Bài Giảng Đái Tháo Đường

Các yếu tố nguy cơ của ĐTĐ Rối loạn chuyển hóa lipid  Ít vận động, ăn nhiều thức ăn nhiều năng lượng, hút thuốc lá, uống rượu  Phụ nữ sanh con > 4kg, đa ối, hay bị sẩy thai  Rối loạn

ĐÁI THÁO ĐƯỜNG

ThS BS Diệp Thị Thanh Bình Phó Chủ Nhiệm Bộ môn Nội tiết Đại học Y Dược TP HCM

ĐỊNH NGHĨA

Đái tháo đường (ĐTĐ):

 Rối loạn chuyển hóa glucid, lipid, protid

 Thiếu insulin và hoặc đề kháng insulin  Tăng đường huyết, xuất hiện đường trong nước tiểu

TIÊU CHÍ CHẨN ĐOÁN

• Chẩn đốn dựa vào 1 trong 3 tiêu chí sau:

(sau 8 giờ khơng ăn) (đo 2 lần khác nhau)

hiện của tình trạng tăng đường huyết.*

pháp dung nạp glucose) ≥ 200 mg/dl.

* Biểu hiện của tăng đường huyết là uống nhiều, tiểu nhiều và sụt cân

khơng lý giải được.

Các yếu tố nguy cơ của ĐTĐ

 Rối loạn chuyển hóa lipid

 Ít vận động, ăn nhiều thức ăn nhiều năng lượng, hút thuốc lá, uống rượu

 Phụ nữ sanh con > 4kg, đa ối, hay bị sẩy thai

 Rối loạn dung nạp glucose, rối loạn đường huyết đói ở các lần xét nghiệm trước

PHÂN LOẠI ĐÁI THÁO ĐƯỜNG

ĐTĐ típ 1:

- Do miễn dịch

- Vô căn

ĐTĐ típ 2:

- Kháng insulin (chủ yếu) + giảm insulin

- Giảm insulin (chủ yếu) + kháng insulin

Các dạng đặc biệt:

- Bệnh lý gen

- Bệnh lý tụy: viêm tụy mãn, xơ hóa tụy…

- Bệnh nội tiết: to đầu chi, $ Cushing, $ Conn, Basedow…

- Do thuốc: corticoid, thiazide…

- Bệnh lý miễn dịch

- Các hội chứng di truyền khác: hội chứng kháng insulin…

CÔ CHEÁ BEÄNH SINH

Đại thực bào

Đại thực bào

DR

T giúp đỡ

Lympho B

Lympho T gây độc

Tế bào beta tuyến tụy

T giúp đỡ

Lympho T gây độc

Tế bào beta tuyến tụy

Cơ chế bệnh

30

50 40

60

20

Tuổi

Môi trường

Típ 1 Típ 2

Tuổi khởi phát Thường < 30 Thường > 30

Triệu chứng tiểu nhiều, sụt cân Đột ngột, nhanh, rầm rộ Chậm, diễn tiến kéo dài, có thể không

triệu chứng

Thể trạng Có khuynh hướng gầy Có khuynh hướng béo phì, thừa cân

Kháng thể kháng tế bào beta:

GAD-Ab và ICA.* Dương tính (60-90%) Âm tính (>90%)

Chỉ định điều trị thuốc Insulin (phụ thuộc insulin) Thuốc viên hoặc insulin hoặc chỉ tiết

chế đơn thuần

Nguy cơ biến chứng cấp tính Nhiễm ceton acid (lúc khởi

phát hoặc ngưng insulin)

Hôn mê tăng áp lực thẩm thấu (lúc khởi phát, không điều trị, hoặc không theo dõi đường huyết) , đôi khi có thể gặp nhiễm ceton acid

Yếu tố di truyền gia đình Anh/chị/em bị ĐTĐ type 1 Gia đình có ĐTĐ type 2 (anh/chị/ em,

cha mẹ).

Biến chứng mạn tính của ĐTĐ

Nguyên nhân hàng đầu gây

suy thận giai đoạn cuối 2

Bệnh tim mạch

Đột quị

Đột quị và tỉ lệ tử vong

do bệnh tim mạch tăng gấp 2 đến 4 lần 3

Bệnh thần kinh ĐTĐ

Nguyên nhân hàng đầu gây đoạn chi dưới khơng

do chấn thương 8/10 bệnh nhân ĐTĐ tử vong vì bệnh tim mạch 4

ĐIỀU TRỊ ĐÁI THÁO ĐƯỜNG

Đái tháo đường LUYỆN TẬP THỂ LỰC

THÁP DINH DƯỠNG

Nhóm tinh bột, ngũ cốc,… từ 6-12

phần/ngày

Nhóm trái cây từ 3-4 phần/ngày

Chất béo,

đường,….hạïn

chế

VẬN ĐỘNG THỂ LỰC

1 Tăng cường sử dụng glucose ở cơ

2 Tác dụng tốt lên tim mạch, giảm béo phì

3 Mang lại sự lạc quan, hoà nhập cuộc sống

4 Nên tập các môn thể thao tăng cường sự d o ẻo dai: đi bộ, dưỡng sinh, đi xe đạp,…

THUỐC VIÊN HẠ ĐƯỜNG HUYẾT

6 THUỐC HẠ ĐƯỜNG HUYẾT MỚI

– CH T ẤT ĐỒNG VẬN INCRETIN (GLP-1) ĐỒNG VẬN INCRETIN (GLP-1) NG V N INCRETIN (GLP-1) ẬN INCRETIN (GLP-1)

– CH T C CH MEN DDP-4: ẤT ĐỒNG VẬN INCRETIN (GLP-1) ỨC CHẾ MEN ALPHA- Ế MEN ALPHA-

Thế hệ Năm Hoạt chất Dùng lần/

ngày

Liều (mg)

Thế hệ 1 1950 Tolbutamide

Chloropropamide

2 1

500-2000 125-500

Thế hệ 2

1960

Glyburide (Glibenclamide) Glipizide

Gliclazide

2

1 2

1,75-14

2,5-15 80-320

QUÁ TRÌNH CHUYỂN HÓA LIÊN QUAN ĐẾN SỰ

BÀI TIẾT INSULIN

CƠ CHẾ TÁC DỤNG CỦA SULFONYLUREA

Chỉ định:

o ĐTĐ típ 2 khởi bệnh sau 30 tuổi

o Còn tế bào beta hoạt động

o Không có tự kháng thể

o Bệnh kéo dài dưới 5 năm

o Thể trạng trung bình, hơi thừa cân

o Tiết chế, luyện tập đúng cách

o ĐH đói < 300mg/dl

Chống chỉ định:

–Dị ứng thuốc

–Suy gan, suy thận

–Đái tháo đường type 1

–Có thai, cho con bú

–Mất bù chuyển hoá cấp

Tương tác thuốc:

•Salicylate, Probenecid, Clofibrate, Dicoumarol,Phénylbutazone, Sulfamide, Chloramphénicol,Rượu, IMAO,…

Tác dụng phu:

–Dị ứng

–Tiêu hóa

–Huyết học

–Phản ứng Disulfuram

Kích thích tiết insulin khi có glucose

Chỉ định và chống chỉ định:

Tương tự sulfonylurea Meglitinide có thể dùng trên bệnh nhân suy thận

Tác dụng phụ:

Hạ đường huyếtViêm nhiễm đường hô hấp trênNhức đầu

Chống chỉ định:

Creatinin huyết thanh  1.5 mg/dL (nam) và  1.4 mg/dL (nữ)

Chức năng gan bất thường

Nhiễm toan cấp hoặc mạn

Có thiếu oxy đến mô cục bộ hoặc toàn thân

Trụy tim mạch, nhồi máu cơ tim cấp, suy tim cấpNhiễm trùng nặng

Uống nhiều rượu

Tác dụng phụ:

Rối loạn tiêu hóa,

Giảm acid folic và sinh tố B12

UÙC CHEÁ MEN ALPHA GLUCOSIDASE

• Chỉ định:

• Chống chỉ định:

• Tác dụng phụ:

Suy tim giai đoạn III, IV theo NYHA.

Tác dụng phụ:

Phù, tăng cân Giảm dung tích hồng cầu và huyết sắc tố Tăng men gan (có thể hồi phục)

Thận trọng:

Kiểm tra AST, ALT mỗi 2 tháng một lần trong năm đầu tiên, sau đó nếu bình thường sẽ kiểm tra mỗi năm một lần.

Theo dõi cân nặng bệnh nhân và các triệu chứng suy tim.

THUỐC HẠ ĐƯỜNG HUYẾT MỚI

Incretin, GLP- 1

Kích thích tiết insulin

Ức chế tiết glucagon

DPP-4, enzym bất hoạt GLP- 1

Thuốc ức chế DPP-4

GIẢM ĐƯỜNG HUYẾT

CH T ẤT ĐỒNG VẬN INCRETIN (GLP-1) ĐỒNG VẬN INCRETIN (GLP-1)NG V N INCRETIN (GLP-1)ẬN INCRETIN (GLP-1)

• Exanetide là chất tổng hợp có tác dụng tương tự GLP-1 Exanetide

được sản xuất từ tuyến nước bọt của thằn lằn Nam mỹ, có tác

dụng làm giảm đường huyết

• GLP-1 ( Glucagon -like Peptide – 1 ) là hormon do ruột bài tiết khi

có thức ăn, GLP-1 có tác dụng kích thích tụy bài tiết Insulin.và ức chế tế bào alpha tụy bài tiết glucagon nên làm giảm đường huyết.

• Exanetide có thời gian bán hủy 2,4 giờ ( so với GLP-1 thời gian bán hủy ngắn 2-3 phút)

• Chỉ định: đái tháo đường típ 2, có thể kết hợp với các thuốc hạ

CH T C CH MEN DDP-4 ẤT ĐỒNG VẬN INCRETIN (GLP-1) ỨC CHẾ MEN ALPHA- Ế MEN ALPHA-

• Chất ức chế men DDP-4 là thuốc hạ đường huyết uống nhờ tăng nồng độ GLP-1 nội sinh Men DDP-4 là chất bất hoạt hormon GLP-1, chất ức chế men DDP-4 ức chế hoạt động men DDP-4 nên kéo dài thời gian tác dụng

của GLP-1 nội sinh.

• Tên thuốc: Sitagliptin ( Januvia )

• Chỉ định: đái tháo đường típ 2, dùng phối hợp chế độ ăn

và thuốc hạ đường huyết khác.

• Liều: 100mg uống một lần một ngày.

CHẤT GẮN ACID MẬT ( BILE ACID SEQUESTRANT – BAS)

 Cơ chế tác dụng: giảm hấp thu glucose

 Liều dùng: 3.75g/ngày

 Ưu điểm: không tăng cân, làm giảm được LDL-c

 Tác dụng phu: táo bón, ảnh hưởng đến sự hấp thu các thuốc khác

Dẫn xuất Amylin

( Pramlintide – Symlin - )

 Cơ chế tác dụng: làm chậm sự thoát thức ăn

ra khỏi dạ dày => gây cảm giác no và làm giảm đường huyết sau ăn

 Ưu điểm: gây no bụng, ổn định đường huyết sau ăn

 Tác dụng phu: buồn nôn , nôn ói , có thể gây hạ đường huyết

PHỐI HỢP THUỐC HẠ ĐƯỜNG HUYẾT UỐNG

Nguyên tắc:

1 Không phối hợp hai thuốc cùng nhóm

2 Thường phối hợp tối đa 3 loại thuốc, không nên phối hợp 4 loại, nếu không hiệu quả nên chuyển sang tiêm insuline

3 Phải theo dõi đường huyết cẩn thạän

4 Tôn trọng đúng chỉ định và chống chỉ định

INSULIN

Tác dụng của insuline:

- Tăng sự thu nạp và chuyển hoá glucose ở các mô cơ, mỡ

- Tăng sự chuyển đổi glucose thành glycogen tại gan

- Giảm sự tân sinh đường

- Ức chế sự ly giải mô mỡ và sự phóng thích acid béo từ mô mỡ

- Kích thích sự tổng hợp protein và ngăn chặn sự ly

giải protein ở cơ

Độ tinh khiết của insuline:

- Là thành phần proinsuline có trong một triệu phần insuline (ppm: part per million - phần triệu)

- Human insulin = 1ppm

Đơn vị insuline:

- Thường dùng là đơn vị quốc tế

- 1UI = 0,04082 mg hay 1 mg = 24 UI

Ký hiệu Nồng độ

U 40 40 UI/ mL

U 100 100 UI/mL

1 lọ Insulin có 10 mL

Nồng độ và ký hiệu insuline:

Loại insuline Bắt đầu tác dụng

Tác dụng trung

bình (bán chậm)

NPH

Lente

1,5-4 1-4 6-166-16 14-2814-28

Tác dụng dài

Ultralente (người)

Ultralente (bò)

3-8 3-8 4-108-18 24-409-36

Phân loại insuline:

Chỉ định insuline:

- Đái tháo đường type 1

- Đái tháo đường type 2 nếu gầy, thất bại với thuốc viên, có biến chứng cấp hoặc nhiễm trùng, suy gan, suy thận

- Có thai

- Trẻ em

- Phẫu thuật

Cách sử dụng insuline:

- Liều bắt đầu: 0,25-0,5 đơn vị /kg cân nặng/ ngày

- Thay đổi liều mỗi 3-5 ngày, mỗi lần chỉ thay đổi 3-5 đơn vị

- Không tiêm quá 40 đơn vị một lần

- Nếu ăn nhiều hơn chích thêm 5 đơn vị

- Vận động nhiều: giảm liều insulin hoặc ăn thêm

- Phải dùng loại ống tiêm phù hợp với loại thuốc

- Thay đổi vị trí tiêm chích

- Nơi tiêm thuốc phải sạch, không cần phải lau

 Vị trí tiêm Insulin

 Mặt ngoài cánh tay

 Vùng quanh hông

 Đùi

Vị trí tiêm Insulin

Các yếu tố ảnh hưởng đến sự kiểm soát insuline:

- Sai lầm trong điều trị

- Yếu tố ảnh hưởng đến sự hấp thu insuline

- Yếu tố làm tăng nhu cầu insuline

- Yếu tố làm giảm nhu cầu insuline

Tác dụng phụ cuả insuline:

- Hạ đường huyết

- Tăng đường huyết phản ứng (hiện tượng Somogyi)

- Loạn dưỡng mỡ tại nơi tiêm

- Đề kháng insuline do kháng thể

- Dị ứng insuline