trao

đổi không ngang gía qua đó mà thực hiện sự bóc lột, nô dịch đối với những n ớc lạc hậu

•

b) Cơ sở cho sự tồn tại và phát triển của chủ nghĩa t bản là quan hệ bóc lột của các nhà t bản đối với công nhân làm thuê

C.Mác và V.I.Lênin cho rằng: chừng nào chủ nghĩa t bản còn tồn tại thì chừng đó quan

hệ bóc lột còn tồn tại và sự bất bình đẳng, phân hoá xã hội vẫn là điều không tránh khỏi

d) Chủ nghĩa t bản đã tạo ra hố ngăn cách giữa các n ớc giàu và các n ớc nghèo trên thế giới (thế kỷ XVIII chênh lệch về mức sống giữa n ớc giàu nhất và n ớc nghèo nhất mới chỉ là 2,5 lần, hiện nay số chênh lệch ấy là

250 lần)

3 Xu h ớng vận động của chủ nghĩa t bản

-V.I Lênin nhận xét: sự phát triển nhanh chóng và sự trì trệ thối nát là hai xu thế cùng song song tồn tại trong nền kinh tế của chủ nghĩa t bản độc quyền Đó cũng chính là một biểu hiện quan trọng thuộc bản chất của chủ nghĩa t bản độc quyền

- Những thành tựu và hạn chế trên đây của chủ nghĩa t bản bắt nguồn từ mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa t bản: mâu thuẫn giữa tính chất và trình độ xã hội hoá cao của lực l ợng sản xuất với quan hệ sở hữu t nhân t bản chủ nghĩa về t liệu sản xuất

Chủ nghĩa t bản càng phát triển, tính chất

và trình độ xã hội hóa của lực l ợng sản xuất ngày càng cao thì quan hệ sở hữu t nhân t bản chủ nghĩa về t liệu sản xuất ngày càng trở nên chật hẹp so với nội dung vật chất ngày càng lớn lên của nó

- Mặc dù chủ nghĩa t bản ngày nay đã

có điều chỉnh nhất định trong quan hệ sở hữu, quản lý và phân phối, và ở một chừng mực nhất định, sự điều chỉnh đó cũng đã phần nào làm giảm bớt tính gay gắt của mâu thuẫn này Song tất cả những điều chỉnh ấy vẫn không v ợt qua khỏi khuôn khổ của sở hữu t nhân t bản chủ nghĩa Vì vậy mâu thuẫn vẫn không

bị thủ tiêu

Theo sự phân tích của C Mác và V.I Lênin, đến một chừng mực nhất định, quan

- Điều đó cũng có nghĩa là ph ơng thức sản xuất t bản chủ nghĩa sẽ bị thủ tiêu và một ph ơng thức sản xuất mới ph ơng thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa sẽ ra đời và phủ định ph ơng thức sản xuất t bản chủ nghĩa