Đặc điểm tiểu phẩm lê thị liên hoan

LỜI CẢM ƠN Trong thời gian thực hiện luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lí luận văn học với đề tài Đặc điểm tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan, tôi đã nhận được sự quan tâm của Ban chủ nhiệm khoa Ng

i

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Thi Thơ

ĐẶC ĐIỂM TIỂU PHẨM

LÊ THỊ LIÊN HOAN

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2013

ii

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Thi Thơ

ĐẶC ĐIỂM TIỂU PHẨM

LÊ THỊ LIÊN HOAN

Chuyên ngành : Lí luận văn học

Mã số : 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN HOÀI THANH

Thành phố Hồ Chí Minh – 2013

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian thực hiện luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lí luận văn học với đề tài Đặc điểm tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan, tôi đã nhận được sự quan tâm của Ban chủ nhiệm khoa

Ngữ văn trường Đại học Sư phạm Tp Hồ Chí Minh, của quý thầy cô giảng dạy chuyên ngành Lí luận văn học (Cao học khóa 22 – Đại học Sư phạm Tp.Hồ Chí Minh) Đặc biệt, tôi còn nhận được sự giúp đỡ rất nhiệt tình của TS Nguyễn Hoài Thanh, người trực tiếp hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến TS Nguyễn Hoài Thanh, Ban chủ nhiệm khoa Ngữ văn, quý thầy cô, các phòng ban của trường Đại học Sư phạm Tp.Hồ Chí Minh (Phòng Sau đại học, Thư viện trường) cũng như gia đình và bạn bè đã tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho tôi trong suốt thời gian vừa qua

Xin chân thành cảm ơn!

Người thực hiện

Nguyễn Thị Thi Thơ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì công trình nào khác

Người thực hiện

Nguyễn Thị Thi Thơ

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN 1

LỜI CAM ĐOAN 2

MỤC LỤC 3

MỞ ĐẦU 5

1 Lí do lựa chọn đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Đối tượng nghiên cứu 7

4 Mục đích nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Phạm vi nghiên cứu 8

7 Bố cục luận văn 8

8 Đóng góp của luận văn 9

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ THỂ LOẠI TIỂU PHẨM VÀ TIỂU PHẨM LÊ THỊ LIÊN HOAN 10

1.1 Thể loại tiểu phẩm 10

1.1.1 Một số quan niệm về tiểu phẩm 10

1.1.2 Quá trình hình thành và phát triển của tiểu phẩm trên thế giới 13

1.1.3 Một số dạng thức cơ bản của tiểu phẩm 15

1.2 Thể loại tiểu phẩm trong nền văn học Việt Nam hiện đại 16

1.2.1 Nguyên nhân ra đời thể loại tiểu phẩm ở Việt Nam 16

1.2.2 Những giai đoạn phát triển của tiểu phẩm Việt Nam 18

1.2.3 Vai trò của tiểu phẩm trong nền văn học và báo chí Việt Nam hiện đại 21

1.3 Tác giả Lê Thị Liên Hoan và tiểu phẩm của Lê Thị Liên Hoan 23

1.3.1 Vài nét về tác giả Lê Thị Liên Hoan 23

1.3.2 Tiểu phẩm của Lê Thị Liên Hoan trên các báo và tạp chí 25

1.3.3 Một số cách phân loại tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan 27

CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ NỔI BẬT CỦA XÃ HỘI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI TRONG TIỂU PHẨM LÊ THỊ LIÊN HOAN 31

2.1 Đề tài “Tình yêu – Hôn nhân – Gia đình” 31

2.1.1 Đề tài tình yêu 31

2.1.2 Đề tài hôn nhân 33

2.1.3 Đề tài gia đình 37

2.2 Đề tài kinh tế thị trường và mặt trái của kinh tế thị trường 40

2.2.1 Đề tài kinh tế thị trường 41

2.2.2 Tệ tham nhũng, quan liêu, lãng phí thời kinh tế thị trường 44

2.2.3 Vấn đề hội nhập và vấn đề gìn giữ bản sắc dân tộc trong thời kinh tế thị trường 47 2.3 Đề tài văn hóa – nghệ thuật 50

2.3.1 Những giá trị ảo trong nền nghệ thuật Việt Nam hiện nay 50

2.3.2 Sự bùng nổ của các cuộc thi và những đợt bình chọn 52

2.3.3 Vai trò của người thưởng thức đối với văn hóa – nghệ thuật 54

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT VIẾT TIỂU PHẨM CỦA LÊ THỊ LIÊN HOAN 59 3.1 Thủ pháp lạ hóa trong tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan 59

3.1.1 Lạ hóa thông qua so sánh cường điệu 59

3.1.2 Lạ hóa theo lối tạo sự kiện bất ngờ 62

3.1.3 Lạ hoá theo lối dựng hoàn cảnh phi thực tế 64

3.2 Sự tương tác của các thể loại trong tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan 67

3.2.1 Sự tương tác giữa tiểu phẩm và phỏng vấn 67

3.2.2 Sự tương tác giữa tiểu phẩm – thư/nhật kí 71

3.2.3 Sự tương tác giữa tiểu phẩm và kí chân dung 75

3.3 Chất đa thanh trong giọng điệu tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan 78

3.3.1 Giọng trào phúng – giễu nhại 79

3.3.2 Giọng triết lí 82

3.3.3 Giọng trung tính 84

KẾT LUẬN 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

PHỤ LỤC 96

MỞ ĐẦU

1 Lí do l ựa chọn đề tài

Xã hội đang ngày càng phát triển với xu hướng hiện đại hóa và bùng nổ thông tin Chính

vì vậy, văn học cũng cần thay đổi để phù hợp với xu hướng chung đó Bên cạnh những thể loại văn học ra đời từ lâu như truyện ngắn, tiểu thuyết, thơ…, trong thời gian gần đây chúng

ta còn được tiếp xúc với rất nhiều những dạng thức khác nhau của văn học Một trong những hình thức ấy chính là tiểu phẩm

Ra đời từ khoảng đầu thế kỉ XX, nhưng phải đến sau này tiểu phẩm mới có được vị trí xứng đáng của nó trong nền văn học Việt Nam Từng bị nhầm lẫn là một thể loại thuần túy báo chí, nhưng hiện nay, tiểu phẩm đã tự khẳng định và đứng vững như một thể loại không thể thiếu của văn học

Những đóng góp quan trọng của tiểu phẩm đã hoàn thiện bức tranh chung của nền văn học Việt Nam hiện đại Vì vậy, nhìn nhận và đánh giá đúng vai trò, chức năng, đặc trưng của tiểu phẩm trong nền văn học Việt Nam là điều nên làm, nếu như không muốn nói là hết sức cần thiết Khám phá tiểu phẩm có thể xem là công việc không hoàn toàn mới nhưng khá thú vị bởi địa hạt này còn nhiều điều bỏ ngỏ và chưa dành được sự quan tâm xứng đáng của giới nghiên cứu Nhu cầu đọc và thưởng thức tiểu phẩm của độc giả Việt Nam là hoàn toàn

có thật Và thực tế cũng cho thấy hiếm có thể loại văn học nào có thể theo sát dòng thời sự như tiểu phẩm Tìm hiểu tiểu phẩm, người viết có thể nhận ra trong đó nhiều chuyển biến về văn hóa, tư duy, ý thức của cả một dân tộc trong môt giai đoạn nhất định

Trong khoảng hai mươi năm trở lại đây, có một cây bút chuyên viết tiểu phẩm đã thu được nhiều thành công cũng như nhiều sự quan tâm của bạn đọc, đó là Lê Thị Liên Hoan (tức đạo diễn – nhà biên kịch – nhà báo Lê Hoàng) Với gần năm trăm tiểu phẩm các loại,

Lê Thị Liên Hoan đã định hình một phong cách viết tiểu phẩm mới mẻ, có bản sắc riêng, tạo được nhiều dấu ấn trên các trang báo Việc tìm hiểu đặc điểm tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan

là một trong những bước cần thiết để đánh giá tiểu phẩm Việt Nam đương đại nói chung

Đó là lí do chúng tôi chọn vấn đề Đặc điểm tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan làm đề tài luận

văn cao học thuộc chuyên ngành Lí luận văn học

2 L ịch sử vấn đề

So với truyện ngắn, tiểu thuyết, thơ ca…tiểu phẩm chưa có được một bề dày phát triển thực sự mạnh mẽ cũng như chưa phải là thể loại thu hút được nhiều sự quan tâm của giới

nghiên cứu Bởi vậy, việc nghiên cứu tiểu phẩm nói chung và tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan nói riêng vẫn chỉ dừng lại ở mức độ sơ khởi

Về tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan, đa số tài liệu tham khảo mà chúng tôi có được chỉ là những bài viết, bài báo nhỏ lẻ (ở dạng cảm nhận, nhận xét) được đăng tải ở một số trang

điện tử trên Internet Có thể kể ra một số bài tiêu biểu như: “Tiểu phẩm báo chí của Lê Hoàng – Hiệu quả từ một cách đi riêng” (Bài của Nguyễn Bùi Khiêm trên

http://solitary2009.blogspot.com), “Nhà báo Lê Thị Liên Hoan – Gã Chí Phèo không chửi đổng” (Bài đăng ngày 19 tháng 6 năm 2005 trên http://vietbao.vn), “Đạo diễn Lê Hoàng

và “vai diễn” Lê Thị Liên Hoan (Bài đăng ngày 27 tháng 7 năm 2009 trên

http://www.cand.com.vn)

Ngoài ra, về luận văn – luận án, chúng tôi nhận thấy chỉ có hai luận văn thuộc chuyên ngành Báo chí – Truyền thông nghiên cứu một phần về Lê Thị Liên Hoan Thứ nhất là luận

văn thạc sĩ Tìm hiểu về phong cách báo chí hài hước của Lý Sinh Sự, Lê Thị Liên Hoan và Thảo Hảo (Khảo sát trên báo Lao động, An ninh thế giới cuối tháng, Thể thao & Văn hóa từ năm 2002 đến 2005) của tác giả Trần Xuân Thân (Đại học Khoa học xã hội và nhân văn –

ĐH Quốc gia Hà Nội) Trong luận văn này, tác giả chủ yếu nhìn nhận tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan dưới góc nhìn của báo chí, luận văn chỉ tập trung vào những điểm hài hước trong tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan mà không mở rộng ra một hướng nghiên cứu nào khác Trong

khi đó, luận văn Sự vận động và phát triển của tiểu phẩm trong báo chí Việt Nam hiện đại

của tác giả Trần Ngọc Hà (Đại học Khoa học xã hội và nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội) lại đề cập đôi nét đến dạng phỏng vấn phiếm chủ của tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan như một trong những biến thể của tiểu phẩm Việt Nam đương đại Trước một lịch sử vấn đề như vậy, chúng tôi nhận thấy việc thực hiện luận văn có những thuận lợi và khó khăn nhất định

Về mặt thuận lợi, chúng tôi cho rằng đây là công trình đầu tiên nghiên cứu cụ thể nội dung và nghệ thuật viết tiểu phẩm của Lê Thị Liên Hoan một cách có hệ thống Chính vì vậy, luận văn có cơ hội được trình bày rất nhiều vấn đề vẫn chưa được nghiên cứu trong tiểu phẩm của tác giả này

Tuy vậy, với số lượng không nhiều các công trình và sách viết về tiểu phẩm nói chung và tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan nói riêng, chúng tôi gặp khó khăn trong quá trình tìm kiếm tài liệu tham khảo Bên cạnh đó, số lượng tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan là tương đối nhiều (gần năm trăm tiểu phẩm), nên trong một khoảng thời gian ngắn, việc khảo sát số lượng tiểu phẩm này là điều không đơn giản, chắc chắn không thể tránh khỏi những thiếu sót

3 Đối tượng nghiên cứu

Trong luận văn này, chúng tôi chọn đối tượng nghiên cứu là tiểu phẩm của Lê Thị Liên Hoan được in trên các báo và tạp chí từ năm 1992 đến nay Những tiểu phẩm này được tập

hợp và tuyển chọn trong bảy tuyển tập (được liệt kê ở phần Phạm vi nghiên cứu) Chúng tôi

sử dụng văn bản tiểu phẩm từ bảy tuyển tập này để tiện cho việc khảo sát, nghiên cứu, trích dẫn Những tiểu phẩm của các tác giả khác, nếu được nhắc đến chỉ với mục đích so sánh, không phải là đối tượng nghiên cứu của luận văn

4 Mục đích nghiên cứu

Luận văn sẽ đi sâu tìm hiểu những đặc điểm của tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan (các dạng tiểu phẩm, đặc trưng kết cấu, ngôn ngữ, giọng điệu, sự tương tác thể loại v v.) Từ đó, chúng tôi đưa ra nhận định về phong cách viết tiểu phẩm của tác giả cũng như những ưu – nhược điểm trong tiểu phẩm của ông

Luận văn này không nằm ngoài mục đích tìm hiểu tiểu phẩm của một tác giả cụ thể dựa trên những hiểu biết về lí thuyết tiểu phẩm nói chung Vì vậy, có thể xem đây là sự kết hợp giữa việc nghiên cứu lí thuyết thể loại và việc ứng dụng lí thuyết ấy vào thực tiễn đời sống văn học

Chúng tôi còn mong muốn luận văn sau khi hoàn thành và chỉnh sửa có thể trở thành một nguồn tham khảo về thể loại tiểu phẩm nói chung và tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan nói riêng

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận văn này chúng tôi sử dụng những phương pháp sau đây:

- Phương pháp hệ thống: Đặt tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan trong tiến trình chung

của tiểu phẩm Việt Nam

- Phương pháp loại hình: Phân chia tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan thành các dạng

thức cụ thể về mặt nội dung và hình thức

- Phương pháp thống kê: Thống kê tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan qua những tiêu chí

nhất định, rút ra những số liệu xác thực góp phần vào việc đánh giá tiểu phẩm của tác giả này

- Phương pháp phân tích – tổng hợp: Phân tích những trường hợp điển hình trong

tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan và tổng hợp lại để rút ra đâu là đặc điểm tạo nên phong cách của tác giả

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Vận dụng những hiểu biết về văn hóa học,

xã hội học để tiếp cận thế giới nghệ thuật trong tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan

6 Ph ạm vi nghiên cứu

Chúng tôi khảo sát và nghiên cứu tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan trong bảy tuyển tập được xuất bản trong khoảng thời gian gần đây:

- Nhà nhân tướng học (Nxb Văn nghệ, 2006)

- Phỏng vấn một anh hề (Nxb Văn nghệ, 2008)

- Thư của bà vợ gửi cho bồ nhí (Nxb Trẻ, 2009)

- Thư của trứng gà gửi cho chứng khoán (Nxb Trẻ, 2009)

- Phỏng vấn con bò (Nxb Hội nhà văn, 2011)

- Xuất khẩu cười (Nxb Thanh niên, 2011)

- Sao trong mắt Lê Hoàng (Nxb Hội nhà văn, 2013)

Đây là bảy tuyển tập tập hợp gần như đầy đủ tất cả tiểu phẩm của tác giả kể từ khi ông bắt đầu sáng tác tiểu phẩm trên các báo cho đến nay Thiết nghĩ, đây là số lượng tiểu phẩm khá đầy đủ và đáng tin cậy để chúng tôi hoàn thành luận văn Ngoài ra, chúng tôi còn nghiên cứu tiểu phẩm của một số tác giả khác như Đồ Bì, Lí Sinh Sự, Dave Barry…Những tiểu phẩm này sẽ góp phần hỗ trợ thêm cho việc nhận định, đánh giá về tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan

7 B ố cục luận văn

Luận văn gồm những phần sau đây:

- Phần mở đầu

- Phần nội dung (gồm ba chương)

- Phần kết luận

- Phần phụ lục

- Phần tài liệu tham khảo

Cụ thể, ở phần nội dung, chúng tôi trình bày ba chương sau đây:

Chương 1 Khái quát về tiểu phẩm và tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan

Trong chương này, chúng tôi giới thiệu những nét cơ bản về thể loại tiểu phẩm ở những khía cạnh như: Quan niệm về tiểu phẩm, sự ra đời và phát triển của tiểu phẩm và một số dạng thức tiểu phẩm chính Sau đó, chúng tôi giới thiệu tiểu phẩm ở Việt Nam nói chung qua các thời kì, giai đoạn và tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan nói riêng

Chương 2 Những vấn đề nổi bật của xã hội Việt Nam đương đại trong tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan

Trong chương 2, chúng tôi lần lượt khai thác đặc điểm của những đề tài lớn trong tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan (bao gồm ba đề tài: Tình yêu – Hôn nhân – Gia đình, Kinh tế thị trường, Văn hóa – Nghệ thuật) Qua đó, chúng ta có thể thấy được sự phong phú trong cách tiếp cận của tác giả đối với những vấn đề của xã hội Việt Nam hiện nay

Chương 3 Nghệ thuật viết tiểu phẩm của Lê Thị Liên Hoan

Ở chương 3, trước hết chúng tôi tập trung làm rõ thủ pháp lạ hóa Tiếp theo, luận văn cũng chứng minh sự tương tác có hiệu quả giữa thể loại tiểu phẩm với những thể loại văn học và ngoài văn học Cuối cùng, chúng tôi khai thác chất đa thanh trong giọng điệu tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan

8 Đóng góp của luận văn

Luận văn là công trình đầu tiên nghiên cứu và đánh giá về cả hai mặt nội dung và hình thức của tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan một cách khá đầy đủ và có hệ thống Thông qua luận văn, người đọc có thể có được cái nhìn khái quát hơn về tiểu phẩm Lê Thị Liên Hoan nói riêng và tiểu phẩm Việt Nam đương đại nói chung Đây còn là một tư liệu tham khảo cho những ai muốn tìm hiểu sâu hơn về tiểu phẩm

Luận văn còn giúp người đọc tiểu phẩm định hướng cách đọc tiểu phẩm sao cho hợp lí, tránh đọc một chiều, đọc cực đoan

Với những đóng góp đó, chúng tôi tin tưởng đây sẽ là một công trình có được tính ứng dụng nhất định cho việc nghiên cứu tiểu phẩm hiện nay

C HƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ THỂ LOẠI TIỂU PHẨM VÀ TIỂU

PHẨM LÊ THỊ LIÊN HOAN 1.1 Thể loại tiểu phẩm

1.1.1 M ột số quan niệm về tiểu phẩm

Tiểu phẩm là một trong những thể loại năng động nhất của văn học, có khả năng phản ánh nhiều vấn đề xã hội cũng như đi sâu khai thác thế giới nội tâm tình cảm của con người Tuy vậy, để đi tới một quan niệm toàn vẹn và thống nhất về tiểu phẩm không phải là điều đơn giản Cách hiểu về tiểu phẩm ở mỗi thời kì, mỗi châu lục lại có điểm khác biệt rõ nét, cho thấy tiểu phẩm chịu sự chi phối của văn hóa và lịch sử

Theo tiếng Latin, tiểu phẩm là “sarita” có nghĩa là châm biếm, hài hước, trào phúng Nhà nghiên cứu J.A.Cuddon trong cuốn Thuật ngữ văn học và Lí thuyết văn học (Tiếng Anh: Literary terms and literary theories ) nhấn mạnh:“Đó là một loại phụ lục được in ở cuối trang báo hoặc được đính kèm” [40; trang 319]

Trong Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, tiểu phẩm được định nghĩa với ba tiêu

chí: ngắn, thời sự, có tính chất châm biếm

Tiểu phẩm: d 1 Bài báo ngắn viết về vấn đề thời sự có tính chất châm biếm

2 Màn kịch ngắn mang tính châm biếm, đả kích (

0 1) [31; trang 1025]

Theo tổng thuật của Dương Xuân Sơn trong cuốn Các thể loại kí báo chí chính luận nghệ thuật (Nxb Giáo dục Việt Nam, 2012) thì ở Trung Quốc, người ta “xem các loại văn như bạt, kí, truyện, văn tế, thư tín…có ngôn ngữ trau chuốt, tình cảm phong phú đều là tiểu phẩm” [32; trang 119] Như vậy, có thể nói “tiểu phẩm” (trong tiếng Hán) là tác phẩm được

viết bằng thể loại tản văn ngắn gọn, xinh xắn, giàu chất trữ tình Tiêu biểu cho tiểu phẩm phương Đông là tiểu phẩm của Liễu Tông Nguyên, Âu Dương Tu, Chu Tự Thanh, Băng Tâm Như vậy, người Trung Quốc cho rằng tiểu phẩm có xu hướng thiên về kiểu văn chương biểu cảm, trữ tình

Trong khi đó, người phương Tây xem tiểu phẩm “là thể loại văn xuôi nhỏ, kết cấu tự do, thường thể hiện các ấn tượng và ý kiến cá nhân trước các sự việc và vấn đề cụ thể, không

(1) Tiểu phẩm được hiểu với hai nghĩa Nghĩa thứ nhất: Tiểu phẩm văn học Nghĩa thứ hai: Tiểu phẩm sân khấu (được dàn dựng như một vở kịch ngắn mang tính châm biếm, diễn ra trên sân khấu) Trong luận văn này, chúng tôi chỉ tìm hiểu và khảo sát nghĩa thứ nhất (tiểu phẩm văn học)