Xây dựng tài liệu hướng dẫn học sinh tự học chương “sóng cơ và sóng âm” vật lí 12

Tuy nhiên nội dung hướng dẫn học sinh tự học trong sách giáo khoa còn chưa cụ thể để mọi học sinh có thể tự tìm tòi nghiên cứu; đội ngũ giáo viên còn xem nhẹ hoạt động hướng dẫn học sinh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐỖ THỊ THIẾT

XÂY DỰNG TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC CHƯƠNG “SÓNG CƠ VÀ SÓNG ÂM” - VẬT LÍ 12

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐỖ THỊ THIẾT

XÂY DỰNG TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC CHƯƠNG “SÓNG CƠ VÀ SÓNG ÂM” - VẬT LÍ 12

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN VẬT LÍ)

Mã số: 60.14.01.11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đinh Văn Dũng

HÀ NỘI - 2014

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng v

Danh mục các sơ đồ vi

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 : CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 5

1.1 Bản chất của hoạt động dạy học và quan điểm đổi mới phương pháp dạy học 5

1.1.1 Bản chất của hoạt động dạy và hoạt động học trong hệ tương tác dạy học 5

1.1.2 Quan điểm đổi mới phương pháp dạy học 6

1.2 Tự học 8

1.2.1 Khái niệm tự học 8

1.2.2 Vai trò của tự học 9

1.2.3 Các hình thức tự học 10

1.2.4 Chu trình tự học của học sinh 11

1.2.5 Các kĩ năng tự học cần rèn luyện cho học sinh 12

1.3 Tài liệu hướng dẫn đối với người tự học 13

1.4 Việc tổ chức hướng dẫn tự học 14

1.4.1 Đặc điểm hoạt động của tổ chức dạy học tự học 14

1.4.2 Nguyên tắc tổ chức hướng dẫn học sinh tự học 15

1.4.3 Quy trình hướng dẫn học sinh tự học 15

1.5 Thực trạng tự học Vật lí của học sinh và việc hướng dẫn học sinh tự học của giáo viên ở một số trường trung học phổ thông 15

1.5.1 Về tình hình dạy học và hướng dẫn học sinh tự học của giáo viên 16

1.5.2 Về tình hình tự học của học sinh 18

Kết luận Chương 1 19

Chương 2 : XÂY DỰNG BỘ TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC 20 2.1 Vị trí chương “Sóng cơ và sóng âm” trong chương trình Vật lý THPT 20

2.2 Mục tiêu dạy học chương “Sóng cơ và sóng âm” 20

2.2.1 Mục tiêu về kiến thức 20

2.2.2 Mục tiêu về kỹ năng 21

2.2.3 Mục tiêu về thái độ 22

2.3 Nội dung kiến thức chương “Sóng cơ và sóng âm” Vật lý 12 22

2.3.1 Sóng cơ và sự truyền sóng cơ 22

2.3.2 Hiện tượng đặc trưng của sóng 24

2.3.3 Âm học 26

2.4 Xây dựng tài liệu hướng dẫn học sinh tự học 27

2.4.1 Nguyên tắc xây dựng tài liệu 27

2.4.2 Qui trình xây dựng tài liệu hướng dẫn tự học 28

2.4.3 Bộ tài liệu hướng dẫn tự học cho từng nội dung khoa học của các kiến thức trong chương “Sóng cơ và sóng âm” Vật lí 12 29

Kết luận Chương 2 64

Chương 3 : THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 65

3.1 Mục đích thực nghiệm 65

3.2 Đối tượng thực nghiệm 65

3.3 Cách thức tiến hành thực nghiệm 65

3.4 Kết quả thực nghiệm 66

3.4.1 Cơ sở để đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 66

3.4.2 Đánh giá định tính kết quả thực nghiệm sư phạm 67

3.4.3 Đánh giá định lượng kết quả thực nghiệm sư phạm 68

Kết luận Chương 3 80

KẾT LUẬN 82

TÀI LIỆU THAM KHẢO 83

PHỤ LỤC 85

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Xã hội ngày càng phát triển với sự bùng nổ của thông tin, khoa học, kĩ thuật

và công nghệ, lượng kiến thức cần cập nhật ngày càng nhiều, vì thế tự học đang trở thành chiếc chìa khóa vàng trong việc chiếm lĩnh kho tàng tri thức nhân loại và là con đường tạo ra tri thức bền vững cho mỗi người Nếu rèn cho người học có được phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con người, kết quả học tập sẽ được nhân lên gấp bội Chỉ có tự học học sinh mới có lòng say mê học tập phát huy hết năng lực sáng tạo của mình Chính vì tầm quan trọng của tự học mà việc phục vụ ngày càng tốt hơn cho hoạt động tự học và phương châm học suốt đời đang là một trong những xu hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay Biển học là vô bờ, học nữa học mãi, nguồn tri thức là vô hạn Thiết nghĩ nhiệm vụ của giáo viên là giúp học sinh khám phá nguồn tri thức ấy

Học sinh Việt Nam thông minh nhưng đã quen trong việc thụ động tiếp thu kiến thức Trong trường học, SGK và giáo viên là nguồn cung cấp thông tin duy nhất Trong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay, nguồn tri thức tiếp nhận trong nhà trường chưa đủ đáp ứng yêu cầu của xã hội Do vậy năng lực tự học phải được nâng cao đáp ứng được đòi hỏi ngày càng cao nền tri thức xã hội Tuy nhiên nội dung hướng dẫn học sinh tự học trong sách giáo khoa còn chưa cụ thể để mọi học sinh có thể tự tìm tòi nghiên cứu; đội ngũ giáo viên còn xem nhẹ hoạt động hướng dẫn học sinh tự học

Xuất phát từ những vấn đề nêu trên chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài “Xây dựng tài liệu hướng dẫn học sinh tự học chương “Sóng cơ và sóng âm”, Vật lí 12” với mục tiêu nâng cao năng lực tự học của học sinh góp phần nâng cao chất

lượng dạy học

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Những vấn đề nghiên cứu ở nước ngoài liên quan đến đề tài

Ở Anh, vào những năm 1920 đã hình thành nhà trường kiểu mới, khuyến khích hoạt động tự quản của học sinh

Ở Hoa Kì, từ những năm 1970, gần 200 trường đã dạy học thử nghiệm mô hình giáo viên hướng dẫn học sinh cách học, học sinh độc lập làm việc theo nhịp độ riêng phù hợp với nhận thức của mình

Hiện nay, đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tăng cường tính tự học của học sinh đã được nhân rộng khắp trên thế giới

2.2 Những vấn đề nghiên cứu trong nước liên quan đến đề tài

Việc tìm tòi nghiên cứu để có được tài liệu hướng dẫn học sinh tự học đã được nhiều tác giả đề cập đến Ở Việt Nam, đề cập đến vấn đề này có thể kể đến các công trình:

“Tuyển tập tác phẩm tự giáo dục tự học tự nghiên cứu”, tập 2 Nguyễn Cảnh Toàn (2001)

“Quá trình dạy - tự học”, Nguyễn Cảnh Toàn - Nguyễn Kỳ - Vũ Văn Tảo - Bùi Tường (1997)

Về những nghiên cứu theo hướng tăng cường hoạt động tự học của học sinh trong dạy học Vật lí có các công trình nghiên cứu sau :

Luận văn thạc sĩ “Thiết kế sách điện tử (ebook) chương “Dao động cơ” chương

“Sóng cơ và sóng âm” (Chương trình Vật lí 12 Trung học phổ thông) theo hướng tăng cường năng lực tự học của học sinh ”, Lê Thị Phương Dung (2009)

Luận văn thạc sĩ “Bồi dưỡng năng lực tự học và liên hệ thực tế của học sinh trong dạy học chương dòng điện xoay chiều”, Nguyễn Thị Trà My (2009)

Luận văn thạc sĩ “Tổ chức dạy học phần “Các định luật bảo toàn” Vật lí lớp 10 theo hướng tăng cường hoạt động tự học của học sinh ”, Nguyễn Thị Thuý Nga (2010) Luận văn thạc sĩ “Xây dựng tài liệu và hướng dẫn học sinh tự học trong dạy học chương “Động lực học chất điểm” - Vật lí 10 nâng cao”, Bùi Hoàng Hà (2012); Luận văn thạc sĩ “Xây dựng tài liệu và hướng dẫn học sinh tự học trong dạy học chương Hạt nhân nguyên tử - Vật lí 12”, Đoàn Thanh Hà (2012);

Luận văn thạc sĩ “Xây dựng tài liệu hướng dẫn tự học chương Điện tích điện trường – Vật lí 11 nâng cao”, Nguyễn Thị Cúc (2013)

Nhìn chung, hiện nay các tài liệu về hướng dẫn học sinh tự học rất ít, chủ yếu dừng lại ở các bài báo hay sáng kiến kinh nghiệm Vì vậy gây ra nhiều khó khăn trong dạy học theo hướng tăng cường hoạt động tự học của học sinh

3 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng tài liệu hướng dẫn học sinh tự học khi dạy học chương “Sóng cơ

và sóng âm” nhằm phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh Từ đó rèn cho học

sinh có năng lực tự học để học tập suốt đời

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thứ nhất, nghiên cứu những vấn đề lí thuyết về tự học, hướng dẫn học sinh tự học

trong dạy học Điều tra khảo sát thực trạng việc tự học của học sinh ở trường Trung học

phổ thông Trưng Vương – tỉnh Hưng Yên

Thứ hai, nghiên cứu nội dung chương “Sóng cơ và sóng âm” (Vật lý 12 )

Thứ ba, xây dựng tài liệu hướng dẫn học sinh tự học và kế hoạch hướng dẫn

học sinh tự học chương “Sóng cơ và sóng âm” Vật lý 12

Thứ tư, thực nghiệm sư phạm để đánh giá kết quả học tập của học sinh từ việc

tự học theo tài liệu hướng dẫn

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Bộ tài liệu hướng dẫn học sinh tự học chương “Sóng cơ và sóng âm” Vật lý 12

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Các nghiên cứu khảo sát quá trình hướng dẫn học sinh tự học của giáo viên và năng lực tự học của học sinh được tiến hành với giáo viên Vật lí và học sinh khối 12 – trường Trung học phổ thông Trưng Vương, tỉnh Hưng Yên khi giảng dạy và học tập chương « Sóng cơ và sóng âm »

Thời gian nghiên cứu từ tháng 2/2014 đến tháng 11/2014

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Phương pháp thống kê toán

Việc soạn thảo được tài liệu hướng dẫn học sinh tự học đồng thời tổ chức hướng dẫn học sinh tự học sẽ làm cho học sinh tự lực chiếm lĩnh kiến thức một cách

hệ thống, sâu sắc và bền vững Từ đó hình thành và phát triển năng lực tự học, tự nghiên cứu suốt đời cho học sinh, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

7.1 Ý nghĩa khoa học

Phương pháp dạy học hiện đại: thầy là người hướng dẫn, tổ chức quá trình học tập; trò tham gia tích cực, chủ động tìm tòi, học hỏi và vận dụng sáng tạo Phương pháp dạy học này nâng cao tính chủ động, độc lập tìm hiểu chiếm lĩnh tri thức của học sinh

7.2 Ý nghĩa thực tiễn

Học sinh hiện nay đại bộ phận ít tìm tòi, tự học mà rất thụ động trong học tập Việc giảng dạy theo phương pháp tích cực (hình thức hướng dẫn học sinh tự học tại lớp 12 trường THPT Trưng Vương – Tỉnh Hưng Yên) thúc đẩy học sinh tự học, tự tìm tòi, học hỏi qua các tài liệu khác nhau, chủ động tham gia quá trình học tập

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 2 Xây dựng bộ tài liệu hướng dẫn học sinh tự học

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Bản chất của hoạt động dạy học và quan điểm đổi mới phương pháp dạy học

1.1.1 Bản chất của hoạt động dạy và hoạt động học trong hệ tương tác dạy học

Bản chất của hoạt động dạy

Bản chất của hoạt động dạy là quá trình người giáo viên “điều khiển hoạt động nhận thức và thực hành của học sinh theo quy luật nhận thức và quy luật hình thành

kĩ năng, kĩ xảo”[20] “Giáo viên là người giữ vai trò chủ đạo trong quá trình tổ chức, điều khiển, hướng dẫn, khích lệ học sinh học tập” [20] Giáo viên hướng dẫn học sinh tự học, đào sâu kiến thức, tự điều chỉnh, nghiên cứu, người thầy giúp người học tự hiểu bản thân mình để biến đổi mình, mỗi ngày một tiến bộ Cần hiểu dạy học là dạy hành động: tổ chức, điều khiển hành động học tập của học sinh

Bản chất của hoạt động học

Quá trình học tập của học sinh bao gồm hai hoạt động là hoạt động học và hoạt động tập Học là quá trình nhận thức, tìm tòi, tích luỹ những giá trị văn hoá xã hội Tập là quá trình rèn luyện hình thành kĩ năng kĩ xảo trên cơ sở vận dụng kiến

thức đã học , làm biến đổi năng lực hoạt động của bản thân.[20]

Bản chất của hoạt động học tập là quá trình nhận thức những kiến thức, kinh nghiệm mà nhân loại đã tích lũy, “biến những kiến thức khoa học tích luỹ từ nhiều thế hệ của nhân loại thành kiến thức của chính mình” [10] Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang: “học tập là quá trình tự điều khiển tối ưu sự chiếm lĩnh khái niệm khoa học, trong và bằng cách đó mà hình thành cấu trúc tâm lý mới, phát triển nhân cách toàn diện” Như vậy học tập là hoạt động nhận thức tích cực, tự chủ của học sinh nhằm chiếm lĩnh tri thức nhân loại

Hệ tương tác dạy học

Quan điểm của Vưgotxky L.X (1896-1934) và nhiều nhà giáo dục đương thời, dạy học là quá trình tương tác giữa hoạt động dạy của GV và hoạt động của

HS Dạy và học là hai hoạt động có cấu trúc khác nhau, có mối quan hệ chặt chẽ, thống nhất biện chứng với nhau, thực hiện đồng thời với cùng một nội dung và hướng tới cùng một mục đích Sự thống nhất giữa hoạt động dạy và hoạt động học

có thể hiện ở nội dung, chương trình, kế hoạch, phương tiện dạy học

Trong quá trình tương tác đó, GV là chủ thể của hoạt động dạy, HS là chủ thể của hoạt động học Hoạt động dạy của GV chỉ nên giữ vai trò chủ đạo, hướng dẫn Với vai trò này, GV một mặt phải lãnh đạo, tổ chức, điều khiển những tác động đến HS; mặt khác phải tiếp nhận và điều khiển, điều chỉnh tốt thông tin phản hồi và kết quả học tập thể hiện trong quá trình và trong sản phẩm hoạt động học tập của HS

Ngược lại, HS là đối tượng chịu sự tác động của hoạt động dạy đồng thời lại

là chủ thể của hoạt động học HS phải tuân theo sự lãnh đạo, tổ chức, điều khiển của

GV, đồng thời phải chủ động, tích cực và sáng tạo trong hoạt động học tập của bản thân Quá trình tương tác GV-HS nhằm giúp HS lĩnh hội hệ thống tri thức; hình thành hệ thống kỹ năng, kỹ xảo; có khả năng vận dụng các thao tác trí tuệ để lĩnh hội và vận dụng tri thức có hiệu quả, qua đó học sinh hình thành ý thức đúng đắn và những phẩm chất nhân cách của người công dân

Tóm lại, dạy học là quá trình hoạt động tương tác giữa hai chủ thể : Giáo viên và học sinh “Giáo viên là người giữ vai trò chủ đạo định hướng, tổ chức, quản

lí quá trình dạy học; học sinh giữ vai trò chủ động, tích cực, sáng tạo trong học tập, quyết định kết quả học tập và rèn luyện của bản thân” [20] Trong quá trình dạy học, hoạt động học tập của học sinh diễn ra dưới sự chỉ đạo trực tiếp của giáo viên, với

sự giúp đỡ của giáo viên nhiều hoặc ít khác nhau, tùy trình độ của học sinh và tùy giai đoạn của quá trình học tập, nhưng cuối cùng bao giờ cũng phải thông qua hoạt động tự lực hoàn toàn độc lập của học sinh và chỉ có thông qua hoạt động tự lực hoàn toàn độc lập của học sinh mới đảm bảo cho họ thực hiện sự lĩnh hội được nội dung học tập một cách vững chắc

1.1.2 Quan điểm đổi mới phương pháp dạy học

1.1.2.1 Phương hướng chiến lược đổi mới phương pháp dạy học

Nước ta đang bước vào thời kì hội nhập với cộng đồng quốc tế trong một bối cảnh kinh tế cạnh tranh quyết liệt Tình hình đó đòi hỏi sản phẩm của giáo dục phải

là những con người mới, năng động, sáng tạo và có khả năng thực hành giỏi Phương pháp dạy học truyền thống thì không đạt được mục tiêu đó Nghị quyết Trung ương 2, khoá VIII của Đảng Cộng sản Việt Nam có thể xem là phương hướng chiến lược đổi mới phương pháp dạy học: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Dương Quốc Anh (2004), Bộ sách mười vạn câu hỏi vì sao Nxb Khoa học và

Kỹ thuật, Hà Nội

2 Lương Duyên Bình (Tổng chủ biên), Vũ Quang (Chủ biên), Nguyễn Thượng

Chung, Tô Giang, Trần Chí Minh, Ngô Quốc Quýnh (2011), Vật lí 12 Nxb Giáo

dục, Hà Nội

3 Lương Duyên Bình (Tổng chủ biên), Vũ Quang (Chủ biên), Nguyễn Thượng

Chung, Tô Giang, Trần Chí Minh, Ngô Quốc Quýnh (2011), Sách giáo viên Vật

lí 12 Nxb Giáo dục, Hà Nội

4 Vũ Cao Đàm (2007), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học (Xuất bản lần thứ

14) Nxb Khoa học và Kĩ thuật, Hà Nội

5 Vũ Đình Hoàng (2012), Hệ thống bài tập chuyên đề luyện thi đại học Vật lý

Thái Nguyên

6 Nguyễn Thế Khôi (Tổng chủ biên), Vũ Thanh Khiết (Chủ biên), Nguyễn Đức Hiệp, Nguyễn Ngọc Hưng, Nguyễn Đức Thâm, Phạm Đình Thiết, Vũ Đình Tuý,

Phạm Quý Tư (2012), Vật lí 12 Nâng cao Nxb Giáo dục, Hà Nội

7 Nguyễn Thế Khôi (Tổng chủ biên), Vũ Thanh Khiết (Chủ biên) (2011),

Sách giáo viên Vật lý 12 Nâng cao Nxb Giáo dục, Hà Nội

8 Nguyễn Thế Khôi, Vũ Thanh Khiết (đồng Chủ biên) (2011), Bài tập Vật

lý 12 Nâng cao Nxb Giáo dục, Hà Nội

9 Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đinh Thị Kim Thoa, Trần Văn Tính (2009), Tâm lý học

giáo dục Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

10 Một số vấn đề về cách dạy và cách học (2002) Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

11 Ngô Diệu Nga (2008), Bài giảng chuyên đề phân tích chương trình Vật lí phổ

thông