LT đại số 10 CHƯƠNG IV bđt BPT

 Khi nhân hai vế của bất phương trình với cùng một số khác 0, phải:  Giữ nguyên chiều bất phương trình nếu số đó dương.. Giải và biện luận bất phương trình chứa tham số là xét xem với

 CHUẨN BỊ KIẾN THỨC:

1 Bất đẳng thức:

 Hệ thức dạng a < b (hay a > b, a  b, a  b) là bất đẳng thức

 Tính chất:

a) Khi cộng cùng một số vào hai vế của một bất đẳng thức ta được bất đẳng thức mới cùng chiều với bất đẳng thức đã cho

b) Khi nhân cả hai vế của một bất đẳng thức với cùng một số dương ta được bất đẳng thức mới cùng chiều với bất đẳng thức đã cho

Khi nhân cả hai vế của một bất đẳng thức với cùng một số âm ta được bất đẳng thức mới ngược chiều với bất đẳng thức đã cho

2 Bất phương trình bậc nhất một ẩn:

a) Dạng: ax + b < 0 (hoặc ax + b > 0, ax + b  0, ax + b  0), trong đó a, b là các số đã cho, a ≠ 0

b) Hai quy tắc biến đối bất phương trình:

 Khi chuyển vế một hạng tử của bất phương trình từ vế này sang vế kia phải đổi dấu hạng tử đó

 Khi nhân hai vế của bất phương trình với cùng một số khác 0, phải:

 Giữ nguyên chiều bất phương trình nếu số đó dương

 Đổi chiều bất phương trình nếu số đó âm

CHƯƠNG IV BẤT ĐẲNG THỨC

BẤT PHƯƠNG TRÌNH

§1 BẤT ĐẲNG THỨC

I- ÔN TẬP VỀ BẤT ĐẲNG THỨC

1 Khái niệm bất đẳng thức:

Các mệnh đề dạng "a < b" hoặc "a > b" được gọi là bất đẳng thức

* Chú ý: Các mệnh đề dạng "a < b" hoặc "a > b" gọi là các bất đẳng thức

ngặt Các mệnh đề dạng "a  b" hoặc "a  b" gọi là các bất đẳng thức không ngặt

2 Bất đẳng thức hệ quả và bất đẳng thức tương đương:

Nếu mệnh đề "a < b  c < d" đúng thì ta nói bất đẳng thức c < d là bất đẳng thức hệ quả của bất đẳng thức a < b và cũng viết là a < b  c < d

Nếu bất đẳng thức a < b là hệ quả của bất đẳng thức c < d và ngược lại thì ta nói hai bất đẳng thức tương đương với nhau và viết là a < b  c < d

Để chứng minh bất đẳng thức a < b ta chỉ cần chứng minh a - b < 0

3 Tính chất của bất đẳng thức:

a < b  a + c < b + c

Cộng hai vế của một bất đẳng thức cho cùng một số ta được một bất đẳng thức tương đương

cùng chiều

c > 0 a < b  ac < bc

Nhân hai vế của một bất đẳng thức cho cùng một số dương ta được một bất đẳng thức tương đương cùng chiều

c < 0 a < b  ac > bc

Nhân hai vế của một bất đẳng thức cho cùng một số âm ta được một bất đẳng thức tương

đương ngược chiều











d c

b

a  a + c < b + d Cộng vế theo vế hai bất đẳng thức cùng chiều ta

được bất đẳng thức cùng chiều

a > 0

c > 0 







d c

b

a  ac < bd Nhân vế theo vế hai bất đẳng thức cùng chiều ta

được bất đẳng thức cùng chiều

n nguyên

dương

a < b  a2n + 1 < b2n + 1

Nâng hai vế của bất đẳng thức lên một lũy thừa

lẻ ta được một bất đẳng thức tương đương cùng chiều

0 < a < b  a2n < b2n Nâng hai vế của bất đẳng thức lên một lũy thừa

chẵn ta được một bất đẳng thức cùng chiều

a > 0 a < b  a < b

Khai căn bậc chẵn hai vế của một bất đẳng thức dương ta được một bất đẳng thức tương đương

cùng chiều

a < b  3 a < 3 b

Khai căn bậc lẻ hai vế của một bất đẳng thức ta

được một bất đẳng thức tương đương cùng chiều

II- BẤT ĐẲNG THỨC GIỮA TRUNG BÌNH CỘNG VÀ TRUNG BÌNH NHÂN (CAUCHY)

1 Bất đẳng thức CauChy (Cô-si):

Định lí: Trung bình cộng của hai số không âm lớn hơn hoặc bằng trung bình nhân của chúng

a, b  0, ab  ab

2 Đẳng thức ab  ab

2 khi và chỉ khi a = b

2 Các hệ quả:

Hệ quả 1: Tổng của một số dương với nghịch đảo của nó lớn hơn hoặc bằng 2

2



a

a , a > 0 Hệ quả 2:

 Nếu hai số x, y cùng dương và có tổng không đổi thì tích xy lớn nhất khi và chỉ khi x = y

 Nếu hai số x, y cùng dương và có tích không đổi thì tổng x + y nhỏ nhất khi và chỉ khi x = y

Ý nghĩa hình học:

 Trong tất cả các hình chữ nhật có cùng chu vi, hình vuông có diện tích lớn nhất

 Trong tất cả các hình chữ nhật có cùng diện tích, hình vuông có chu vi nhỏ nhất

III- BẤT ĐẲNG THỨC CHỨA DẤU GIÁ TRỊ TUYỆT ĐỐI:

Điều kiện Nội dung

x  0, x  x, x  -x

a > 0

x  a  -a  x  a

x  a  x  -a hoặc x 

a

a - b  a + b  a +

b

LÝ THUYẾT & BÀI TẬP

1 Tính chất

2 Một số bất đẳng thức thông dụng

a) a2   0, a a2b2 2ab

b) Bất đẳng thức Cô–si:

+ Với a, b  0, ta có: a b ab

2

  Dấu "=" xảy ra  a = b

+ Với a, b, c  0, ta có: a b c 3abc

3

 

 Dấu "=" xảy ra  a = b = c

Hệ quả: – Nếu x, y > 0 có S = x + y không đổi thì P = xy lớn nhất  x = y – Nếu x, y > 0 có P = x y không đổi thì S = x + y nhỏ nhất  x = y

c) Bất đẳng thức về giá trị tuyệt đối

d) Bất đẳng thức về các cạnh của tam giác

Với a, b, c là độ dài các cạnh của một tam giác, ta có:

+ a, b, c > 0

+ a b c a b    ; b c a b c    ; c a b c a   

e) Bất đẳng thức Bu–nhia–cốp–xki

Với a, b, x, y  R, ta có: (ax by )2  (a2b x2)( 2y2)

Dấu "=" xảy ra  ay = bx

Điều kiện Nội dung

a < b  a + c < b + c (1)

c > 0 a < b  ac < bc (2a)

c < 0 a < b  ac > bc (2b)

a < b và c < d  a + c < b + d (3)

a > 0, c > 0 a < b và c < d  ac < bd (4)

n nguyên dương a < b  a 2n+1 < b 2n+1 (5a)

0 < a < b  a 2n < b 2n (5b)

a > 0 a < b  a b (6a)

a < b  3a3b (6b)

x  0, x x x ,  x

a > 0

x a    a x a

x a     x a

a b   a b a b

VẤN ĐỀ 1: Chứng minh BĐT dựa vào định nghia và tính chất cơ bản

 Để chứng minh một BĐT ta có thể sử dụng các cách sau:

– Biến đổi BĐT cần chứng minh tương đương với một BĐT đã biết

– Sử dụng một BĐT đã biết, biến đổi để dẫn đến BĐT cần chứng minh

 Một số BĐT thường dùng:

+ A2  0 + A2B2  0 + A B  0 với A, B  0 + A2B2  2AB

Chú ý:

– Trong quá trình biến đổi, ta thường chú ý đến các hằng đẳng thức

– Khi chứng minh BĐT ta thường tìm điều kiện để dấu đẳng thức xảy ra Khi đó ta có thể tìm GTLN, GTNN của biểu thức

VẤN ĐỀ 2: Chứng minh BĐT dựa vào BĐT Cô–si

1 Bất đẳng thức Cô–si:

+ Với a, b  0, ta có: a b ab

2



 Dấu "=" xảy ra  a = b

+ Với a, b, c  0, ta có: a b c 3abc

3

   Dấu "=" xảy ra  a = b = c

2 Hệ quả: + a b 2 ab

2

   

a b c 3 abc

3

    

3 Ứng dụng tìm GTLN, GTNN:

+ Nếu x, y > 0 có S = x + y không đổi thì P = xy lớn nhất  x = y + Nếu x, y > 0 có P = x y không đổi thì S = x + y nhỏ nhất  x = y

VẤN ĐỀ 3: Chứng minh BĐT dựa vào BĐT Bu–nhia–cốp–xki

Bất đẳng thức Bu–nhia–cốp–xki: (B)

 Với a, b, x, y  R, ta có: (ax by )2 (a2b x2)( 2y2) Dấu "=" xảy ra  ay = bx

 Với a, b, c, x, y, z  R, ta có: (ax by cz  )2  (a2b2c x2)( 2y2z2)

Hệ quả:

 (a b )2  2(a2b2)  (a b c  )2  3(a2b2c2)

§2 BẤT PHƯƠNG TRÌNH VÀ HỆ BẤT PHƯƠNG

TRÌNH MỘT ẨN

I- KHÁI NIỆM BẤT PHƯƠNG TRÌNH MỘT ẨN

1 Bất phương trình một ẩn:

Bất phương trình ẩn x là mệnh đề chứa biến dạng f(x)<g(x) hoặc f(x)g(x) (1) trong đó f(x) và g(x) là những biểu thức chứa của x

Số thực x0 sao cho f(x0) < g(x0) (f(x0)  g(x0)) là một mệnh đề đúng gọi là một nghiệm của bất phương trình (1)

Giải bất phương trình là tìm tập nghiệm của nó, khi tập nghiệm rỗng thì ta nói bất phương trình vô nghiệm

* Chú ý: Bất phương trình (1) cũng có thể viết lại dưới dạng sau: g(x) > f(x) hoặc

g(x)  f(x)

2 Điều kiện của một bất phương trình:

Điều kiện của ẩn số x để f(x) và g(x) có nghĩa là điều kiện xác định (hay gọi tắt là điều kiện) của bất phương trình (1)

3 Bất phương trình chứa tham số:

Trong một bất phương trình, ngoài các chữ đóng vai trò ẩn số còn có thể có các chữ khác được xem như những hằng số và được gọi là tham số

Giải và biện luận bất phương trình chứa tham số là xét xem với các giá trị nào của tham số bất phương trình vô nghiệm, bất phương trình có nghiệm và tìm các nghiệm đó

II- HỆ BẤT PHƯƠNG TRÌNH MỘT ẨN

Hệ bất phương trình ẩn a gồm một số bất phương trình ẩn x mà ta phải tìm các nghiệm chung của chúng

Mỗi giá trị của x đồng thời là nghiệm của tất cả các bất phương trình của hệ được gọi là một nghiệm của hệ bất phương trình đã cho

Giải hệ bất phương trình là tìm tập nghiệm của nó

Để giải một hệ bất phương trình ta giải từng bất phương trình rồi lấy giao của các tập nghiệm

III- MỘT SỐ PHÉP BIẾN ĐỔI BẤT PHƯƠNG TRÌNH

1 Bất phương trình tương đương:

Hai bất phương trình có cùng tập nghiệm (có thể rỗng) là hai bất phương trình tương đương và dùng kí hiệu "" để chỉ sự tương đương của hai bất phương trình đó

Khi hai hệ bất phương trình có cùng một tập nghiệm ta cũng nói chúng tương đương với nhau và dùng kí hiệu "" để chỉ sự tương đương đó

2 Phép biến đổi tương đương:

Để giải một bất phương trình (hệ bất phương trình) ta liên tiếp biến đổi nó thành những bất phương trình (hệ bất phương trình) tương đương cho đến khi được bất phương trình (hệ bất phương trình) đơn giản nất mà ta có thể viết ngay tập nghiệm Các phép biến đổi như vậy được gọi là các phép biến đổi tương đương

3 Cộng (trừ):

Cộng (trừ) hai vế của bất phương trình với cùng một biểu thức mà không làm thay đổi điều kiện của bất phương trình ta được một bất phương trình tương đương

P(x) < Q(x)  P(x) + f(x) < Q(x) + f(x)

* Nhận xét: Nếu cộng hai vế của bất phương trình P(x) < Q(x) + f(x) với biểu

thức -f(x) ta được bất phương trình P(x) - f(x) < Q(x) Do đó:

P(x) < Q(x) + f(x)  P(x) - f(x) < Q(x)

(Chuyển vế và đổi dấu các hạng tử của f(x) ta được bất phương trình tương đương)

* Chú ý: Trước khi giải bất phương trình ta phải tìm điều kiện của bất phương

trình đó

4 Nhân (chia):

Nhân (chia) hai vế bất phương trình với cùng một biểu thức luôn nhận giá trị dương (mà không làm thay đổi điều kiện của bất phương trình) ta được một bất phương trình tương đương

Nhân (chia) hai vế bất phương trình với cùng một biểu thức luôn nhận giá trị âm (mà không làm thay đổi điều kiện của bất phương trình) và đổi chiều bất phương trình ta được một bất phương trình tương đương

P(x) < Q(x)  P(x).f(x) < Q(x).f(x) nếu f(x) > 0, x

P(x) < Q(x)  P(x).f(x) > Q(x).f(x) nếu f(x) < 0, x

* Chú ý: Khi nhân hai vế bất phương trình cho f(x), nếu biểu thức f(x) nhận cả

hai giá trị dương lẫn âm thì ta phải xét lần lượt cả hai trường hợp f(x)<0 và f(x)>0

5 Bình phương:

Bình phương hai vế của một bất phương trình có hai vế không âm mà không làm thay đổi điều kiện của nó ta được một bất phương trình tương đương

P(x) < Q(x)  [P(x)]2 < [Q(x)]2

* Chú ý: Khi bình phương hai vế bất phương trình ta phải lần lượt xét hai trường

hợp:

 P(x), Q(x) cùng có giá trị không âm, ta bình phương hai vế bất phương trình

 P(x), Q(x) cùng giá trị âm, ta biến đối P(x) < Q(x)  -P(x) > -Q(x) rồi bình phương

I- ĐỊNH LÍ VỀ DẤU CỦA NHỊ THỨC BẬC NHẤT

1 Nhị thức bậc nhất:

 Nhị thức bậc nhất đối với x là biểu thức dạng f(x) = ax + b với a, b, c là hai số đã cho, a ≠ 0

 Nghiệm của nhị thức: f(x)= ax+b là x0=

a

b

 (nghiệm của phương trình ax+ b = 0)

2 Dấu của nhị thức bậc nhất:

Định lí: Nhị thức f(x)=ax+b có giá trị cùng dấu với hệ số a khi x lấy các giá trị trong

khoảng (

a

b

 ;+) và trái dấu với hệ số a khi x lấy các giá trị trong khoảng (-;

a

b

 )

x 

-a

b +

ax + b trái dấu a 0 cùng dấu a

 Nghiệm x0 =

a

b

 của nhị thức chia trục số thành hai khoảng:

x 0 bên phải số x 0

bên trái số x 0

+

-

f(x) trái dấu a

f(x) cùng dấu a

 Minh họa bằng đồ thị:

y = ax + b

x y

O

+ + + +

+

- -

b a

y = ax + b

x y

O

+ + + + +

b a

II- ỨNG DỤNG

1 Xét dấu tích, thương các nhị thức bậc nhất:

2 Giải bất phương trình tích, bất phương trình chứa ẩn ở mẫu:

3 Bất phương trình chứa ẩn trong dấu giá trị tuyệt đối:

* Chú ý: Với a > 0, ta có: f(x)  a  -a  f(x)  a

f(x)  a  f(x)  -a hoặc f(x)  a

Bảng xét dấu

§3 DẤU CỦA NHỊ THỨC BẬC NHẤT

LÝ THUYẾT & BÀI TẬP

VẤN ĐỀ 1: Giải và biện luận bất phương trình dạng ax + b < 0

VẤN ĐỀ 2: Giải hệ bất phương trình bậc nhất một ẩn

VẤN ĐỀ 3: Bất phương trình qui về bất phương trình bậc nhất một ẩn

1 Bất phương trình tích

 Dạng: P(x).Q(x) > 0 (1) (trong đĩ P(x), Q(x) là những nhị thức bậc nhất.)

 Cách giải: Lập bảng xét dấu của P(x).Q(x) Từ đĩ suy ra tập nghiệm của (1)

2 Bất phương trình chứa ẩn ở mẫu

 Dạng: P x

( ) (2) (trong đĩ P(x), Q(x) là những nhị thức bậc nhất.)

 Cách giải: Lập bảng xét dấu của P x

Q x

( ) ( ) Từ đĩ suy ra tập nghiệm của (2)

Chú ý: Khơng nên qui đồng và khử mẫu

3 Bất phương trình chứa ẩn trong dấu GTTĐ

 Tương tự như giải phương trình chứa ẩn trong dấu GTTĐ, ta thường sử dụng định nghĩa hoặc tính chất của GTTĐ để khử dấu GTTĐ

 Dạng 1: f x g x g x

g x f x g x

( ) 0 ( )  ( )   ( ) ( ) ( )

 Dạng 2:

g x

f x có nghĩa

( ) 0 ( ) ( ) ( ) ( ) 0

( ) ( ) ( ) ( )







 



   



Chú ý: Với B > 0 ta cĩ: A B    B A B ; A B A B

A B

  

   

I- BẤT PHƯƠNG TRÌNH BẬC NHẤT HAI ẨN

Bất phương trình bậc nhất hai ẩn x, y có dạng tổng quát là ax + by  c (1)

(ax + by < c, ax + by  c, ax + by > c) trong đó a, b, c là những số thực đã cho, a và b không đồng thời bằng 0, x và y là các ẩn số

II- BIỂU DIỄN TẬP NGHIỆM CỦA BẤT PHƯƠNG TRÌNH BẬC NHẤT

Trong mặt phẳng tọa độ Oxy, tập hợp các điểm có tọa độ là nghiệm bất phương trình (1) được gọi là miền nghiệm của nó

Quy tắc biểu diễn hình học tập nghiệm (hay miền nghiệm) của bất phương trình

ax + by  c (1):

Bước 1: Trên mặt phẳng tọa độ Oxy, vẽ đường thẳng : ax + by = c

Bước 2: Xét một điểm M(x0;y0) không nằm trên  (thường lấy O(0; 0) nếu O )

Bước 3: Thay x0 và yo vào biểu thức ax + by

Bước 4: Kết luận:

 Nếu ax0+by0  c là mệnh đề đúng thì nửa mặt phẳng (kể cả bờ ) chứa điểm M là miền nghiệm của bất phương trình ax + by + c  0

 Nếu ax0+by0  c là mệnh đề sai thì nửa mặt phẳng (kể cả bờ ) không chứa điểm M là miền nghiệm của bất phương trình ax + by + c  0

* Lưu ý: Miền nghiệm của bất phương trình ax + by  c bỏ đi đường thẳng

ax + by = c là miền nghiệm của bất phương trình ax + by < c

III- HỆ BẤT PHƯƠNG TRÌNH BẬC NHẤT HAI ẨN

Hệ bất phương trình bậc nhất hai ẩn gồm một số bất phương trình bậc nhất hai ẩn

x, y mà ta phải tìm các nghiệm chung của chúng Mỗi nghiệm chung đó được gọi là một nghiệm của hệ bất phương trình đã cho

Ta có thể biểu diễn hình học tập nghiệm của hệ bất phương trình bậc nhất hai ẩn

IV- ÁP DỤNG VÀ BÀI TOÁN KINH TẾ

Ví dụ bài toán: Một phân xưởng có hai máy đặc

chủng M1, M2 sản xuất hai loại sản phẩm kí hiệu là I

và II Một tấn sản phẩm loại I lãi 2 triệu đồng, một

tấn sản phẩm loại II lãi 1,6 triệu đồng Muốn sản

xuất một tấn sản phẩm loại I phải dùng máy M1 trong

3 giờ và máy máy M2 trong 1 giờ Muốn sản xuất

một tấn sản phẩm loại II phải dùng máy M1 trong 1

giờ và máy M2 trong 1 giờ Một máy không thể dùng

để sản xuất đồng thời hai loại sản phẩm Máy M1

làm việc không quá 6 giờ trong một ngày, máy M2

một ngày chỉ làm việc không quá 4 giờ Hãy đặt kế

hoạch sản xuất sao cho tổng số tiền lãi cao nhất

x

y

x + y = 4

3x + y = 6

L = 2x + 1,6y

6

2

O

4

4 C

A I

§4 BẤT PHƯƠNG TRÌNH BẬC NHẤT HAI ẨN