Bai 1 nhap mon DS và các qđiểm dân số

 Thực tiễn cho thấy Việt Nam hiện nay không chỉ đứng trước nguy cơ bùng nổ dân số trở lại, mà đang còn phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc nâng cao chất lượng dân số như: sự kh

NHẬP MÔN DÂN SỐ HỌC

TS Nguyễn Đăng Vững

BM Dân số học

Lịch sử ra đời Bộ môn Dân số học

 Khoa YTCC (Tái TL 1998)

 Bộ môn TC và QLYT

 Bộ môn Thống kê-Tin học-Dân số học

 Bộ môn Dân số học (11/2006)

 Các đối tượng giảng dạy: CNYTCC,

CNĐD+KTYH, BSYHDP, BSĐK, CKI, CKII, CH, NCS…

Mục tiêu môn học:

 Trình bày đuược các khái niệm cơ bản về dân số học.

 Trình bày đuược các quá trình biến động dân số và các

yếu tố ảnh hưưởng.

 Trỡnh bày ảnh hưởng của di dõn đến cỏc quỏ trỡnh dõn số,

kinh tế-xó hội

 Trình bày đưược các mối liên quan giữa dân số và phát

triển, dân số và kinh tế, DS và môi trưường, dân số và y tế, dân số và vấn đề bình đẳng giới

 Trình bày đưuợc 1 số phuương pháp dự báo dân số đơn

giản.

 Cỏc quan điểm, mục tiờu và giải phỏp của Chớnh sỏch

DS-KHHGĐ

 2013: dân số Việt Nam đạt 90 triệu

người

Thông tin từ Tổng cục Dân số - kế hoạch

hóa gia đình tại buổi mít-tinh kỷ niệm

Ngày dân số VN 26/12 cho biết: dân số sẽ đạt 90 triệu người vào năm tới và hầu

hết chỉ số của chương trình DS-KHHGĐ năm 2012 đều không đạt hoặc giảm so

với cùng kỳ năm 2011.

Thế giới sẽ đạt 7 tỷ người vào

ngày 31/10/2011

 Em bé nào sẽ là công dân thứ 7 tỷ?

Công dân thứ 7 tỷ của thế giới dự kiến sẽ cất tiếng

khóc chào đời tại một ngôi làng gần Lucknow, thủ phủ bang Uttar Pradesh phía bắc Ấn Độ vào hôm 31/10 tới chuyên gia thuộc tổ chức phi

chính phủ Plan India của Anh tại Ấn Độ cho

rằng ngôi làng Mal, cách Lucknow 23 km sẽ là nơi vinh dự chào đón sự kiện này

WHO kêu gọi cảnh giác với vi rút mới giống bệnh SARS

 Sau khi có 12 trường hợp được xác nhận

nhiễm coronavirus, một loại vi-rút mới giống với vi-rút gây bệnh SARS, Tổ chức

Y tế Thế giới (WHO) kêu gọi các quốc

gia thành viên nâng cao cảnh giác.

Các vấn đề Dân số-KHHGĐ hiện nay

 Bất cập của Pháp lệnh Dân số 2003

 Giải thể UB DS-Gia Đình và TE & sát nhập HT

DS-KHHGĐ vào ngành Y tế

- Tỷ lệ sinh con thứ 3 tăng cao

- Mất cân bằng giới tính khi sinh

 Già hóa Dân số

 Di cư: PT dân số âm, lấy chồng NN (Hàn quốc)

 Mật độ Dân số rất đông

 Vấn đề của giới trẻ: giáo dục giới tính, thuốc lắc,

đua xe, bạo lực v.v

http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/2012/10/1 21031_vn_mental_health.shtml.

Cập nhật: 16:51 GMT - thứ tư, 31 tháng 10, 2012

15% dân số Việt Nam có vấn đề về tâm thần là thống kê của Bộ Y tế, được nêu ra trong hội

thảo khoa học Việt-Pháp về tâm thần và tâm lý

y học vừa diễn ra ở Sài Gòn

Báo Tiền Phong dẫn lời ông La Đức Cương, Giám

đốc Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1, cho rằng có khoảng 12 triệu người Việt Nam (15% dân số) đang

có vấn đề về rối loạn tâm thần, trong đó phần lớn là bệnh trầm cảm.

 Thực tiễn cho thấy Việt Nam hiện nay không

chỉ đứng trước nguy cơ bùng nổ dân số trở lại,

mà đang còn phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc nâng cao chất lượng dân số như: sự khác biệt về dân số giữa các vùng, chăm sóc

sức khoẻ sinh sản phụ nữ, giải quyết đói nghèo

và việc làm, hiện tượng tảo hôn ở các đồng bào dân tộc, phòng chống HIV… , đại dịch

HIV/AIDS có nguy cơ bùng phát ở Việt Nam ước tính mỗi ngày có khoảng 45 người bị lây nhiễm mới,

Tỷ số giới tính khi sinh của các tỉnh, 2009 (số bé trai trên 100 số bé gái)

10 tỉnh cao nhất 10 tỉnh thấp nhất

Sau bài viết Thâm nhập hội “chờ ngày tận

thế”, rất nhiều bạn đọc bức xúc phản ảnh

có người thân, con cháu tham gia hội tại nhiều địa điểm khác

Thiên thạch rơi sượt qua trái đất

 Ô nhiễm môi trường, VSATTP, v.v…

 Quá tải bệnh viện

Di dời 1.800 hộ dân phố cổ Hà Nội sang quận

Long Biên

 Hiện nay mật độ dân cư tại khu phố cổ Hà

Nội tới hơn 84.000 người một km2, quá tải

so với cơ sở hạ tầng, điều kiện sống và sinh hoạt của người dân gặp nhiều khó khăn

Nhiều nhà có tới mấy chục hộ dân cùng

chung sống trong điều kiện hạ tầng xuống cấp, điều kiện tối thiểu như nhà vệ sinh

không đảm bảo

Dan tri, Chủ Nhật, 14/03/2010 - 10:28

Việt Nam có thể “thừa” đàn ông vào năm

2025 Theo Báo cáo phát triển con người châu Á-Thái Bình Dương của Chương trình phát triển Liên Hợp quốc (UNDP), tỷ lệ

bé trai khi sinh đang có xu hướng dần lấn

lướt so với bé gái

Số lượng Việt kiều về đón Tết Canh Dần sẽ

đạt kỷ lục (vnexpress 28/12)

 Theo Ủy ban người Việt Nam ở nước ngoài

(Bộ Ngoại giao), số lượng Việt kiều về quê dịp Tết Canh Dần sẽ đạt hơn 500.000, cao nhất từ trước đến nay

>

Chủ tịch nước: 'Lắng nghe tâm tư nguyện vọng của kiều bào'

 Theo ông Trần Đức Mậu, Phó chủ nhiệm Ủy ban

người Việt Nam ở nước ngoài, có hai lý do để

lượng Việt kiều về nước dịp Tết Canh Dần đạt

mức kỷ lục là cùng với sự ấm lên của kinh tế toàn cầu trong năm 2009, năm 2010 có nhiều lễ hội

hướng về cội nguồn (kỷ niệm 1000 năm Thăng Long Hà Nội,….).

Bộ Y tế cho biết sẽ trình Chính phủ nghị định

về xử lý vi phạm đối với các trường hợp vi phạm chính sách dân số-kế hoạch hóa gia đình Theo đó, sẽ có chế tài xử phạt cụ thể đối với tất cả trường hợp cố ý sinh con thứ ba

Chủ nhật, 1/3/2009, 15:39 GMT

Kiến nghị xử phạt nếu cố ý sinh con thứ

ba

Chủ nhật, 14/12/2008, 10:40 GMT+7

 Cảnh cáo, cách chức 72 đảng viên sinh con thứ 3!

Trong số 127 đảng viên ở Lạng Sơn sinh con thứ 3,

có 72 người bị cảnh cáo, cách chức, còn lại 55

trường hợp vẫn "bình an vô sự"

 Một số tỉnh thành có số người sinh con thứ 3 trở lên

tăng rất cao là Bạc Liêu (134%), Cà Mau 118%, Trà Vinh 71%, Sóc Trăng 48%

 Với tốc độ tăng dân số như hiện nay, theo đánh giá

của Bộ Y tế thì dân số của Việt Nam mỗi năm tăng thêm sẽ bằng 1 tỉnh

http://tintuconline.vietnamnet.vn/vn/ xahoi/178608/

200%Thứ sáu, 28/12/2007, 14:48 GMT+7

 Mật độ phương tiện tham gia giao thông

ở Hà Nội luôn quá tải, nhất là trong giờ cao điểm nên hầu hết các nút giao thông đều vượt quá khả năng thông xe Hiện tại các tuyến nút giao thông đều quá tải

khoảng 200%.

 Vnexpress 28/12/2009

TP HCM sẽ kẹt cứng ôtô trong 3 năm

tới

 Với 3.000 xe đăng ký mới mỗi tháng, bức

tranh giao thông Sài Gòn trong 3 năm tới được

dự báo khá ảm đạm Thứ trưởng Bộ Công an Trần Đại Quang đề nghị thành phố cần nghiên cứu triển khai thu phí ôtô cá nhân.

>

'Cam kết thu phí ôtô ở TP HCM sẽ giảm kẹt xe '

/ Xe máy chưa hẳn là nguyên nhân gây ùn tắc

 TP HCM hiện có hơn 400.000 ôtô Cuối năm,

tình trạng kẹt ôtô dần rõ nét khi xe hơi xếp hàng không có lối thoát, nhất là tại các ngã tư

Vnexpress.net 23/12/2009

Ùn tắc kinh hoàng tại các điểm 'bịt ngã tư'

 Xe buýt giăng ngang tại điểm quay đầu, xe máy băng

qua dải phân cách cứng, nhiều người khổ sở khi sang đường Dịp cuối năm, giao thông tại các điểm phân làn của thủ đô đang ùn tắc nghiêm trọng.

> 'Không thủ đô nào bịt ngã tư như Hà Nội' /

Phó chủ tịch Hà Nội: 'Bịt ngã tư chỉ là giải pháp tình t hế'

 Từ đầu tháng 6, Sở Giao thông Vận tải Hà Nội đã tiến

hành phân luồng lại giao thông trên nhiều tuyến phố:

dùng dải phân cách cứng bịt các giao cắt tại ngã 3, ngã 4, sau đó mở ngã rẽ mới, cách nút giao cắt cũ chừng 100-

200 mét Phương án này tỏ ra hiệu quả vào thời gian đầu khi thí điểm vào các tháng học sinh nghỉ hè

 Tuy nhiên, từ tháng 9 khi học sinh nhập trường, hàng loạt

điểm ùn tắc mới phát

 Cơ cấu/cơ hội Dân số Vàng của Việt Nam:+ Tổng tỷ lệ phụ thuộc < 50%

Dân số trong độ tuổi lao động tăng nhanh theo thời gian

Nhóm tuổi (% tổng dân số) 1979 1989 1999 2007

15-19 11,40 10,50 10,77 10,71 20-24 9,26 9,50 8,86 8,69 25-29 7,05 8,80 8,48 7,66 30-34 4,72 7,30 7,86 7,71 35-39 4,04 5,10 7,27 7,66

40-44 3,80 3,40 5,91 7,51

45-49 4,00 3,10 4,07 6,44

50-54 3,27 2,90 2,80 5,23

55-59 2,95 3,00 2,36 3,43

Nguồn: Tổng điều tra dân số 1979, 1989, 1999 và GSO (2007, 2008)

BIẾN ĐỘNG CƠ CẤU D SỐ Ở VIỆT NAM

NHẬP MÔN DÂN SỐ

MỤC TIÊU BÀI HỌC 1

1 Nêu được khái niệm, đối tượng, phạm vi và

phương pháp của môn dân số học.

2 Trình bày được những nét khái quát của tình hình

dân số thế giới và dân số Việt Nam

3 Hiểu được mối liên quan giữa dân số với các vấn

đề kinh tế, xã hội, và môi trường.

4 Trình bày được các quan điểm dân số và các quy

luật dân số

Một số khái niệm, thuật ngữ (1)

 Dân cư: tập hợp những con người cùng cư trú

trên một lãnh thổ nhất định

+ Dân cư của một vùng lãnh thổ là khách thể

nghiên cứu chung của nhiều bộ môn khoa học,

cả khoa học tự nhiên và khoa học xã hội

+ Khái niệm dân cư không chỉ bao gồm số

người, với cơ cấu độ tuổi và giới tính của nó,

mà còn bao gồm cả các vấn đề kinh tế, văn

hóa, sức khỏe, ngôn ngữ, tập quán, v.v

Một số khái niệm (2)

 Dân số là dân cư được xem xét, và nghiên cứu ở

góc độ quy mô và cơ cấu.

- Quy mô cơ cấu dân số trên một lãnh thổ không

ngừng biến động do sinh, chết, và di cư, theo sự

biến đổi của thời gian, mọi người đều chuyển từ tuổi này sang tuổi khác

 Phát triển: quá trình 1 XH đạt đến mức thoả mãn

các nhu cầu mà XH ấy coi là thiết yếu

là QT giảm dần, đi đến loại bỏ nạn đói ăn, bệnh

tật, mù chữ, tình trạng mất VS, thất nghiệp và bình đẳng

Một số khái niệm, thuật ngữ (3)

 Tổng tỷ suất sinh (TFR): số con trung bình

sinh ra còn sống của một phụ nữ trong suốt

cuộc đời mình

 Mức sinh thay thế: là mức sinh mà một đoàn

hệ phụ nữ trung bình có vừa đủ số con gái để thay thế mình trong dân số Thông thường khi tổng tỷ suất sinh đạt 2,1 con thì được coi là

đạt mức sinh thay thế Nhưng trên thực tế,

mức sinh thay thế còn phụ thuộc vào tỷ suất

tử vong trẻ em gái và tỷ số giới tính khi sinh

Một số khái niệm, thuật ngữ (4)

 Tỷ suất sinh thô (CBR): số sinh ra sống

trong năm tính trên 1000 dân

 Tỷ suất chết thô (CDR): số người chết

trong năm tính trên 1000 dân

 Tỷ lệ tăng dân số: là tỷ lệ mà một dân số

tăng (hoặc giảm) trong một năm nhất định

do tăng tự nhiên và chuyển cư thực, biểu thị bằng số phần trăm so với dân số gốc

Một số khái niệm, thuật ngữ (5)

 Tỷ số giới tính khi sinh (SRB): số trẻ sơ sinh

trai trên 100 trẻ sơ sinh gái

 Đà tăng dân số: xu hướng dân số tiếp tục tăng

ngoài thời gian mức sinh thay thế đã đạt được

do có sự tập trung tương đối cao số người

trong độ tuổi sinh đẻ

 Già hoá dân số: là sự gia tăng của tỷ trọng dân

số cao tuổi (từ 60 tuổi trở lên) trong tổng số

dân Theo quy ước của Liên Hiệp Quốc, một quốc gia có tỷ lệ người cao tuổi từ 10% trở lên, thì được coi là quốc gia có dân số già

 Tỷ lệ sử dụng biện pháp tránh thai (CPR): là

tỷ lệ phần trăm số phụ nữ trong độ tuổi sinh

đẻ sử dụng một biện pháp tránh thai bất kỳ

 Sức khỏe sinh sản: là sự thoải mái hoàn toàn

về thể chất, tinh thần và xã hội, không chỉ

đơn thuần là không có bệnh tật hoặc tàn phế của hệ thống sinh sản

 Tỷ số tử vong mẹ (MMR): là số bà mẹ tử

vong tính trên 100 000 số sơ sinh sống

 Mức sinh thay thế: là mức sinh mà một

đoàn hệ phụ nữ trung bình có vừa đủ số

con gái để thay thế mình trong dân số

Thông thường khi tổng tỷ suất sinh đạt 2,1 con thì được coi là đạt mức sinh thay thế Nhưng trên thực tế, mức sinh thay thế còn phụ thuộc vào tỷ suất tử vong trẻ em gái và

tỷ số giới tính khi sinh

 Tỷ suất tử vong trẻ em dưới 1 tuổi (IMR):

là số trẻ em tử vong trong độ tuổi kể từ khi sinh ra đến 11 tháng 29 ngày, tính trên

1000 trẻ sơ sinh sống

 Tỷ số phá thai: là số trường hợp phá thai

tính trên 100 trẻ sơ sinh sống

Đối tượng và Nội dung của môn học

1. Tái sản xuất dân số- Đối tượng ng/cứu của

dân số học:

Dân cư được xem xét nghiên cứu ở góc độ

số lượng như quy mô (tổng số dân) và cơ cấu (giới tính, độ tuổi)

 Sự đổi mới không ngừng DS gây nên bởi các sự

kiện sinh và chết gọi là biến động tự nhiên hay là tái sản xuất dân số theo nghĩa hẹp.

 Thực tế, sự biến động thuần túy mang tính tự

nhiên chỉ có được trên quy mô toàn thế giới ở các vùng lãnh thổ nhỏ hơn thường xảy ra tình

trạng di cư Sự thay đổi DS xảy ra do tác động của di cư gọi là biến động cơ học

Phương trình cân bằng dân số

 Một loại biến động khác của dân cư là biến động

XH:

Đối với 1 dân cư, không những quy mô, cơ cấu

được đổi mới liên tục do biến động tự nhiên, biến động cơ học mà cả khía cạnh xã hội học: trình độ giáo dục, cơ cấu nghề nghiệp, tình trạng hôn nhân cũng thay đổi không ngừng Biến đổi xã hội của dân cư (lớn lên, đi học, làm việc, thay đổi nơi ở, kết hôn…).

 Sự đổi mới không ngừng của một cư dân là

kết quả tổng hợp của 3 loại biến động: tự nhiên (sinh, chết), cơ học (đi, đến) và xã

hội, gọi là tái sản xuất dân số theo nghĩa

rộng

 Nhiệm vụ của DS học là tìm ra quy luật

hoặc tính quy luật của quá trình tái sản xuất

DS

 DS học là khoa học XH Các sự kiện sinh, chết

bị quy định bởi:

- Yếu tố sinh học,

- yếu tố XH học: hiểu biết, thái độ, hành vi & các yếu tố kinh tế, xã hội #.

 Chỉ có con người mới sử dụng KHKT để hạn chế

hoặc khuyến khích sinh sản, đấu tranh với bệnh tật kéo dài tuổi thọ Hôn nhân và di cư biểu thị bản chất xã hội rõ ràng

Nội dung của môn học dân số

học (DSH)

 Nội dung trước hết của DSH là NC quy mô

và cơ cấu ( tuổi, giới tính)

NC dân số ở 1 vùng, 1 thời điểm, các câu

hỏi được đặt ra: vùng có ? người, ở 1 độ

tuổi nào đó có ? nam, ? nữ

 Dự báo DS: DS không ngừng biến động

 Chính sách DS & dự báo DS thường đi liền

với nhau

 Như vậy dân số được NC cả ở trạng thái tĩnh, trạng

thái tại 1 thời điểm (quy mô và cơ cấu dân số)

 Trạng thái động, sự biến động dân số trong một

khoảng thời gian nào đó trong tương lai (dự báo

dân số)

 Các yếu tố gây ra sự biến động này: mức sinh, mức

chết & các yếu tố ảnh hưởng và di dân & tác động tới sức khoẻ, các vấn đề xã hội

 Dân số - phát triển: quy mô sản xuất và tiêu dùng

của 1 số lượng khổng lồ DS tác động ngược trở lại rất mạnh mẽ đối với sự PT KT-XH và tính bền

vững của môi trường

 Các quan điểm, tính quy luật phát triển dân số

Phương pháp NC DS học

 CN duy vật lịch sử là cơ sở PP luận của DS học.

 Phép biện chứng lịch sử yêu cầu xem xét, NC sự phát triển

DS trong mối quan hệ với phát triển SX với cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng và biến đổi theo sự biến đổi của chúng

 Thống kê là công cụ để NC: thu thập, xử lý, phân tích và trình

bày số liệu DS

 Phân bố thống kê và các tỷ lệ, tỷ suất

 Toán học: mô hình hoá các quá trình dân số, dự báo dân số

(dùng hàm số 1 hoặc nhiều biến)

 Phương pháp xã hội học, định tính: hiểu sâu nguyên nhân của

các quá trình dân số

 PP của các bộ môn KH khác, PP thế hệ hiện thực, giả định,

lưới dân số…

Ý nghĩa của môn học

 NC về quy mô, cơ cấu DS cho phép hiểu biết bức tranh

dân số- nền tảng vật chất của XH, trên cơ sở đó hoạch

định chính sách DS quốc gia hợp lý và quản lý hiệu quả

sự phát triển DS của đất nước và khu vực.

 Các kế hoạch sản xuất, dịch vụ không thể thiếu các căn

cứ về quy mô, cơ cấu dân số

 Xuất phát từ yếu tố DS có thể dự báo các vấn đề kinh tế

xã hội khác

 Như vậy DSH cho phép hiểu biết 1 trong những CSVC

của XH, hiểu biết đời sống XH và góp phần thúc đẩy XH phát triển.

Khái quát tình hình dân số thế giới và Việt nam

Quy mô DS tăng:

 VN: trong vòng 50 năm DS tăng lên gấp 3 lần (từ 22,150 tr

người năm 1943 đến 76,323 tr người năm1999) Từ năm

1921 đến 1995, chỉ khoảng 74 năm, DS VN đã tăng 4,5 lần với SL khoảng 58,5 tr người.

 Thế giới: cũng trong thời gian này, DSTG tăng 2,9 lần

Tính từ năm 1975 đến năm 1990, DS nước ta tăng thêm

18,6 tr người thì Châu Âu chỉ tăng thêm 20 triệu người.

 Thế giới đạt 6 tỷ người (1999), 7 tỷ (31/10/2011), 8 tỷ sau

10 năm nữa.