ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ --- Nguyễn Văn Luân NGHIÊN CỨU GIẢI PHÁP CẢI TẠO, GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN MỚI “HỆ THỐNG THANH TOÁN ĐIỆN TỬ LIÊN NGÂN HÀNG” THEO CHIẾN LƯ
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ
-
Nguyễn Văn Luân
NGHIÊN CỨU GIẢI PHÁP CẢI TẠO, GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN MỚI
“HỆ THỐNG THANH TOÁN ĐIỆN TỬ LIÊN NGÂN HÀNG” THEO CHIẾN LƯỢC TẬP TRUNG HOÁ TÀI KHOẢN
VÀ HIỆN ĐẠI HOÁ CÁC NGHIỆP VỤ NGÂN HÀNG
Ngành: Công nghệ thông tin
Mã số: 1.01.10
LUẬN VĂN THẠC SỸ
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS: Trịnh Nhật Tiến
Hà nội-2006
Trang 2MỤC LỤC
MỤC LỤC 1
LỜI CAM ĐOAN 4
DANH MỤC BẢNG BIỂU 5
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU 7
MỞ ĐẦU 8
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 12
1.1 CHIẾN LƯỢC TẬP TRUNG HOÁ TÀI KHOẢN VÀ HIỆN ĐẠI HOÁ NH.12 1.1.1 Thực trạng hệ thống thanh toán của các Ngân hàng Việt Nam 12
1.1.1.1 Mô hình tổ chức Hệ thống Ngân hàng của Việt Nam[8] 12
1.1.1.2 Thực trạng những hệ thống thông tin trong các NHVN[8] 14
1.1.1.3 Chiến lược tập trung hoá tài khoản Ngân hàng[8] 16
1.1.2 Hiện đại hoá Ngân hàng Việt Nam[8] 18
1.1.2.1 Đổi mới công nghệ Ngân hàng 18
1.1.2.2 Tập trung xây dựng hệ thống thanh toán cốt lõi[4] 19
1.2 ƯU NHƯỢC ĐIỂM CỦA HT “TTĐT LIÊN NGÂN HÀNG” HIỆN TẠI 21
1.2.1 Giới thiệu “Hệ thống thanh toán điện tử liên Ngân hàng”[4] .21
1.2.1.1 Mục tiêu của hệ thống thanh toán điện tử liên Ngân hàng 21
1.2.1.2 Quá trình xây dựng hệ thống 21
1.2.1.3 Mô hình nghiệp vụ chung của hệ thống 22
1.2.1.4 Các thành phần của hệ thống 24
1.2.2 Nhược điểm của “Hệ thống thanh toán điện tử liên Ngân hàng” .36
1.3 NGHIÊN CỨU ỨNG DỤNG CN 3 LỚP BEA TUXEDO CHO HT IBPS 46
1.3.1 Tính năng của công nghệ ba lớp Tuxedo[18,19,20] 46
1.3.1.1 Giới thiệu tổng quan về công nghệ 3 lớp Tuxedo BEA 46
1.3.1.2 Đặc tính kỹ thuật chính của BEA Tuxedo 52
1.3.1.3 Ứng dụng của BEA Tuxedo trên thế giới 62 1.3.1.4 Đánh giá khả năng sử dụng BEA Tuxedo cho giải pháp xây dựng IBPS.63
Trang 3CHƯƠNG 2 KIẾN NGHỊ GIẢI PHÁP CHO HỆ THỐNG IBPS 64
2.1 GIẢI PHÁP CẢI TẠO HT THANH TOÁN IBPS HIỆN THỜI 64
2.1.1 Yêu cầu cho giải pháp cải tạo hệ thống IBPS .64
2.1.1.1 Giữ nguyên hệ thống IBPS hiện tại[4] 64
2.1.1.2 Mở rộng vai trò của PPC thành PPC khu vực[4] 65
2.1.1.3 Nâng cao năng lực hệ thống IBPS 65
2.1.2 Giải pháp cải tạo hệ thống IBPS .67
2.1.2.1 Mô hình giải pháp 67
2.1.2.2 Đảm bảo an ninh, an toàn cho hệ thống nâng cấp 72
2.2 GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN MỚI HỆ THỐNG IBPS 78
2.2.1 Yêu cầu cho giải pháp phát triển mới hệ thống IBPS 78
2.2.1.1 Yêu cầu về mục tiêu đặt ra cho hệ thống IBPS 78
2.2.1.2 Yêu cầu về chức năng nhiệm vụ của IBPS 78
2.2.1.3 Yêu cầu kỹ thuật cần đáp ứng của IBPS mới 79
2.2.2 Giải pháp phát triển mới hệ thống IBPS 87
2.2.2.1 Quan điểm xây dựng giải pháp 87
2.2.2.2 Mô hình hệ thống 88
2.2.2.3 Đặc tính kỹ thuật các thành phần trong hệ thống 95
2.3 LỰA CHỌN GIẢI PHÁP TỐI ƯU TRONG HAI GIẢI PHÁP TRÊN 115
2.3.1 Tiêu chuẩn lựa chọn giải pháp .115
2.3.2 Bảng kết quả đánh giá giải pháp .116
2.3.3 Kết luận lựa chọn giải pháp tối ưu .116
CHƯƠNG 3 XÂY DỰNG MÔ PHỎNG GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN IBPS 117
3.1 NHỮNG HẠN CHẾ CỦA HỆ THỐNG MÔ PHỎNG GIẢI PHÁP 117
3.1.1 Hạn chế do qui mô của giải pháp lớn 117
3.1.2 Hạn chế hạ tầng, thiết bị .117
3.1.3 Hệ thống mô phỏng cái gì của giải pháp? 117
3.2 PHÂN TÍCH YÊU CẦU CHO HỆ THỐNG MÔ PHỎNG 119
Trang 43.2.1 Khảo sát hệ thống .119
3.2.1.1 Thu thập hồ sơ, giấy tờ liên quan 119
3.2.1.2 Thông tin tổng hợp của quá trình khảo sát 119
3.2.2 Xác định yêu cầu hệ thống phần mềm .125
3.2.2.1 Yêu cầu tổng thể hệ thống 125
3.2.3 Phân tích yêu cầu .130
3.2.3.1 Mô tả chi tiết hệ thống theo vùng địa lí 130
3.2.3.2 Mô tả chi tiết tiến trình 131
3.2.3.3 Biểu đồ luồng dữ liệu vật lí 132
3.2.3.4 Mô hình thực thể-mối quan hệ (E-R) 133
3.3 THIẾT KẾ HỆ THỐNG MÔ PHỎNG 134
3.3.1 Quan điểm thiết kế hệ thống mô phỏng .134
3.3.2 Thiết kế Hệ thống Logic .135
3.3.2.1 Đặc tả logic từng tiến trình 135
3.3.2.2 Mô hình dữ liệu quan hệ 137
3.3.2.3 Từ điển dữ liệu 137
3.4 THỰC HIỆN HỆ THỐNG MÔ PHỎNG 138
3.4.1 Phần mềm trung tâm tại IBPC .138
3.4.1.1 Cơ sở dữ liệu vật lí 138
3.4.1.2 Cấu hình cài đặt phần mềm trung tâm IBPC 139
3.4.1.3 Mã nguồn hệ thống IBPC 140
3.4.2 Chương trình máy trạm CI-TAD 142
3.4.3 Kết quả đạt được của hệ thống mô phỏng .143
KẾT LUẬN 144
TÀI LIỆU THAM KHẢO 147
Danh mục công trình của tác giả 147
Tiếng Việt 147
Tiếng Anh 147
Trang 5LỜI CAM ĐOAN
Tôi luôn tâm niệm với bản thân rằng “Mình phải luôn luôn học tập và nghiên cứu để nâng cao kiến thức và trình độ chuyên môn nhằm mục đích trở thành con người hữu ích cho xã hội, cho đất nước” Chính vì vậy, tôi đã theo đuổi khoá học sau đại học cũng như lựa chọn và thực hiện luận văn này Tôi tự tin và tự hào khi khẳng định rằng kết quả mình có được trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu ở trường cũng như trong luận văn tốt nghiệp Thạc sỹ của mình là kết quả của một quá trình học tập, công tác, nghiên cứu và thực hiện hoàn toàn nghiêm túc, trung thực của bản thân!
Trong luận văn, tôi có tham khảo đến một số tài liệu của một số tác giả khác Chúng được liệt kê tại phần Tài liệu tham khảo ở cuối luận văn
Tôi xin cam đoan và chịu trách nhiệm về nội dung và sự trung thực trong luận văn tốt nghiệp Thạc sỹ của mình!
Học viên, Nguyễn Văn Luân
Trang 6DANH MỤC BẢNG BIỂU
Hình 1 Mô hình phân cấp hệ thống Ngân hàng Việt Nam 13
Hình 2 Mô hình nghiệp vụ, tổ chức của hệ thống IBPS 23
Hình 3 Sơ đồ xử lí lệnh thanh toán giá trị cao 26
Hình 4 Bảng vai trò các trung tâm thanh toán trong hệ thống IBPS 30
Hình 5 Mô hình phần mềm ứng dụng của IBPS 31
Hình 6 Mô hình phần cứng và mạng truyền thông 32
Hình 7 Các mối đe doạ đối với an ninh, an toàn IBPS 44
Hình 8 Sơ đồ phát triển của sản phẩm Tuxedo 46
Hình 9 Mô hình ứng dụng 3 lớp của Tuxedo 47
Hình 10 Mô hình kiến trúc tổng thể của BEA Tuxedo 49
Hình 11 Mô hình hệ thống thông tin được phát triển trên BEA Tuxedo 52
Hình 12 Ứng dụng được phát triển bằng nhiều ngôn ngữ theo chuân ATMI, CORBA 53
Hình 13 Mô hình API của ATMI cho phát triển ứng dụng trên C, C++, COBOL 53
Hình 14 Mô hình môi trường phát triển CORBA của Tuxedo 54
Hình 15 Quản lí giao dịch của Tuxedo 55
Hình 16 Quản lí giao dịch phân tán 55
Hình 17 Phương thức xử lí truyền thông theo sự kiện 56
Hình 18 Khung tích hợp cho các thành phần an toàn, bảo mật 56
Hình 19 Mô hình hàng đợi thông điệp 57
Hình 20 Lời gọi hàm truyền thông điệp 57
Hình 21 Hàng đợi xử lí thông điệp 58
Hình 22 Sơ đồ truyền dữ liệu có định tuyến 58
Hình 23 Nền tảng ứng dụng của BEA Tuxedo 59
Hình 24 Sơ đồ cân bằng tải của BEA Tuxedo 59
Hình 25 Kết nối và tích hợp môi trường Web 60
Hình 26 Thích ứng với Mainframe 60
Hình 27 Công cụ quản trị hệ thống 61
Hình 28 Bảng mô tả lĩnh vực, đối tác và khách hàng sử dụng Tuxedo 62
Hình 29 Bảng tổng kết hệ thống xây dựng trên BEA Tuxedo 63
Hình 30 Mô hình tổng thể hệ thống IBPS được nâng cấp 68
Hình 31 Mô hình phần mềm ứng dụng IBPS 70
Hình 32 Mô hình phần cứng, mạng viễn thông 72
Hình 33 Mô hình an ninh, an toàn, bảo mật cho IBPS nâng cấp 73
Hình 34 Mô hình hệ tổng thể hệ thống IBPS mới 88
Hình 35 Mô hình hệ thống phần mềm ứng dụng IBPS 90
Hình 36 Mô hình cấu thành IBPC của IBPS mới 90
Hình 37 Mô hình phần cứng, mạng, truyền thông của IBPS 92
Hình 38 Mô hình an ninh, bảo mật cho hệ thống IBPS 95
Hình 39 Cấu trúc phần mềm ứng dụng IBPC 101
Hình 40 Mô hình cài đặt phần mềm IBPS trên máy chủ vật lí 102
Hình 41 Mô hình mạng và phần cứng của hệ thống IBPS mới 106
Hình 42 Mô hình mạng, thiết bị mạng tại IBPC 109
Hình 43 Mô hình an ninh, bảo mật cho hệ thống 111
Hình 44 Bảng đánh giá giải pháp đưa ra 116
Hình 45 Bảng tổng hợp công việc 121
Hình 46 Bảng tổng hợp hồ sơ, tài liệu 123
Hình 47 Bảng tổng hợp dữ liệu từ điển 124
Hình 48 Mô hình hệ thống mô phỏng theo phân vùng địa lí 125
Hình 49 Sơ đồ ngữ cảnh hệ thống 126
Hình 50 Biểu đồ phân rã chức năng tại IBPC 126
Hình 51 Biểu đồ phân rã chức năng tại CI-TAD 127
Hình 52 Bảng danh sách thực thể dữ liệu 127
Hình 53 Ma trận thực thể chức năng tại IBPC 128
Hình 54 Ma trận thực thể chức năng tại CI-TAD 129
Trang 7Hình 55 Bảng mô tả chi tiết tiến trình tại IBPC 131
Hình 56 Bảng mô tả chi tiết tiến trình tại CI-TAD 132
Hình 57 Biểu đồ luồng dữ liệu vật lí mức 0 của chương trình CI-TAD 132
Hình 58 Biểu đồ luồng dữ liệu vật lí mức 0 của hệ thống IBPC 133
Hình 59 Mô hình E-R 133
Hình 60 Bảng đặc tả tiến trình cho biểu đồ Hình 57 tại IBPC 135
Hình 61 Bảng đặc tả tiến trình cho biểu đồ Hình 56 chương trình CI-TAD 136
Hình 62 Mô hình dữ liệu quan hệ 137
Hình 63 Bảng từ điển thuộc tính dữ liệu 137
Hình 64 Giao diện đăng nhập chương trình CI-TAD 142
Hình 65 Giao diện chương trình CI-TAD chính 142
Hình 66 Giao diện chương trình chức năng tra cứu dữ liệu 142
Hình 67 Giao diện chương trình chức năng lập lệnh thanh toán HV đi 143
Trang 8DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU
TT Ký hiệu Chú giải cho ký hiệu sử dụng
1 IBPS Inter Bank Payment System
2 NPSC National Processing and Settlement Center
3 PPC Provincial Payment Center
4 SAP Settlement Account Process
7 LV-Switching Low Value Switching
8 EIS-G Extend Information System - Gateway
9 TAD Terminal Access Device
11 OP-TAD Operation - TAD
12 CI-TAD Credit Institution - TAD
13 SAP-Manager Settlement Account Process - Manager
14 SBV State Bank of Vietnam
15 SBV-Branch Branch of SBV
16 CI-HO Creait Institution Head Offfice
17 CI-Branch Branch of CI
18 PKI Public Key Infrastructure
21 IBPC Inter Bank Payment Center
22 NHNN Ngân hàng Nhà nước
23 NHTM Ngân hàng thương mại
24 HTTT Hệ thống thanh toán
Trang 9MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của luận văn
Sau 20 năm đổi mới và hội nhập, Việt Nam đã đạt được những thành tựu và những khởi sắc nhất định trong công cuộc phát triển kinh tế Nền kinh tế Việt nam dựa trên nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa Trong đó, Ngân hàng là một ngành huyết mạch cho nền kinh tế Sức mạnh của ngành Ngân hàng có vai trò quyết định đến sự ổn định, phát triển và sự phồn vinh của nền kinh tế đất nước
Từ một nền kinh tế kế hoạch tập trung phi thị trường chuyển sang nền kinh tế thị trường, mọi ngành đều cần sự cải cách và chuyển đổi mạnh mẽ Ngành Ngân hàng cũng không phải là một ngoại lệ Đây chính là lí do mà từ năm 2001, Ngân hàng Nhà nước cùng với các Ngân hàng thương mại, Ngân hàng thương mại nhà nước đã xây dựng đề án cơ cấu lại với mục tiêu xây dựng một hệ thống Ngân hàng mạnh với sức cạnh tranh cao, trong đó các Ngân hàng thương mại nhà nước giữ vai trò chủ đạo Các giải pháp của đề án tập trung vào ba trụ cột chính là nâng cao sức mạnh tài chính (xử lý nợ, tăng vốn tự có), nâng cao trình độ quản lý và trình độ công nghệ
Nâng cao trình độ công nghệ ở đây tập trung vào việc thực hiện thành công chiến lược tập trung hoá tài khoản và hiện đại hoá, mở rộng các dịch vụ Ngân hàng dựa trên thành quả của công nghệ truyền thông và công nghệ thông tin Cụ thể là việc xây dựng các hệ thống thông tin tác nghiệp mạnh như các hệ thống thanh toán tập trung, hệ thống thẻ hay các dịch vụ Ngân hàng mới như Internet banking… Trong đó, hệ thống thanh toán điện tử liên Ngân hàng (Inter Bank Payment System – IBPS) là một hệ thống thanh toán có vị trí trung tâm, trụ cột và quan trọng nhất của hệ thống Ngân hàng Việt Nam Hệ thống này được tiến hành lập dự án và thực hiện từ những năm cuối thập kỷ 90 trước đây và chính thức được đưa vào vận hành từ năm 2003 với chi phí cho hoàn thiện và vận hành hệ thống hơn chục triệu USD
Trang 10Sau 2 năm hoạt động chính thức, IBPS đã kết nối 55 tổ chức tín dụng, hơn
200 chi nhánh, mỗi ngày thực hiện gần 20 ngàn giao dịch, giá trị giao dịch cả ngàn
tỷ đồng Tuy nhiên, IBPS đã có vòng đời gần chục năm kể từ khi đặt nền móng khảo sát và thực hiện cho đến ngày nay Bản thân IBPS đã thể hiện những mặt hạn chế của mình Hạn chế này do rất nhiều nguyên nhân khác nhau: do hạn chế lịch sử,
do hạn chế kỹ thuật, do sự tiến bộ quá nhanh của công nghệ trên thế giới và một nguyên nhân đáng mừng khác là sự phát triển và tăng trưởng không ngừng của nền kinh tế đất nước đã đẩy nhu cầu thanh toán của toàn hệ thống Ngân hàng cao hơn Những hạn chế và sự thay đổi trên đã làm cho hệ thống thanh toán IBPS hiện tại bị quá tải và cần được nâng cấp Do đó, giai đoạn 2 – giai đoạn hiện đại hoá hệ thống thanh toán này cần được tiến hành cấp thiết hơn bao giờ
2 Mục đích của luận văn
Mục đích của luận văn là nghiên cứu và đưa ra những giải pháp khoa học cho giai đoạn hiện đại hoá hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng Trong đó, luận văn đưa ra và đánh giá khách quan về 2 giải pháp cụ thể: Giải pháp nâng cấp hệ thống thanh toán IBPS hiện thời và Giải pháp phát triển mới hệ thống IBPS Từ đây, luận văn có kết luận về giải pháp nào đảm bảo tối ưu nguồn lực đầu tư cũng như hiệu quả của hệ thống sau khi hoàn thành hiện đại hoá
3 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là hệ thống thanh toán quốc gia “Hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng” của ngân hàng Việt nam
4 Phạm vi nghiên cứu
Luận văn nghiên cứu một cách tương đối có hệ thống từ mô hình hệ thống ngân hàng VN, quá trình hình thành và phát triển hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng, những ưu nhược điểm của hệ thống thanh toán liên ngân hàng tại thời điểm hiện tại và những yêu cầu đòi hỏi nâng cấp và hiện đại hoá hệ thống trong thời gian tới
Trang 11TÀI LIỆU THAM KHẢO
Danh mục công trình của tác giả
Thư ký đề tài cấp ngành Ngân hàng năm 2004, “Giải pháp ứng dụng công nghệ mới (công nghệ 3 lớp) trong việc xây dựng hệ thống thanh toán Ngân hàng trực tuyến - tập trung hoá tài khoản”, mã số KH: KNH 2004.05
Tiếng Việt
1 Phan Đình Diệu GS [1999], Lý Thuyết Mật Mã và An Toàn Thông Tin
2 Vũ Duy Lợi PGS –TS [2000], Mạng thông tin máy tính
3 Nguyễn Văn Vị PGS –TS [2004], Phân tích thiết kế Hệ thống thông tin
4 Tạ Quang Tiến TS., Tạp chí tin học Ngân hàng số 7/2005, Tập trung nguồn lực,
tiếp tục hoàn thiện & mở rộng hệ thống thanh toán quốc gia
5 Hoàng Xuân Quế, Tạp chí tin học Ngân hàng số 7/2005, Thách thức cạnh tranh
dịch vụ Ngân hàng khi hội nhập
6 Nguyễn Ngọc Sâm, Tạp chí tin học Ngân hàng số 7/2005, Mở rộng thanh toán
không dùng tiền mặt – Kinh nghiệm của các nước & giải pháp của Việt Nam
7 Tuấn Thành, Tạp chí tin học Ngân hàng số 6, 8/2005, Ổ tape và Giải pháp lưu
trữ mạng SAN
8 Giới thiệu NHNN, Website NHNN Việt Nam:
http://www.sbv.gov.vn/gioithieu.asp
9 VPNHNN, Hệ Thống Thanh Toán Của NHTW Thuỵ Điển , Website:
http://www.sbv.gov.vn/nghiencuu.asp?tin=109
10 Website, Hệ thống thanh toán của Hàn Quốc, http://www.kftc.or.kr/english.
Tiếng Anh
11 Elmasri and Navathe, P.[2001], “Fundamentals of database systems”,
International edition, Third edition
12 Hajhumar huyya, P.[2003], “Hight performance Cluster” 1 2, Programing and
Applications