ĐẶC điểm TIỂU THUYẾT có TÍNH CHẤT tự TRUYỆN TRONG văn học VIỆT NAM THẾ kỷ XX

khiê3n ngườ.i đốc khố*ng khốAi phà*n và*n.Nhì.n trê*n phường diê*n ly9 thuyê3t vêD tiêQu lốài cu0ng như thưc tê3 sà9ng tà9c,tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n ờA Viê*t Nàm hiê*n nà

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHỌẠ HỌC

NGUYẾN VẠN TỌNG

ĐẠC ĐIẾM TIẾU THUYẾT CỌ TINH CHẠT

TƯ TRUYẾN TRỌNG VẠN HỌC VIẾT NẠM

THẾ KY XX

LUẠN ẠN TIẾN SI VẠN HỌC VIẾT NẠM

HUẾ - 2019

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHỌẠ HỌC

NGUYẾN VẠN TỌNG

ĐẠC ĐIẾM TIẾU THUYẾT CỌ TINH CHẠT

TƯ TRUYẾN TRỌNG VẠN HỌC VIẾT NẠM

HUẾ, 2019 LỜI CẠM ỜN

Xin chà*n thà.nh càAm ờn TS Tố*n Thà3t Dung và TS Hà Ngốc Hố.à - như0ngngườ.i ThàDy đà0 tà*n tà*m giu9p đờ0, dà;n dàGt tố*i trống suố3t quà9 trì.nh thưc hiê*n đêDtà.i

Vố* cu.ng biê3t ờn quy9 ThàDy Cố* khốà Ngư0 vàLn trườ.ng Đài hốc Khốà hốc,Đài hốc Huê3 và Viê*n VàLn hốc đà0 tà*n tì.nh giàAng dày, giu9p đờ0 tố*i trống hốc tà*p,nghiê*n cư9u

Trà*n trống càAm ờn Là0nh đàố trườ.ng Đài hốc Khốà hốc, Đài hốc Huê3;Phố.ng Đà.ố tàố Sàu đài hốc trườ.ng Đài hốc Khốà hốc Huê3; Là0nh đàố SờA Già9ố duc

và Đà.ố tàố Phu9 Yê*n; Là0nh đàố Trườ.ng THPT Nguyê;n Trườ.ng Tố* đà0 đố*ng viê*n,tàố điêDu kiê*n thuà*n lời chố tố*i trống thờ.i giàn quà

Xin càAm tà chà mê, như0ng ngườ.i thà*n trống già đì.nh, đốDng nghiê*p, bànbê.… đà0 chià sêA cu.ng tố*i suố3t quà9 trì.nh nghiê*n cư9u và hốà.n thà.nh đêD tà.i

Nguyê;n VàLn TốQng

LỜI CẠM ĐỌẠN

Tố*i xin càm đốàn đà*y là cố*ng trì.nh nghiê*n cư9u cuAà riê*ng tố*i Cà9c số3 liê*u

và kê3t quàA nghiê*n cư9u nê*u trống luà*n à9n là trung thưc, chưà tư.ng đườc cố*ng bố3trống bà3t ky mố*t cố*ng trì.nh nà.ố khà9c

Nguyê;n VàLn TốQng

MUC LUC

Tràng

Tràng phu bì.à i

Lờ.i càAm ờn ii

Lờ.i càm đốàn iii

Muc luc i MỜ ĐẠSU 1

1 Ly9 dố chốn đêD tà.i 1

2 Muc tiê*u và nhiê*m vu nghiê*n cư9u 3

2.1 Muc tiê*u 3

2.2 Nhiê*m vu 3

3 Đố3i tường và phàm vi nghiê*n cư9u 4

3.1 Đố3i tường nghiê*n cư9u 4

3.2 Phàm vi nghiê*n cư9u 4

4 Phường phà9p nghiê*n cư9u 5

4.1 Phường phà9p tiêQu sưA 5

4.2 Phường phà9p thố3ng kê*, phà*n lốài 5

4.3 Phường phà9p liê*n ngà.nh 5

4.4 Phường phà9p số sà9nh, đố3i chiê3u 5

5 Đố9ng gố9p cuAà luà*n à9n 5

6 Cà3u tru9c luà*n à9n 6

CHƯỜNG 1 TỌNG QUẠN TINH HINH NGHIẾN CƯU 7

1.1 Như0ng nghiê*n cư9u vêD tư truyê*n trê*n thê3 giờ9i đườc giờ9i thiê*u ờA Viê*t Nàm 7 1.2 Như0ng nghiê*n cư9u vêD tư truyê*n và tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n ờA Viê*t Nàm 8

1.3 Nhà*n xê9t và đà9nh già9 vêD cà9c tà9c phàQm cu thêQ 16

1.3.1 Giài đốàn trườ9c 1945 16

1.3.2 Giài đốàn tư 1945 đê3n 1975 20

1.3.3 Giài đốàn tư 1975 đê3n hê3t thê3 kyA XX 24

1.4 Đà9nh già9 vêD tì.nh hì.nh nghiê*n cư9u và hườ9ng triêQn khài đêD tà.i 28

1.4.1 Đà9nh già9 vêD tì.nh hì.nh nghiê*n cư9u 28

1.4.2 Hườ9ng triêQn khài đêD tà.i 29

CHƯỜNG 2 CỜ SỜ LY LUẠN VẠ DIẾN MẠỌ TIẾU THUYẾT CỌ TINH CHẠT TƯ TRUYẾN TRỌNG VẠN HỌC VIẾT NẠM THẾ KY XX 31

2.1 Giờ9i thuyê3t vêD thêQ lốài 31

2.1.1 TiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n 31

2.1.2 Quàn niê*m vêD tư truyê*n 35

2.1.3 Quàn niê*m vêD tiêQu thuyê3t tư truyê*n 37

2.1.4 TiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n trống mố3i quàn hê* vờ9i cà9c thêQ lốài tường cà*n 39

2.1.5 Cờ sờA hì.nh thà.nh tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n 43

2.2 Diê*n màố cuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n thê3 kyA XX 48

2.2.1 Giài đốàn tư đàDu thê3 kyA XX đê3n 1945 48

2.2.2 Giài đốàn tư 1945 đê3n 1975 52

2.2.3 Giài đốàn tư 1975 đê3n hê3t thê3 kyA XX 55

CHƯỜNG 3 TIẾU THUYẾT CỌ TINH CHẠT TƯ TRUYẾN TRỌNG VẠN HỌC VIẾT NẠM THẾ KY XX - NHIN TƯ CẠM QUẠN HIẾN THƯC VẠ CỌN NGƯỜI 58

3.1 Hiê*n thưc cuố*c đờ.i quà chiê*m càAm cuAà ngườ.i trống cuố*c 58

3.1.1 Hiê*n thưc đườc tà9i hiê*n thêố dố.ng hốà.i niê*m 59

3.1.2 Hiê*n thưc quà cà9i nhì.n hốDi cố3, chiê*m nghiê*m 64

3.1.3 Hiê*n thưc quà gố9c nhì.n phàAn tư 69

3.2 Tư nguyê*n mà;u nhà vàLn đê3n nhà*n và*t 75

3.2.1 Tư cốn ngườ.i thưc đê3n nhà*n và*t tư trì.nh bà.y 75

3.2.2 Tư cốn ngườ.i thưc đê3n nhà*n và*t hốDi cố3, chiê*m nghiê*m 79

3.2.3 Tư cốn ngườ.i thưc đê3n nhà*n và*t phàAn tư 87

CHƯỜNG 4 TIẾU THUYẾT CỌ TINH CHẠT TƯ TRUYẾN TRỌNG VẠN HỌC VIẾT NẠM THẾ KY XX - NHIN TƯ PHƯỜNG THƯC THẾ HIẾN 96

4.1 Ngườ.i kêQ chuyê*n và điêQm nhì.n tràDn thuà*t 96

4.1.1 Ngườ.i kêQ chuyê*n ờA ngố*i thư9 nhà3t vờ9i điêQm nhì.n bê*n trống và sư thày đốQi điêQm nhì.n 96

4.1.2 Ngườ.i kêQ chuyê*n ờA ngố*i thư9 bà vờ9i điêQm nhì.n bê*n trống 103

4.2 Ngố*n ngư0 cuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n 111

4.2.1 Ngố*n ngư0 kêQ và sư hố.à phố3i giư0à kêQ - tàA - bì.nh luà*n 111

4.2.2 Ngố*n ngư0 già9n tiê3p tư dố (lờ.i nưAà trưc tiê3p) 116

4.3 Giống điê*u tràDn thuà*t 119

4.3.1 Giống trư0 tì.nh, hốà.i niê*m 120

4.3.2 Giống triê3t ly9, chiê*m nghiê*m 126

4.3.3 Giống tư trà.ố, giê;u nhài 129

KẾT LUẠN 136

CẠC CỌNG TRINH KHỌẠ HỌC ĐẠ CỌNG BỌ 140

TẠI LIẾU THẠM KHẠỌ 141 PHU LUC

MỜ ĐẠSU

1 Ly9 dố chốn đêD tà.i

1.1 Thuà*t ngư0 tiêQu thuyê3t tư truyê*n (tiê3ng Phà9p gối là àutốfictiốn, tiê3ngẠnh/ My0 gối là àutốbiốgràphicàl nốvêl), đê3n này khố*ng cố.n quà9 xà là trống đờ.isố3ng vàLn hốc Thuà*t ngư0 nà.y đườc biê3t đê3n làDn đàDu tiê*n và.ố nàLm 1977, khiSêrgê Dốubrốvsky “đà0 sà9ng chê3 thuà*t ngư0 ghê9p hài tư àutố (chì9nh mì.nh) và.fictiốn (hư cà3u) dì9nh liêDn vờ9i nhàu” [20, tr.34] Trê*n thê3 giờ9i, tiêQu thuyê3t tưtruyê*n bàGt đàDu nờA rố* tư thê3 kyA XX, gàGn liêDn vờ9i như0ng tê*n tuốQi lờ9n như: Ch.Dickêns (vờ9i Dàvid Cốppêrfil), M Gốrki (Thờ.i thờ à3u, Kiê3m số3ng, Như0ngtrườ.ng đài hốc cuAà tố*i), L Tốlstốy (Thờ.i thờ à3u, Thờ.i niê*n thiê3u, Thờ.i thànhniê*n), Ạràgốn (Gà0 dà*n quê*), Clàudê Simốn (ĐiêDn viê*n, Cà*y kêố), M Duàs (Ngườ.itì.nh) Tuy nhiê*n, điêDu đố9 khố*ng cố9 nghì0à là nố9 đà0 trờA nê*n quên thuố*c vờ9i mốiđố3i tường đố*c giàA cu0ng như đườc mối ngườ.i trống giờ9i nghiê*n cư9u, phê* bì.nhvàLn hốc thư.à nhà*n Vì., ngày trống cà9ch đinh nghì0à vêD thêQ lốài, giờ9i nghiê*n cư9u,phê* bì.nh cu0ng khố*ng đốDng nhà3t: cố9 tà.i liê*u thì đinh nghì0à tiêQu thuyê3t tư truyê*n

là tư truyê*n viê3t dườ9i dàng tràDn thuà*t quà bu9t phà9p hư cà3u; cố9 tà.i liê*u thì đinhnghì0à tiêQu thuyê3t tư truyê*n là Truyê*n trống đố9 tà9c giàA vư.à là ngườ.i kêQ vư.à là.nhà*n và*t, hố cu.ng chià sêA chung mố*t dành hiê*u vờ9i nhàu, cố.n tê*n gối thì chư9ngtốA đố9 là tiêQu thuyê3t …[20, tr 34 - 35] Ờ Viê*t Nàm, đê3n này, tiêQu thuyê3t tưtruyê*n và;n chưà cố9 đườc mố*t dành xưng thêQ lốài cu thêQ Tuy nhiê*n, trống hà.nhtrì.nh sà9ng tàố nghê* thuà*t, rà3t nhiêDu nhà vàLn đà0 sưA dung yê3u tố3 tư truyê*n là.mchà3t liê*u trống tiêQu thuyê3t Tư như0ng thưA bu9t bàn đàDu cuAà cà9c nhà vàLn ờA chàLngđườ.ng nưAà đàDu thê3 kyA XX như TàAn Đà., Nguyê*n HốDng, Mành Phu9 Tư, Làn Khài chố đê3n như0ng cà*y bu9t sà9ng tà9c ờA đố* thi miêDn Nàm: Thành Tà*m TuyêDn, MàiThàAố, Duyê*n Ạnh, Vố0 HốDng, Tu9y HốDng… ĐàLc biê*t, tư sàu thờ.i ky đốQi mờ9i, cốn số3như0ng tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n xuà3t hiê*n khà9 đàDy đàLn trê*n vàLn đà.n,tàố thà.nh mố*t dố.ng chàAy mành mê0 Rà3t nhiêDu như0ng cà*y bu9t đà0 sưA dung yê3u tố3

tư truyê*n như mố*t thuA phà9p nghê* thuà*t đêQ cà9ch tà*n, là.m mờ9i tiêQu thuyê3t

Như và*y, cố9 thêQ nố9i, du chưà thưc sư trờA thà.nh “thường hiê*u” cu thêQ cuAàmố*t nhà vàLn nà.ố, và trống sư nghiê*p sà9ng tà9c cuAà tư.ng nhà vàLn, tiêQu thuyê3t cố9tì9nh chà3t tư truyê*n cu0ng xuà3t hiê*n khà9 khiê*m tố3n, cốn số3 như0ng tà9c phàQmđườc xê3p và.ố hà.ng kê3t tinh nghê* thuà*t cu0ng chưà thêQ sà9nh bàcng vờ9i sư lờ9nmành cuAà tiêQu thuyê3t Sống, tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n thưc sư là mố*tthưc thêQ đàng hiê*n hư0u trống đờ.i số3ng vàLn hốc Viê*t Nàm Sư hiê*n diê*n cuAà nố9vờ9i tư cà9ch là mố*t tiêQu lốài tiêQu thuyê3t là điêDu hốà.n tốà.n khố*ng thêQ phuA nhà*n.

MàLc du đà0 hiê*n diê*n tư là*u trống đờ.i số3ng vàLn hốc và nố9 vàGt mì.nh quà hàithê3 kyA, nhưng và;n cố.n đố9 tà*m ly9 nghi ngài: liê*u ờA Viê*t Nàm đà0 cố9 tiêQu lốài tiêQuthuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n? Đà*y cu0ng là và3n đêD tàố khố*ng ì9t à9p lưc chố ngườ.inghiê*n cư9u, nhưng đốDng thờ.i cu0ng kì9ch thì9ch sư hư9ng khờAi khi đê3n vờ9i tiêQu lốàitiêQu thuyê3t nà.y BờAi, chu9ng tố*i đàng khàAố sà9t và nghiê*n cư9u mố*t tiêQu lốài “rốDiđà*y sê0 phà9t triêQn thê3 nà.ố, biê3n hố9à rà sàố? ChìA cố9 thờ.i giàn mờ9i tràA lờ.i đườc cà*uhốAi nà.y” [20, tr 40]

1.2 Như0ng thà*p niê*n gàDn đà*y, tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n rà đờ.ingà.y mố*t nhiêDu Cu.ng vờ9i đố9 là như0ng nghiê*n cư9u vêD tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tưtruyê*n cu0ng nhiêDu hờn Sống, du cố9 thu hu9t đườc sư chu9 y9 cuAà giờ9i nghiê*n cư9u,phê* bì.nh nhưng xung quành nố9 và;n cố.n ngốQn ngàng nhiêDu và3n đêD: tư cà9ch đinhdành, tiê*u chì9 nhà*n diê*n đê3n đàLc điêQm tiêQu lốài và;n cố.n là và3n đêD chưà đườcgiờ9i nghiê*n cư9u đi đê3n sư thố3ng nhà3t Rà đờ.i và.ố như0ng thà*p niê*n đàDu thê3 kyA XX,nhưng rố0 rà.ng trống hê* thố3ng thêQ lốài tiêQu thuyê3t Viê*t Nàm, nố9 và;n là “đư9à cốnsinh sàu”, và nhip lưu chuyêQn cuAà nố9 và;n cố.n trống quà9 trì.nh và*n đố*ng khố*ngngư.ng, huố3ng hốD nố9 cu0ng chìA mờ9i đườc lưu tà*m nhiêDu ờA như0ng nàLm gàDn đà*y.Như0ng bà.i bà9ố, thàm luà*n, như0ng nghiê*n cư9u trưc tiê3p vêD tiêQu lốài, cu.ng vờ9i mố*tsố3 luà*n vàLn, luà*n à9n đi và.ố nghiê*n cư9u mố*t giài đốàn cu thêQ nà.ố đố9 và;n chưà thêQkhà9i quà9t đườc tốà.n diê*n vêD tiêQu lốài nà.y Đà*y cu0ng là trờA ngài lờ9n chố như0ngngườ.i yê*u thì9ch tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n Đốc mố*t tà9c phàQm mà trốngcố*ng trì.nh nghiê*n cư9u nà.y thì xê3p và.ố hà.ng tư truyê*n, hốàLc tiêQu thuyê3t, cố.n ờAcố*ng trì.nh kià thì lài chố là “tư truyê*n bà3t thà.nh”, hốàLc mố*t hốDi ky9, giàA tư truyê*n

khiê3n ngườ.i đốc khố*ng khốAi phà*n và*n.

Nhì.n trê*n phường diê*n ly9 thuyê3t vêD tiêQu lốài cu0ng như thưc tê3 sà9ng tà9c,tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n ờA Viê*t Nàm hiê*n này và;n cố.n nhiêDu và3n đêDđàng bốA ngốA, đố.i hốAi càDn phàAi cố9 mố*t sư tiê3p tuc Đà*y cu0ng chì9nh là ly9 dố đêQchu9ng tố*i chốn “ĐàLc điêQm tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n trống vàLn hốc Viê*tNàm thê3 kyA XX” là.m đêD tà.i nghiê*n cư9u nhàcm tì.m rà sư và*n đố*ng, quà9 trì.nh phà9ttriêQn cu0ng như như0ng thà.nh tưu đàt đườc càA vêD nố*i dung là;n hì.nh thư9c nghê*thuà*t, gố9p phàDn là.m rố0 hờn diê*n màố cuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n,mố*t tiêQu lốài khà9 già.u tiêDm nàLng đàng trống quà9 trì.nh và*n đố*ng

2 Muc tiê*u và nhiê*m vu nghiê*n cư9u

2.1 Muc tiê*u

Vờ9i đêD tà.i ĐàLc điêQm tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n trống vàLn hốcViê*t Nàm thê3 kyA XX, tà9c giàA luà*n à9n đàLt muc tiê*u nhà*n diê*n, ly9 giàAi như0ng đàLcđiêQm cuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n trống vàLn hốc Viê*t Nàm suố3tchiêDu dà.i cuAà thê3 kyA XX

Muc tiê*u cu thêQ

- Thố*ng quà khàAố sà9t tư liê*u, nhà*n diê*n quà9 trì.nh và*n đố*ng và phà9t triêQncuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n, bườ9c đàDu xà9c là*p cờ sờA ly9 thuyê3t vêD tiêQulốài tiêQu thuyê3t nà.y

- Phà*n tì9ch, ly9 giàAi đàLc điêQm tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n dưà trê*nnhư0ng nê9t đàLc trưng cờ bàAn: tư nguyê*n mà;u nhà vàLn - đêD tà.i - nhà*n và*t, mố3iquàn hê* giư0à sư thà*t và hư cà3u trống tà9c phàQm

- Phà*n tì9ch, ly9 giàAi như0ng đàLc trưng cờ bàAn cuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tưtruyê*n dưà trê*n như0ng phường thư9c thêQ hiê*n: ngườ.i kêQ chuyê*n, ngố*n ngư0, giốngđiê*u Trê*n cờ sờA đố9, là.m rố0 hờn gường màLt tiêQu lốài cu0ng như như0ng đố9ng gố9p cuAàtiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n trống viê*c là.m mờ9i nghê* thuà*t tiêQu thuyê3t

2.2 Nhiê*m vu

- Hê* thố3ng hố9à cà9c hườ9ng nghiê*n cư9u, tiê3p cà*n tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tưtruyê*n đà0 cố9, phà*n tì9ch, ly9 giàAi nhàcm là.m rố0 hờn như0ng chố; cố.n bốA ngốA và xà9c

đinh hườ9ng nghiê*n cư9u cu thêQ.

- Xà9c đinh rố0 tiêDn đêD cờ sờA chố sư phà9t triêQn cuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nhchà3t tư truyê*n

- Khà9i quà9t mố*t cà9ch thà*t ngàGn gốn vêD đố3i tường nghiê*n cư9u trống mố3itường quàn tốQng thêQ đờ.i số3ng vàLn hốc Viê*t Nàm và cà9c ly9 thuyê3t và*n dung trốngquà9 trì.nh nghiê*n cư9u

- Phà*n tì9ch quà9 trì.nh hì.nh thà.nh, phà9t triêQn cuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t

tư truyê*n dưà trê*n mố3i quàn hê* giư0à hiê*n thưc cuố*c đờ.i tà9c giàA và thê3 giờ9i nghê*thuà*t trống tà9c phàQm quà cà9c chàLng đườ.ng khà9c nhàu nhàcm tì.m rà quy luà*t và*nđố*ng và như0ng đàLc điêQm cờ bàAn trống nố*i dung phàAn à9nh và nghê* thuà*t thêQhiê*n cuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n ờA Viê*t Nàm thê3 kyA XX

3 Đố3i tường và phàm vi nghiê*n cư9u

3.1 Đố3i tường nghiê*n cư9u

Đố3i tường khàAố sà9t cuAà luà*n à9n là như0ng tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tưtruyê*n trống vàLn hốc Viê*t Nàm thê3 kyA XX ĐàLc biê*t, luà*n à9n sê0 đi và.ố khàAố sà9tnhư0ng tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n hiê*n lê*n khà9 rố0 nê9t Cu thêQ là như0ngtà9c phàQm tiê*u biêQu sàu: Già3c mố*ng lờ9n (TàAn Đà.), Như0ng ngà.y thờ à3u (Nguyê*nHốDng), Dà0 trà.ng (Thiê3t Càn), Bố3c đốDng (Đố; Đư9c Thu), Chiê3c cà9ng xành (LưuTrống Lư), Ngà*m miê*ng, Hài ngườ.i điê*n giư0à kinh thà.nh Hà Nố*i (Nguyê;n Bì9nh),

Mưc mà.i nườ9c màGt (Làn Khài), Số3ng nhờ (Mành Phu9 Tư), Số3ng mố.n (Nàm Càố),

Hốà bườm bườ9m và Ngườ.i vêD đàDu nốn (Vố0 HốDng), Trườ.ng cu0 (Duyê*n Ạnh), Bê3plưAà (Thành Tà*m TuyêDn), Tố*i nhì.n tố*i trê*n và9ch (Tu9y HốDng), Vố.ng tày hốc trố

(Nguyê;n Thi Hốà.ng), Thờ.i xà vàGng (Lê* Lưu), TuốQi thờ dư0 dố*i (Phu.ng Quà9n),

MiêDn thờ à3u (Vu0 Thư Hiê*n), Chuyê*n kêQ nàLm 2000 (Bu.i Ngốc Tà3n), Nố;i buốDnchiê3n trành (BàAố Ninh)

3.2 Phàm vi nghiê*n cư9u

ĐêD tà.i tà*p trung khàAố sà9t và nghiê*n cư9u tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*nViê*t Nàm trống thê3 kyA XX, bàố gốDm như0ng tà9c phàQm rà đờ.i tư đàDu chố đê3n hê3tthê3 kyA XX Chốn mố3c thờ.i giàn tư đàDu chố đê3n hê3t thê3 kyA XX, bờAi chu9ng tố*i nhà*nthà3y ràcng đà*y là mố*t giài đốàn mà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n đà0 gố9p

phàDn rà3t lờ9n và.ố quà9 trì.nh phà9t triêQn cuAà tiêQu thuyê3t Viê*t Nàm thêố hườ9ng hiê*nđài.

Luà*n à9n tà*p trung nghiê*n cư9u tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n trống vàLnhốc Viê*t Nàm thê3 kyA XX trê*n cà9c phường diê*n cờ bàAn: Cà9ch đinh dành tiêQu lốài;tiêDn đêD cờ sờA hì.nh thà.nh; sư và*n đố*ng cuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n quàcà9c chàLng đườ.ng khà9c nhàu; cà9c phường thư9c thêQ hiê*n cuAà tiêQu lốài tiêQu thuyê3tnà.y

Trê*n cờ sờA đố9, chu9ng tố*i tốQng hờp, đà9nh già9 mố*t cà9ch khà9ch quàn như0ngvà3n đêD chung, liê*n quàn đê3n ly9 thuyê3t vêD tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*ntrống vàLn hốc Viê*t Nàm ĐốDng thờ.i, trống quà9 trì.nh thưc hiê*n đêD tà.i, chu9ng tố*ichu9 trống đê3n đàLc điêQm nốQi bà*t nhà3t cuAà tiêQu lốài tiêQu thuyê3t nà.y trống mố3iquàn hê* vờ9i cà9c thêQ lốài vàLn hốc khà9c

4 Phường phà9p nghiê*n cư9u

4.1 Phường phà9p tiêQu sưA

Chu9ng tố*i và*n dung phường phà9p tiêQu sưA nhàcm tì.m hiêQu tà9c phàQm thố*ngquà mố3i quàn hê* giư0à tà9c giàA và vàLn bàAn nghê* thuà*t dố nhà vàLn sà9ng tàố nê*n.Đà*y là mố*t trống như0ng phường phà9p quàn trống giu9p chố luà*n à9n cố9 thê*m cờsờA đêQ tì.m hiêQu dà3u à3n tư truyê*n cu0ng như mố3i quàn hê* giư0à sư thà*t và hư cà3utrống tiêQu thuyê3t

4.2 Phường phà9p thố3ng kê*, phà*n lốài

Chu9ng tố*i chốn lưà phường phà9p nà.y đêQ tiê3p cà*n đố3i tường nghiê*n cư9unhàcm thố3ng kê*, phà*n lốài, hê* thố3ng hố9à và chốn lưà tà.i liê*u

4.3 Phường phà9p liê*n ngà.nh

Nhàcm đêQ cố9 mố*t gố9c nhì.n sà*u hờn vêD tì9nh chà3t tư truyê*n trống tiêQuthuyê3t Viê*t Nàm thê3 kyA XX, chu9ng tố*i sê0 và*n dung mố*t số3 lì9 thuyê3t vêD vàLn hố9àhốc, thi phà9p hốc và tư sư hốc

4.4 Phường phà9p số sà9nh, đố3i chiê3u

Vờ9i phường phà9p nà.y, luà*n à9n hườ9ng đê3n “giàAi mà0” như0ng đàLc trưng cuAàtì9nh chà3t tư truyê*n trống tiêQu thuyê3t và khu biê*t giư0à tư truyê*n trống tiêQuthuyê3t vờ9i cà9c lốài hì.nh tiêQu thuyê3t khà9c Quà đố9, luà*n à9n chìA rà như0ng nê9t đàLc

sàGc cuAà đàLc điêQm tư truyê*n trống tiêQu thuyê3t Viê*t Nàm thê3 kyA XX.

5 Đố9ng gố9p cuAà luà*n à9n

- Tư viê*c hê* thố3ng hố9à ly9 luà*n vêD tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n, luà*nà9n đưà rà như0ng kiê3n giàAi cố9 tì9nh thưc tiê;n nghiê*n cư9u đêQ khà9i quà9t mố*t số3 khà9iniê*m màng tì9nh đàLc trưng cuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n

- Đinh rố0 như0ng đàLc trưng vêD màLt ly9 luà*n cuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tưtruyê*n, là3y đố9 là.m nêDn tàAng cờ sờA đêQ sối rối và.ố tà9c phàQm nhàcm thà3y đườcnhư0ng nê9t đàLc trưng cuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n

- Là mố*t cố*ng trì.nh nghiê*n cư9u chuyê*n biê*t, hê* thố3ng vêD tiêQu lốài tiêQuthuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n nhàcm hườ9ng đê3n tà9i hiê*n tốà.n bố* gường màLt cuAàtiêQu lốài nà.y trống càA hà.nh trì.nh mố*t thê3 kyA (thê3 kyA XX)

- Khàeng đinh rố0 vài trố., vi trì9 cuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n trốngquà9 trì.nh và*n đố*ng và phà9t triêQn cuAà tiêQu thuyê3t hiê*n đài Viê*t Nàm

6 Cà3u tru9c luà*n à9n

Ngốà.i phàDn MờA đàDu, Kê3t luà*n, Tà.i liê*u thàm khàAố và Phu luc, nố*i dungchì9nh cuAà Luà*n à9n sê0 đườc triêQn khài thà.nh cà9c chường cu thêQ sàu:

- Chường 1: TốQng quàn tì.nh hì.nh nghiê*n cư9u

- Chường 2: Cờ sờA ly9 luà*n và diê*n màố tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*ntrống vàLn hốc Viê*t Nàm thê3 kyA XX

- Chường 3: TiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n trống vàLn hốc Viê*t Nàmthê3 kyA XX - Nhì.n tư càAm quàn hiê*n thưc và cốn ngườ.i

- Chường 4: TiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n trống vàLn hốc Viê*t Nàm thê3kyA XX - Nhì.n tư phường thư9c thêQ hiê*n

CHƯỜNG 1 TỌNG QUẠN TINH HINH NGHIẾN CƯU

1.1 Như0ng nghiê*n cư9u vêD tư truyê*n trê*n thê3 giờ9i đườc giờ9i thiê*u ờA Viê*t Nàm

Tư truyê*n trống nguyê*n ngư0 Hy Làp là àutốs (chì9nh mì.nh), biốs (cuố*cđờ.i), và gràphêin (viê3t), nghì0à là “viê3t vêD chì9nh cuố*c đờ.i mì.nh” Cà9ch kê3t hờp bàthà.nh tố3 nà.y tàố thà.nh àutốbiốgràphy trống tiê3ng Ạnh và sàu đố9 đườc sưA dungtrống tiê3ng Phà9p àutốbiốgràphiê, nhưng cà9ch viê3t nà.y trờA thà.nh mố*t thuà*t ngư0thố*ng dung ờA Chà*u Ạu tư giư0à thê3 kyA XIX

Như0ng tà9c phàQm tư truyê*n đàDu tiê*n trê*n thê3 giờ9i bàGt đàDu xuà3t hiê*n tư.thờ.i cà*n đài ờA Tà*y Ạu Tuy nhiê*n, dành tư tư truyê*n chì9nh thư9c đườc sưA dungphàAi đời đê3n cuố3i thê3 kyA XVIII, khi mà thêQ lốài nà.y bàGt đàDu nờA rố* ờA Chà*u Ạu và.BàGc My0 Như0ng tà.i liê*u nghiê*n cư9u đàDu tiê*n vêD thêQ lốài tư truyê*n xuà3t hiê*n và.ốkhốàAng đàDu thê3 kyA XX vờ9i như0ng chuyê*n khàAố cuAà Ạnnà Rốbsốn Burr (1909),Wàynê Shumàkêr (1926), Ạ.M.Clàrk (1935) DàDn vêD sàu nà.y, màLc du tư truyê*nchưà tàố đườc sư lưu tà*m cuAà giờ9i phê* bì.nh nhưng nố9 và;n tốDn tài vờ9i tư cà9chmố*t thêQ lốài đố*c là*p và nhiêDu nhà nghiê*n cư9u cu0ng đà0 phà9c thàAố đườc như0ngnê9t cờ bàAn, xêm nố9 như mố*t thêQ lốài riê*ng biê*t Trống số3 đố9, phàAi kêQ đê3n Như0ngđiêDu kiê*n và giờ9i hàn cuAà Tư truyê*n (1956) cuAà Gêốrgês Gurdốrf, Tư thu9 và Tưtruyê*n (1955) cuAà Stêphên Spêndês Ờ hài cố*ng trì.nh nà.y, nhà phê* bì.nh đà0 chu9y9 đê3n sư tốDn tài đố*c là*p cuAà tư truyê*n vờ9i vài trố là mố*t thêQ tà.i đư9ng bê*n cànhnhư0ng thêQ lốài vàLn hốc khà9c Nhưng phàAi đời đê3n nàLm 1960, khi chuyê*n luà*n

Phà9c thàAố và Sư thà*t trống Tư truyê*n (Dêsign ànd Truth in Ạuubiốgràphy) cuAàRốy Pàscàl rà đờ.i thì tư truyê*n mờ9i bàGt đàDu đườc nghiê*n cư9u như “mố*t hốàtđố*ng sà9ng tàố” Trống chuyê*n luà*n nà.y, Pàscàl đà0 đàLt rà và3n đêD: khờAi điêQmmố*t tư truyê*n, tà9c giàA tư truyê*n liê*u cố9 đi thêố đu9ng sư thà*t mà mì.nh đà0 tràAiquà? Cố9 hày khố*ng cà9i gối là phà9c thàAố trống tràAi nghiê*m cuAà cốn ngườ.i nê3uđà*y khố*ng phàAi là mố*t sư à9p đàLt vố* lì9 chố sư thà*t [164] Đê3n thà*p niê*n 70, nhà.phê* bì.nh vàLn hốc ngườ.i My0 Jàmês Ọlnêy trống mố*t cố*ng trì.nh nghiê*n cư9u vêD

tư truyê*n cuAà mì.nh đà0 viê3t: “Chì9nh sư chuyêQn hườ9ng sàng cà9i “tố*i” khi đà0 cố9đườc nhà*n thư9c vêD sư tốDn tài cuAà nố9 sê0 đinh hì.nh và quyê3t đinh bàAn chà3t cuAà

tư truyê*n và trống quà9 trì.nh à3y sê0 vư.à khà9m phà9 vư.à sà9ng tàố lài mì.nh - đà0khờAi đàDu chố chuA đêD tư truyê*n trống như0ng cuố*c trành luà*n” [163] Tư như0ngnghiê*n cư9u vêD cà9i tố*i trống tư truyê*n à3y, như0ng nàLm vêD sàu, đàLc biê*t là khốàAng

bà thà*p niê*n cuố3i cuAà thê3 kyA XX, thêQ lốài tư truyê*n đườc giờ9i phê* bì.nh chu9 y9nhiêDu và thêQ lốài nà.y gàDn như trờA thà.nh mố*t trống như0ng thêQ lốài trung tà*m,đườc sối chiê3u dườ9i nhiêDu gố9c đố* khà9c nhàu

Trống bà thà*p niê*n cuố3i cuAà thê3 kyA XX, cu.ng vờ9i sư nờA rố* cuAà thêQ lốài tưtruyê*n, cà9c nhà nghiê*n cư9u, phê* bì.nh vàLn hốc khố*ng cố.n xêm tư truyê*n thuố*chà.ng “ngốài biê*n” nư0à mà sối ngàGm nố9 quà nhiêDu chiêDu kì9ch khà9c nhàu trốngvài trố cuAà mố*t thêQ lốài vàLn hốc Chì9nh nhờ thê3 mà càA mố*t hê* thố3ng lì9 luà*n thêQlốài cu0ng đườc đinh hì.nh mố*t cà9ch rố0 nê9t Và mố*t trống số3 đố9 phàAi kêQ đê3n Hiê*pườ9c Tư thuà*t (Lê Pàctê Ạutốbiốgràphiquê) (1975) cuAà Philippê Lêjêunê Hiê*pườ9c nà.y rà đờ.i màng thêố mố*t đinh nghì0à vêD thêQ lốài, kê.m thêố đố9 là như0ngrành giờ9i và bàAng biêQu, sờ đốD cu thêQ đêQ phà*n biê*t tư truyê*n vờ9i như0ng thêQ lốàikhà9c Tuy nhiê*n, cu0ng trống như0ng nàLm cuố3i cuAà thà*p niê*n 70, cu.ng vờ9i “sưtuyê*n xưng cà9i chê3t cuAà tiêQu thuyê3t”, và khi Michàêl Sprinkêr tuyê*n bố3 “sưchà3m dư9t cuAà tư truyê*n” thì cà9c nhà hà*u cà3u tru9c luà*n khàeng đinh “vàLn bàAn cuAà

tư truyê*n cố9 đờ.i số3ng riê*ng cuAà nố9, thốà9t ly khốAi tì9nh quy chiê3u và khi đố9 cà9i tố*ichìA cố.n là và3n đêD cuAà vàLn bàAn” [64, tr 23] Nhưng trống khốàAng hài thà*p niê*ncuố3i thê3 kyA XX, khi thêQ tư truyê*n ngà.y mố*t thê*m phống phu9, và3n đêD nghiê*n cư9uvêD tư truyê*n lài đườc xuà3t hiê*n trờA lài khà9 đàDy đàLn mà xêm chư.ng như như0ng lì9thuyê3t vêD tư truyê*n tư trườ9c đố9 và càA Hiê*p ườ9c tư thuà*t cuAà Philippê LêjêunêgàDn như khố*ng thêQ thêố kip đà phà9t triêQn đà dàng cuAà thêQ tư truyê*n NhiêDu nhà.nghiê*n cư9u tà*p trung đi và.ố khà9m phà9 thê3 giờ9i tư truyê*n tư lì0nh vưc tà*m lì9 sà9ngtàố và dà*n tố*c hốc, tư vàLn hố9à và tà*m lì9 hốc nghê* thuà*t…

1.2 Như0ng nghiê*n cư9u vêD tư truyê*n và tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n ờAViê*t Nàm

Ờ Viê*t Nàm, ngày tư như0ng ngà.y đàDu, khi tràng tiêQu thuyê3t màng bố9ngdà9ng tư truyê*n xuà3t hiê*n vờ9i gường màLt đàDy là là;m, thì giờ9i hốc thuà*t cuAà Viê*tNàm đà0 bàGt đàDu chu9 y9 đê3n bườ9c đi cuAà nố9 Trống số3 cà9c cố*ng trì.nh nghiê*n cư9u,

Nhà vàLn hiê*n đài cuAà Vu0 Ngốc Phàn cố9 lê0 là cố*ng trì.nh đàDu tiê*n nghiê*n cư9u vêD

tư truyê*n dườ9i gố9c nhì.n thêQ lốài Tư hườ9ng tiê3p cà*n nà.y, Vu0 Ngốc Phàn đà0 cố9như0ng phà9t hiê*n khà9 à3n tường: “Tư truyê*n là mố*t lốài vàLn tuy khố*ng mờ9i ờAnườ9c ngườ.i, nhưng rà3t mờ9i ờA nườ9c tà GàDn đà*y cố9 mà3y nhà vàLn đêm như0ng viê*ccuAà mì.nh rà viê3t, nhưng hố chưà cố9 càn đàAm đêD là tư truyê*n, hố “tiêQu thuyê3thố9à” ì9t nhiêDu cuố*c đờ.i cuAà hố và đêD là tiêQu thuyê3t” [103, tr 95] DàDn vêD sàu, đàLcbiê*t là chàLng đườ.ng sàu nàLm 1986, khi mà quàn niê*m và tư duy nghê* thuà*tthày đốQi, tàố điêDu kiê*n chố sư xuà3t hiê*n cuAà khuynh hườ9ng tư truyê*n ngà.y mố*tnhiêDu đà0 thu hu9t đườc sư chu9 y9 cuAà cà9c nhà nghiê*n cư9u, phê* bì.nh vàLn hốc Cố9 lê0

vì thê3 nê*n như0ng cố*ng trì.nh nghiê*n cư9u vêD khuynh hườ9ng nà.y cu0ng ngà.y mố*tnờA rố*

Thêố Phống Lê*, “ĐêQ nhờ9 vêD mố*t quà9 khư9 chưà xà, vêD mố*t vu.ng hiê*n thưckhuà3t nêAố, khố9 cố9 ài biê3t, nhưng đà0 đườc viê3t vờ9i tư cà9ch ngườ.i trống cuố*c, nê*nkhố9 cố9 ài viê3t thày, là Chuyê*n kêQ nàLm 2000, 2 tà*p (2000) cuAà Bu.i Ngốc Tà3n,trống nố3i dà.i vêD trườ9c vờ9i TuốQi thờ im làLng (1987) cuAà Duy Khà9n, Cà9t bui chà*n

ài (1992) và ChiêDu chiêDu (1999) cuAà Tố* Hốà.i… Cu0ng cố9 thêQ xê3p và.ố đà*y Thườngđê3 thì cườ.i (2003) cuAà Nguyê;n KhàAi - mố*t tiêQu thuyê3t gàDn như tư truyê*n Vờ9i Tố*Hốà.i, Nguyê;n KhàAi - như0ng tê*n tuốQi quàn trống cuAà vàLn hốc hiê*n đài, thì điêDuquàn trống khố*ng chìA là chuyê*n đườc kêQ, mà cố.n là giống kêQ, cà9ch kêQ” [66, tr.52] Cu.ng chung quàn điêQm vờ9i Phống Lê*, Nguyê;n VàLn Lống trống ĐốQi mờ9i cuAàvàLn hốc Viê*t Nàm tư sàu 1975 chố ràcng, xuà3t phà9t tư tinh thàDn đốQi mờ9i tư duy

và nhì.n thàeng và.ố sư thà*t cuAà vàLn hốc như0ng nàLm cuố3i 80, đàDu như0ng nàLm 90trống vàLn hốc Viê*t Nàm đà0 phà9t triêQn mành mê0 khuynh hườ9ng nhà*n thư9c làihiê*n thưc Đà*y chì9nh là lu9c vàLn hốc trờA vêD vờ9i đờ.i số3ng thườ.ng nhà*t và vì0nhhàcng, vì thê3, “Trống vàLn xuố*i như0ng nàLm 90 và và.i nàLm lài đà*y… HốDi kì9 - tưtruyê*n lê*n ngố*i…” [73]

Nghiê*n cư9u vêD truyê*n và tư truyê*n cuAà Phàn Bố*i Chà*u, khi luà*n bà.n vêD sưphà9t triêQn cuAà thêQ tư truyê*n, Hốà.ng Đư9c Khốà nhà*n thà3y trống bố3i càAnh vàLn hố9àtrung đài vố3n nàLng quàn phường, khê9p kì9n nê*n khàA nàLng cốn ngườ.i tư y9 thư9cvêD mì.nh và hườ9ng tờ9i khà9m phà9, thêQ hiê*n tư.ng số3 phà*n thưc sư khố*ng dê; Chì9nhnhư0ng thày đốQi trống đờ.i số3ng xà0 hố*i Viê*t Nàm thờ.i ky thưc dà*n nưAà phốngkiê3n, cu.ng vờ9i quà9 trì.nh tư sàAn hố9à như0ng nàLm nưAà đàDu thê3 kyA XX đà0 tà9c đố*ngmành mê0 đê3n đờ.i số3ng vàLn hốc Đà*y chì9nh là bố3i càAnh rà đờ.i tư truyê*n cuAàPhàn Bố*i Chà*u Thêố tà9c giàA, tư truyê*n là truyê*n dố cà9c nhà vàLn viê3t vêD cuố*c đờ.imì.nh nhàcm như0ng muc đì9ch khà9c nhàu… Cu0ng chì9nh trống thêQ lốài nà.y, tà3t càAnhư0ng biê3n cố3, sư viê*c, nhà*n và*t … đêDu đườc là3y tư cuố*c đờ.i thưc cuAà tà9c giàA,khố*ng cố9 sư hư cà3u thê*m, hốàLc nố9i cà9ch khà9c là khố*ng cố9 sư hư cà3u tư dố [61,

tr 119 - tr 128]

Sư lưu tà*m mố*t cà9ch nốDng nhiê*t chố thêQ tư truyê*n ngà.y mố*t đà*m đàLchờn trống như0ng nàLm vêD sàu, đàLc biê*t là khi thêQ tư truyê*n ngà.y mố*t là3n sà*u và.ốđờ.i số3ng vàLn hốc tư sàu 1986 Tiê3p cà*n tiêQu thuyê3t Viê*t Nàm thờ.i ky đốQi mờ9i,nhà nghiê*n cư9u Bì9ch Thu đà0 trì.nh bà.y y9 kiê3n cuAà mì.nh vêD tiêQu thuyê3t cố9 khuynhhườ9ng tư truyê*n Vờ9i Bì9ch Thu thì ngườ.i đốc hố*m này muố3n “đườc tiê3p xu9c vờ9inhư0ng tiêQu thuyê3t tà*m ly9 mà ờA đố9, nhà*n và*t tư bố*c lố* tư tườAng, chì9nh kiê3n quàdố.ng chàAy cuAà nhà*n thư9c, mối hà.nh vi, ư9ng xưA và lờ.i thốài àQn sà*u trống tà*mtràng nhà*n và*t và cà9c tàDng nghì0à HốàLc cà9c tiêQu thuyê3t màng tì9nh tư truyê*n, vư.àthêQ hiê*n cà9i “tố*i” lài vư.à hư cà3u, vư.à màng tì9nh tiêQu sưA lài vư.à đườc nghê* thuà*thố9à, tiêQu thuyê3t hố9à, mố*t đàLc trưng cuAà tiêQu thuyê3t hiê*n đài, cố9 khàA nàLng khàithà9c tiêDm thư9c quà ky0 thuà*t dố.ng y9 thư9c” [134, tr 6] Ờ bà.i viê3t nà.y, Bì9ch Thuthưc sư chu9 y9 đê3n nê9t đàLc trưng màng tì9nh khu biê*t cuAà tiêQu thuyê3t màng tì9nh

tư truyê*n, đố9 là ngườ.i đốc dê; dà.ng nhà*n thà3y ờA tiêQu thuyê3t màng tì9nh tư truyê*nvư.à thêQ hiê*n cà9i “tố*i” lài vư.à hư cà3u Cố9 thêQ nố9i, chì9nh cuố*c số3ng thưc tài cuAàcốn ngườ.i Viê*t Nàm sàu 1986 đà0 màng lài chố nhà nghê* sì0 như0ng quàn niê*mnghê* thuà*t vêD hiê*n thưc vờ9i như0ng khà9m phà9 mờ9i Và ờA đà*y, Bì9ch Thu rà3t cố9 lì9khi chố ràcng mố*t trống như0ng nguyê*n nhà*n là.m chố tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh tư

truyê*n ngà.y mố*t xuà3t hiê*n nhiêDu trống vàLn hốc như0ng nàLm trờA lài đà*y là bờAi xà0hố*i hiê*n đài đêD càố vài trố cuAà cà9 nhà*n và thu9c đàQy sư thư9c tìAnh cuAà y9 thư9c cà9nhà*n Cà9i tố*i trố;i dà*y đố.i hốAi đườc quàn tà*m đu9ng mư9c TiêQu thuyê3t trờA vêD vờ9icốn ngườ.i, thày đốQi quàn niê*m nghê* thuà*t vêD cốn ngườ.i, bàAố tốDn già9 tri cuAà cốnngườ.i trườ9c sư là0ng quê*n cuAà xà0 hố*i.

Khi nghiê*n cư9u vêD vàLn xuố*i Viê*t Nàm tư 1975 đê3n 1995, Nguyê;n ThiBì.nh cu0ng nhà*n rà “như0ng tà9c phàQm màng dà9ng dà3p tư truyê*n như MiêDn thờ à3u

(Vu0 Thư Hiê*n), TuốQi thờ dư0 dố*i (Phu.ng Quà9n), Chuyê*n là.ng ngà.y à3y (Vố0 VàLnTrưc), Cà9t bui chà*n ài (Tố* Hốà.i)… Vờ9i như0ng tà9c phàQm nà.y, cà9i tố*i cuAà ngườ.iviê3t hiê*n diê*n rà3t sàGc nê9t quà càAm hư9ng nhà*n thư9c, đà9nh già9 lài như0ng gì đà0 tràAinghiê*m bàcng điêQm nhì.n hiê*n tài” Tư như0ng phà9t hiê*n à3y, Nguyê;n Thi Bì.nh đà0làDn tì.m đườc dà3u vê3t đêQ là.m nê*n phàDn cố3t lố0i cuAà cà9c tà9c phàQm màng bố9ng dà9ng

tư truyê*n đố9 chì9nh là “cà9i tố*i” cuAà ngườ.i viê3t luố*n gàGn liêDn vờ9i càAm hư9ng nhà*nthư9c, đà9nh già9 lài như0ng gì mà chì9nh ngườ.i viê3t đà0 tư.ng tràAi nghiê*m trống thưctiê;n cuố*c số3ng cuAà mì.nh [10] Trống mố*t cố*ng trì.nh nghiê*n cư9u khà9c, khi khàAốsà9t mố*t số3 khuynh hườ9ng tiêQu thuyê3t ờA nườ9c tà tư thờ.i điêQm đốQi mờ9i chố đê3nnày, càLn cư9 và.ố cà9ch thư9c xưA lì9 chà3t liê*u hiê*n thưc trống tà9c phàQm, Nguyê;n ThiBì.nh cu0ng nhà*n rà đườc bê*n cành như0ng tiêQu thuyê3t thêố phống cà9ch lich sưAhố9à, tiêQu thuyê3t tư liê*u - bà9ố chì9, tiêQu thuyê3t hiê*n thưc kiêQu truyêDn thố3ng, tiêQuthuyê3t thêố phống cà9ch hiê*n thưc cố.n cố9 khuynh hườ9ng tiêQu thuyê3t thêố phốngcà9ch tư thuà*t Đà*y cố9 thêQ đườc xêm là mố*t trống như0ng khuynh hườ9ng tiêQuthuyê3t chì9nh trống dố.ng vàLn hốc đường đài Viê*t Nàm

Cố9 thêQ nố9i, chì9nh thờ.i kì đốQi mờ9i cuAà đà3t nườ9c tư sàu nàLm 1986 đà0 là.mchố vàLn hốc Viê*t Nàm thưc sư cố9 đườc sư9c số3ng mờ9i GàDn như càAm hư9ng ngời

cà cuAà như0ng tràng vàLn màng đà*m khuynh hườ9ng sưA thi khố*ng cố.n là màAnhđà3t lì9 tườAng đêQ cà9c nhà vàLn hườ9ng đê3n Vì và*y, khi nhì.n và.ố hiê*n thưc cuAà vàLnhốc chàLng đườ.ng sàu nàLm 1986, nhà nghiê*n cư9u Là0 Nguyê*n xêm đà*y là càA mố*tbườ9c “chuyêQn mì.nh” thà*t sư cuAà vàLn hốc đêQ tiê3n tờ9i “phà9 cà9i khốành vu.ng hê3tsư9c hì.nh thư9c cuAà đêD tà.i vàLn hốc trườ9c kià” Và vàLn hốc hố*m này đàng hườ9ng

tờ9i như0ng gì đàng hiê*n hư0u giư0à cuố*c số3ng đờ.i thườ.ng “Nhà vàLn hố*m nàyđàng nê*u tà3m gường vêD sư dà9m nghì0, dà9m nố9i, dà9m thàeng thàGn bà.y tốA là*ptrườ.ng cố*ng dà*n cuAà mì.nh Tà hiêQu vì sàố vàLn hốc trống như0ng nàLm gàDn đà*ydà9m bà3t chà3p càA như0ng điêDu cà3m ky xưà này và phàm vi như0ng và3n đêD xà0 hố*i

mà nố9 quàn tà*m lài rố*ng lờ9n đê3n như thê3” [87] Nê3u như trườ9c nàLm 1975, và*nmê*nh số3ng cố.n cuAà TốQ quố3c luố*n là lưà chốn đàDu tiê*n cuAà ngườ.i càDm bu9t, thì.chàLng đườ.ng sàu 1975, sư thư9c tìAnh cuAà y9 thư9c cà9 nhà*n đà0 chiê3m thê3 thườngphống trê*n bà.n cà*n bu9t lưc ngườ.i viê3t: “Viê*c nhà*n thư9c đu9ng đàGn vi trì9 cuAànhà*n dà*n trống đờ.i số3ng xà0 hố*i, buố*c nhà vàLn tì.m đê3n chố; đư9ng phà9t ngố*nbì.nh đàeng vờ9i cố*ng chu9ng bàn đốc cuAà mì.nh Đố9 là cờ sờA nàAy sinh hì.nh thư9cvàLn hốc cuAà y9 thư9c đố3i thốài thà3m nhuàDn tinh thàDn dà*n chuA” [87] Nhà vàLn,nhà*n và*t tràDn thuà*t cuAà vàLn hốc hố*m này khố*ng mà3y khi xuà3t hiê*n trống tà9cphàQm ờA ngố*i thư9 bà như cốn ngườ.i tuy vố* hì.nh nhưng đàDy quyêDn uy, biê3t hê3t,thà3y tà3t, mà thườ.ng già3u mì.nh sàu hì.nh thư9c tư thu9, hì.nh thư9c ngườ.i kêQchuyê*n ờA ngố*i thư9 nhà3t - đố9 là mố*t biêQu hiê*n cuAà y9 thư9c đố3i thốài Nhì.n thàengvà.ố thưc tài, tìAnh tà9ố nhà*n rà mì.nh, nố9i hê3t sư thà*t vờ9i ngườ.i đốc, du sư thà*tđố9 cố9 xố9t xà, đàu lố.ng đê3n bàố nhiê*u cu0ng khố*ng bưng bì9t, già3u giê3m - đố9 cu0ng

là mố*t biêQu hiê*n cuAà y9 thư9c đố3i thốài… Cốn ngườ.i vờ9i tư cà9ch là cà9 nhà*nthườ.ng bi bốA rời trống thê3 giờ9i cuAà sưA thi là vì thê3 Sàu 1975, nêDn vàLn hốc cuAàchu9ng tà đà0 nhành chố9ng chuyêQn tư thê3 giờ9i vì0 mố* sàng thê3 giờ9i vi mố*, tư thê3giờ9i cuAà cố*ng đốDng, dà*n tố*c và lich sưA đê3n như0ng cà*u chuyê*n vêD thê3 sư và đờ.i

tư cốn ngườ.i Chố nê*n, cà9 nhà*n cốn ngườ.i “đàng tư.ng bườ9c, tư.ng bườ9c tiê3nvà.ố vi trì9 trung tà*m cuAà vàLn hốc hố*m này Cà9 nhà*n cốn ngườ.i vư.à là đố3i tườngnhà*n thư9c trung tà*m, vư.à là điêQm xuà3t phà9t đêQ vàLn hốc hố*m này nhì.n rà thê3giờ9i Nố9 sối ngàGm thê3 giờ9i và đinh già9 lich sưA quà làLng kì9nh và mưc thườ9c cuAàcà9 nhà*n cốn ngườ.i” [87]

Quàn sà9t vàLn hốc và nêDn kinh tê3 thi trườ.ng trống mườ.i nàLm cuố3i thê3 kyA

XX, Nguyê;n Phường nhà*n thà3y cà9c già9 tri tư.ng mố*t thờ.i là niêDm tin mà0nh liê*tcuAà cốn ngườ.i Viê*t Nàm giờ đà*y đư9ng trườ9c thờ.i kì đốQi mờ9i, nố9 đàng thưc sư bi

lung lày dư0 dố*i - ĐiêDu nà.y thêQ hiê*n rà3t rố0 ờA sư thày đốQi vêD nhà*n thư9c vêD cà9c già9tri… “cà9i thiê*ng liê*ng càố càA, cà9i lì9 tườAng màLc du nố9 và;n cố.n sư9c hà3p dà;n nhưngnố9 khố*ng phàAi là đố3i tường duy nhà3t mà ngườ.i càDm bu9t hố*m này hườ9ng tờ9i”.

Tư hườ9ng tiê3p cà*n khà9i quà9t vàLn hốc Viê*t Nàm khốàAng 10 nàLm cuố3i thê3 kyA XX,trống xu hườ9ng “giàAi àAố”, “giàAi thiê*ng” - nàAy sinh tư cà9i nhì.n “tìAnh tà9ố”, “duythưc” đàDy càn đàAm cuAà cà9c nhà vàLn trống hốà.n càAnh đà3t nườ9c trờA lài nhip số3ngđờ.i thườ.ng, cốn ngườ.i trờA vêD vờ9i cuố*c số3ng thườ.ng nhà*t hàcng ngà.y, Nguyê;nPhường đà0 thà3y đườc “thêQ lốài hốDi ky9, tư truyê*n và tiêQu thuyê3t tư truyê*n lài gàDnnhư chiê3m thê3 thường phống trống giài đốàn nà.y Cố*ng chu9ng dà.nh mố*t sưquàn tà*m khà9 đàLc biê*t vờ9i mố*t số3 tiêQu thuyê3t tư truyê*n và hốDi ky9 xuà3t hiê*ntrống giài đốàn nà.y như Cà9t bui chà*n ài (1992 ) và ChiêDu chiêDu (1999 ) cuAà Tố*Hốà.i, Chuyê*n kêQ nàLm 2000 cuAà Bu.i Ngốc Tà3n…” [110]

Đà9nh già9 vêD tiêQu thuyê3t trống vàLn hốc thờ.i kì đốQi mờ9i, Mài HàAi Ọành đà0khố*ng ngàDn ngài khi đưà rà nhà*n đinh: “Rà đờ.i trống khố*ng khì9 dà*n chuA, tiêQuthuyê3t tư thuà*t thờ.i kì đốQi mờ9i khà9 đà dàng Cố9 lốài đà*m chà3t giê;u nhài như

Thường đê3 thì cườ.i, Bà ngườ.i khà9c; cố9 lốài nố9i vêD như0ng chuà chà9t đờ.i ngườ.i(Chuyê*n kêQ nàLm 2000), cố9 lốài nố9i đê3n như0ng càAm nhà*n cà9 nhà*n vêD điêDu đà0 tràAinghiê*m trống đố9 cố9 như0ng đốàn gàDn vờ9i nhà*t kì9 (Chuyê*n cuAà thiê*n tà.i)’’ [100,

tr 112] Cà9ch đinh dàng, gối tê*n tiêQu thuyê3t tư thuà*t thờ.i kì đốQi mờ9i cuAà Mài HàAiỌành càDn phàAi bà.n luà*n thê*m, nhưng trống nhà*n đinh nà.y ngườ.i viê3t đà0 cố9 mố*tcà9i nhì.n khà9 chuàQn xà9c khi chố ràcng chì9nh thờ.i kì đốQi mờ9i đà0 màng đê3n chố thêQtiêQu thuyê3t như0ng diê*n màố mờ9i, đàDy sư9c hà3p dà;n

Trống cuố*c Hố*i thàAố ĐốQi mờ9i tư duy tiêQu thuyê3t (2002), Mà VàLn Khà9ngđà0 tư.ng nố9i: “Cu.ng vờ9i tiêQu thuyê3t tư liê*u, tiêQu thuyê3t tư thuà*t sê0 là mố*t thêQ lốàiđườc phà9t triêQn” Đà*y phàAi chàLng là sư tiê*n liê*u thêQ hiê*n gố9c nhì.n đàDy làc quàncuAà mố*t “ngườ.i trống cuố*c”? Ngườ.i mà gàDn như hà.nh trì.nh viê3t cuAà ố*ng ờAchàLng đườ.ng tư sàu thờ.i kì đốQi mờ9i, tư Mu.à là9 rung trống vườ.n, đê3n Ngườcdố.ng nườ9c lu0 hày Mố*t mì.nh mố*t ngưà… ngườ.i đốc đêDu cố9 thêQ nhà*n thà3y đà*u đố9chà3t liê*u đờ.i tư cuAà ố*ng gàDn như ngốDn ngố*n trê*n tràng tiêQu thuyê3t [57, tr 67]

Nghiê*n cư9u vêD sư và*n đố*ng cuAà cà9c thêQ lốài vàLn xuố*i trống vàLn hốc thờ.i

kì đốQi mờ9i, Ly9 Hốà.i Thu cu0ng cố9 quàn điêQm tường đốDng vờ9i nhà vàLn Mà VàLnKhà9ng khi chố ràcng: “Nhì.n và.ố sư và*n đố*ng và phà9t triêQn cuAà hê* thố3ng thêQ lốàitrống vàLn hốc thờ.i kì đốQi mờ9i… sư thà*m nhà*p cuAà thêQ ky9 và.ố “là0nh đià” cuAà tiêQuthuyê3t đà0 tàố nê*n mố*t dố.ng tiêQu thuyê3t tư truyê*n cố9 sư9c hu9t lờ9n trống đờ.i số3ngvàLn hốc đường đài Chì9nh tư như0ng vu.ng nà.y, cà9c thêQ lốài cu0 đà0 cố9 thê*m nhiêDutố3 chà3t mờ9i” [136]

Trống Thê3 kyA tiêQu thuyê3t, khi bà.n vêD hiê*n tường tư truyê*n, Nguyê;n VyKhành đà0 viê3t: “Ngày tư đàDu thê3 kyA XX đà0 cố9 tư truyê*n vờ9i cuố3n đàDu tiê*n là

ChốDn cà9ố tư sư cuAà Michêl Tì9nh xuà3t bàAn nàLm 1910 tài Sà.i Gố.n Sàu đố9 là.Nguyê*n HốDng vờ9i Như0ng ngà.y thờ à3u (1938) và Thiê3t Càn vờ9i Dà0 Trà.ng (1939)

…” Trống bà.i viê3t nà.y, Nguyê;n Vy Khành viê3t: “Thê3 kyA XX, ì9t tà9c giàA đưà cà9i Tố*ithà*t và.ố vàLn chường, cố9 chàLng cu0ng phàAi vàLn chường hố9à, tiêQu thuyê3t hố9à… Và.ốgiài đốàn cuố3i thê3 kyA mờ9i thà*t sư bà.nh trườ9ng thêQ lốài tư truyê*n nhưng và;ntường đố3i ì9t tà9c phàQm lờ9n vì đà phàDn chìA là như0ng hốDi ky9 nhê tì9nh vàLn chường”[56]

Sư đàDy đàLn cuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh tư truyê*n ngà.y thê*m bốDi đàGp trốngvàLn hốc Viê*t Nàm đường đài đà0 tàố thà.nh mố*t khuynh hườ9ng Nhờ thê3 nê*ntiêQu thuyê3t Viê*t Nàm màng nhiêDu hường sàGc mờ9i Trống bà.i viê3t Khuynhhườ9ng tư truyê*n trống tiêQu thuyê3t Viê*t Nàm đường đài, Đố; HàAi Ninh chố ràcngnêDn vàLn hốc Viê*t Nàm bàGt đàDu tư sàu thờ.i kì đốQi mờ9i đà0 thưc sư cố9 như0ngbườ9c tiê3n đà9ng kêQ, đàLc biê*t là sư thày đốQi trống quàn niê*m vêD hiê*n thưc và cốnngườ.i, quàn niê*m vêD nhà vàLn trống mố3i quàn hê* vờ9i tà9c phàQm, vờ9i cố*ng chu9ng

và vờ9i chì9nh mì.nh Đà*y chì9nh là tiêDn đêD cờ sờA đêQ khuynh hườ9ng tư truyê*ntrống tiêQu thuyê3t Viê*t Nàm đường đài trờA nê*n khà9 phốQ biê3n số vờ9i vàLn hốc giàiđốàn 1945 - 1975 Thêố Đố; HàAi Ninh, “Khuynh hườ9ng tư truyê*n trống tiêQuthuyê3t giu9p ngườ.i đốc khố*ng chìA giàAi mà0 cốn ngườ.i tà9c giàA và thờ.i đài quànhư0ng chi tiê3t gàGn vờ9i tiêQu sưA, cuố*c đờ.i thà*t mà quà như0ng tràAi nghiê*m số3ng

và sư tư thu9 chà*n thà.nh” [97] Vờ9i Đố; HàAi Ninh thì mố;i nhà vàLn khi càDm bu9t

đêDu xuà3t phà9t tư nhu càDu giàAi phố9ng tư tườAng và bố*c lố* cà9i tố*i cà9 nhà*n Vì và*y,cố9 thêQ tì.m thà3y ờA mố;i tràng viê3t như0ng tràAi nghiê*m, suy ngà;m và cà9i tố*i rà3triê*ng Và muc đì9ch cuAà tư truyê*n là tì.m hiêQu mố*t cốn ngườ.i cố9 thà*t vờ9i lich sưAhì.nh thà.nh nhà*n cà9ch, cố.n tiêQu thuyê3t, màLc du cu0ng sưA dung nhà*n và*t, cố3ttruyê*n đố9 nhưng đườc hư cà3u hố9à, hốàLc đườc cà3p chố mố*t lờ9p vốA hư cà3u CàLncư9 tư thưc tiê;n à3y, Đố; HàAi Ninh khàeng đinh: “VàLn hốc Viê*t Nàm tư sàu đốQi mờ9iđà0 cố9 như0ng thày đốQi đà9ng kêQ trống quàn niê*m vêD hiê*n thưc và cốn ngườ.i,quàn niê*m vêD nhà vàLn trống mố3i quàn hê* vờ9i tà9c phàQm, vờ9i cố*ng chu9ng và vờ9ichì9nh mì.nh Đố9 chì9nh là cờ sờA đêQ khuynh hườ9ng tư truyê*n trống tiêQu thuyê3tViê*t Nàm đường đài trờA nê*n khà9 phốQ biê3n” [97] Trống mố*t bà.i viê3t khà9c, khi

đi sà*u và.ố khài thà9c mố3i quàn hê* giư0à tư truyê*n - tiêQu thuyê3t và mố*t số3 dàng

tư thuà*t trống vàLn hốc Viê*t Nàm đường đài, du biê3t ràcng quy luà*t giàố thốàthêQ lốài và như0ng nố; lưc cà9ch tà*n nghê* thuà*t khiê3n chố viê*c phà*n biê*t tưtruyê*n và tiêQu thuyê3t tư thuà*t ngà.y cà.ng trờA nê*n khố9 khàLn hờn, nhưng Đố; HàAiNinh cu0ng đà0 cố3 gàGng luà*n giàAi và3n đêD nà.y mố*t cà9ch rà.nh màch: “Trống tưtruyê*n, cuố*c đờ.i tà9c giàA và bư9c chà*n dung tinh thàDn cuAà ố*ng tà trờA thà.nh đố3itường chì9nh, thàm già trưc tiê3p và.ố tà9c phàQm như mố*t bố* phà*n hư0u cờ Cố.n ờAtiêQu thuyê3t tư truyê*n, như0ng chi tiê3t tiêQu sưA đườc nhà.ố nàLn lài, cà*u chuyê*ncuố*c đờ.i đườc cà3u tru9c và sàGp xê3p lài, tư9c là tà9c giàA tà9ch khốAi như0ng yê3u tố3 đờ.i

tư đêQ thêQ hiê*n vờ9i mố*t đố* già9n cà9ch nhà3t đinh” [99] Vì nê3u như tư truyê*n là.dàng vàLn bàAn cố9 tì9nh quy chiê3u, thì như0ng tiêQu thuyê3t tư thuà*t là như0ng hưcà3u nghê* thuà*t dưà trê*n nêDn tiêQu sưA tà9c giàA, chì9nh đờ.i tư cuAà tà9c giàA là nguốDnchà3t liê*u cờ bàAn đêQ giu9p tà9c giàA viê3t thà.nh như0ng tràng tiêQu thuyê3t

Khi tiê3n hà.nh khàAố sà9t vàLn xuố*i Viê*t Nàm trống chàLng đườ.ng tư sàu

1990 đêQ ly9 giàAi vêD hiê*n tường tư thuà*t trống sà9ng tà9c vàLn xuố*i cuAà cà9c tà9c giàAnư0, HốD Khà9nh Và*n đà0 chìA rà nguyê*n nhà*n khiê3n chố khuynh hườ9ng viê3t tưtruyê*n ngà.y mố*t xuà3t hiê*n nhiêDu trống vàLn hốc Viê*t Nàm, đàLc biê*t là trống sà9ngtà9c cuAà như0ng cà*y bu9t nư0 là vì “tư thuà*t vư.à là điêQm nhì.n, là vi trì9 mà tư đà*y,cà9c cà*y bu9t khà9i quà9t hố9à và tà9i hiê*n đờ.i số3ng hiê*n thưc, là càAm hư9ng sà9ng tà9c

hì.nh thà.nh nê*n thê3 giờ9i cuAà tà9c phàQm tư khuynh hườ9ng tư tườAng, nố*i dungphàAn à9nh chố đê3n bu9t phà9p nghê* thuà*t, là hê* sinh thêQ hì.nh tường hiê*n hư0u trê*nbêD màLt tà9c phàQm” [160] Thêố HốD Khà9nh Và*n, cà9c tà9c phàQm viê3t thêố lố3i tưtruyê*n cố9 “mà*t đố* tư thuà*t dà.y đàLc, gàDn như là mố*t “bàAn dà*p” cuAà cuố*c đờ.i nhà.vàLn Ờ đố9, khố*ng khì9 cuAà tà9c phàQm, cố3t truyê*n, nhà*n và*t, tì.nh tiê3t, đêDu sà9t vờ9icuố*c đờ.i thưc cuAà tà9c giàA và ngườ.i đốc cố9 thêQ nhà*n rà, kiêQm chư9ng đườc Ờ đố9,bố9ng dà9ng nhà vàLn và nhà*n và*t trung tà*m như hài vố.ng trố.n đốDng tà*m và cố9cu.ng bà9n kì9nh” [160].

Cu.ng chung hườ9ng tiê3p cà*n cuAà HốD Khà9nh Và*n, nhưng TràDn HuyêDn Sà*mlài tiê3p cà*n như0ng tà9c phàQm tiêQu thuyê3t nư0 Viê*t Nàm đường đài dườ9i gố9c nhì.nnư0 quyêDn Ờ gố9c tiê3p cà*n nà.y, TràDn HuyêDn Sà*m đà0 cố9 như0ng kiê3n giàAi khà9 thốAàđà9ng khi chố ràcng: “Tư thuà*t khố*ng phàAi là đàLc tì9nh riê*ng cuAà nư0 giờ9i, nhưngđà*y là nê9t ưu trố*i nhà3t là.m nê*n bàAn màLt cuAà vàLn phống nư0 giờ9i Tư thuà*t vư.à là.phường tiê*n vư.à là đố3i tường phà*n tì9ch trống sà9ng tà9c nư0 giờ9i” [116] TràDnHuyêDn Sà*m cu0ng khàeng đinh: “Đố9 là phường thư9c đêQ nư0 giờ9i thêQ hiê*n sư nê3mtràAi giờ9i tì9nh, đốDng thờ.i là muc đì9ch đêQ giàAi phố9ng như0ng kì.m hà0m cuAà bàAnthà*n” [116]

Tư truyê*n và tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n ờA nườ9c tà đà0 cố9 càA mố*tchuố;i thờ.i giàn dà.i hì.nh thà.nh và phà9t triêQn Tuy nhiê*n, chố đê3n này, số vờ9i cà9cthêQ lốài khà9c dườ.ng như nố9 và;n chưà đườc nhiêDu sư ưu à9i cuAà cà9c nhà nghiê*ncư9u, phê* bì.nh vàLn hốc Thêố khàAố sà9t cuAà chu9ng tố*i, đà0 cố9 mố*t số3 tà9c giàA chu9 y9khàAố sà9t cà9c tà9c phàQm tư truyê*n và tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n nhưngnhì.n chung chìA dư.ng lài ờA viê*c kê3t hờp trống nhà*n đinh, đà9nh già9 HốàLc nê3u cố9thì cu0ng chìA dư.ng lài ờA mư9c khàAố sà9t mố*t chàLng đườ.ng ngàGn (TiêQu thuyê3t cố9khuynh hườ9ng tư truyê*n trống vàLn hốc Viê*t Nàm đường đài cuAà Đố; HàAi Ninh),chưà cố9 mố*t cố*ng trì.nh thà*t sư chuyê*n sà*u nà.ố đi và.ố nghiê*n cư9u vêD tư truyê*n

và tì9nh chà3t tư truyê*n trống tiêQu thuyê3t Viê*t Nàm thê3 kyA XX

1.3 Nhà*n xê9t và đà9nh già9 vêD cà9c tà9c phàQm cu thêQ

1.3.1 Giài đốàn trườ9c 1945

KhàAố sà9t chàLng đườ.ng mố*t thê3 kyA, tư lu9c như0ng dà3u vê3t bàn đàDu cuAà tiêQuthuyê3t cố9 tì9nh tư truyê*n xuà3t hiê*n chố đê3n khi tiêQu lốài nà.y hờp và.ố dố.ng chuAlưu cuAà tiêQu thuyê3t Viê*t Nàm, chu9ng tố*i nhà*n thà3y sư tốDn tài cuAà tiêQu thuyê3t cố9tì9nh chà3t tư truyê*n là nhờ “sư đốc” cuAà cố*ng chu9ng đố*c giàA quà mối thờ.i đài,trống đố9 cố9 sư gố9p màLt cuAà như0ng siê*u đố*c giàA, như0ng ngườ.i gàDn như là nhipcàDu nố3i đêQ đưà tiêQu lốài nà.y đê3n gàDn hờn vờ9i cố*ng chu9ng.

Sàu đà*y, chu9ng tố*i điêQm lườc như0ng bà.i viê3t, như0ng cố*ng trì.nh nghiê*ncư9u vêD tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n trống vàLn hốc Viê*t Nàm giài đốàntrườ9c 1945

Tư như0ng nàLm đàDu thê3 kyA XX, khi Nguyê*n HốDng viê3t cuố3n Như0ng ngà.ythờ à3u, Thàch Làm, mố*t trống như0ng cà*y bu9t chuA lưc cuAà nhố9m bu9t Tư lưc vàLnđốà.n đà0 khố*ng ngàDn ngài hà bu9t đà9nh già9 vêD Như0ng ngà.y thờ à3u như sàu: “nố9 là

sư rung đố*ng cưc điêQm cuAà mố*t linh hốDn trêA dài làc lốà.i trống như0ng lêD lố3i khàGcnghiê*t cuAà mố*t già đì.nh sàGp tà.n” [62] Và khi chốn đưà Nguyê*n HốDng và.ố Nhà.vàLn hiê*n đài, trống phàDn nhà*n xê9t vêD Nguyê*n HốDng, Vu0 Ngốc Phàn cu0ng đà0 quàAquyê3t ràcng Nguyê*n HốDng chì9nh là “ngườ.i Viê*t Nàm thư9 nhà3t dà9m kêQ vêD già đì.nhmì.nh” bàcng như0ng dố.ng tư bàch chà*n thà.nh: “ThàDy tố*i là.m nghêD cài nguc, mêtố*i cốn nhà buố*n bà9n…” Ọng viê3t: “Trống Như0ng ngà.y thờ à3u, Nguyê*n HốDng đà0chố tà biê3t rố0 hàen mố*t quà0ng đờ.i quà9 khư9 cuAà ố*ng Lố3i tư truyê*n nà.y, ờA Ạnh, ờAMy0, ờA Ngà, rà3t thinh hà.nh; nhưng ờA Viê*t Nàm tà, viê3t đườc, tố*i chố là càn đàAmlàGm” [104, tr 126] Đà9nh già9 vêD tà9c phàQm nà.y, chuA yê3u Vu0 Ngốc Phàn bà.n vêDtì9nh tư truyê*n như là “bàAn chà3t” thêQ lốài cuAà tà9c phàQm quà gố9c nhì.n số sà9nh Và.Vu0 Ngốc Phàn, mố*t ngườ.i khà9 thà*n trống cu0ng phàAi thố3t lê*n: “Mờ9i đốc tà*p tưtruyê*n cuAà Nguyê*n HốDng, tố*i đà0 tườAng cố9 dườ9i màGt mố*t quyêQn sà9ch cuAà mố*t nhà.vàLn Ạnh hày mố*t nhà vàLn Ngà.” [104, tr 126] PhàAi chàLng Vu0 Ngốc Phàn đàngmuố3n nố9i đê3n sư du0ng càAm cuAà mố*t cốn ngườ.i dà9m thà.nh thà*t trống viê*c tư thu9

“tràDn trui” vêD cuố*c đờ.i mì.nh? Chố đê3n như0ng nàLm vêD sàu, và càA đê3n hố*m này,

Như0ng ngà.y thờ à3u cuAà Nguyê*n HốDng và;n đườc cố*ng chu9ng đố*c giàA luố*n quàntà*m bàcng càA niêDm trà*n trống

Phàn Cư Đê*, mố*t chuyê*n già nghiê*n cư9u vêD Nguyê*n HốDng, trống phàDngiờ9i thiê*u vêD TuyêQn tà*p Nguyê*n HốDng tư.ng bố*c bàch: “Tố*i nhờ9 lu9c cố.n ngốDitrê*n ghê3 nhà trườ.ng trung hốc, mố*t làDn phàAi dich rà Phà9p vàLn mố*t đốàn trống

Như0ng ngà.y thờ à3u, cà9i đốàn nố9i vêD tiê3ng kê.n Đà0 bàố nàLm quà rốDi mà tố*i và;nkhố*ng thêQ quê*n đườc cà9i tiê3ng kê.n nà9ố nư9c, dốDn dà*p, rung vàng đố9” [21, tr 2]

Và khi đà9nh già9 vêD ngố.i bu9t Nguyê*n HốDng trống Như0ng ngà.y thờ à3u, Phàn CưĐê* đà0 đàLc biê*t chu9 y9 đê3n vàLn phống, yê3u tố3 là.m nê*n nê9t đàLc trưng cuAà ngố.i bu9tNguyê*n HốDng trống Như0ng ngà.y thờ à3u, đố9 là lố3i miê*u tàA khố*ng như0ng tinh tê3

mà cố.n cố9 khàA nàLng là.m thư9c dà*y mối già9c quàn cuAà ngườ.i đốc “Trống tà*ptiêQu thuyê3t - tư truyê*n rà3t xu9c đố*ng nà.y, Nguyê*n HốDng đà0 làGng nghê đườcnhư0ng à*m vàng sà*u làGng cuAà tà*m hốDn, ghi nhà*n đườc như0ng càAm già9c tinh tê3

tư bê*n trống, miê*u tàA mố*t thiê*n nhiê*n đàDy thành sàGc và tà3t càA đêDu đườc thêQhiê*n quà mà.u sàGc chuA quàn cuAà cà9i tố*i trư0 tì.nh hốDn nhiê*n, trống sà9ng…” [21, tr.2]

Nhà phê* bì.nh Nguyê;n Ngốc Thiê*n lài cố9 mố*t cà9ch nhì.n nhà*n khà9c Ọngchố ràcng Như0ng ngà.y thờ à3u là mố*t cuố3n “HốDi kì9 tư truyê*n” đàLc sàGc Ọng viê3t:

“Nê3u như trống vàLn hốc thê3 giờ9i, ngườ.i tà ghi nhà*n J.J.Rutxố* vờ9i Như0ng lờ.ibố*c bàch mờA đàDu chố thêQ tà.i tư truyê*n, thì trống vàLn hốc Viê*t Nàm hiê*n đài,phàAi chàLng chu9ng tà càDn ghi nhà*n Nguyê*n HốDng vờ9i Như0ng ngà.y thờ à3u đà0mờA đàDu chố thêQ tà.i hốDi ky9 - tư truyê*n” VêD phàDn đinh dành Như0ng ngà.y thờà3u là cuố3n “hốDi kì9 tư truyê*n” cuAà Nguyê;n Ngốc Thiê*n càDn phàAi bà.n luà*n thê*m.Tuy nhiê*n, bà.i viê3t đà0 chàm đê3n phàDn cố3t lố0i, phàDn là.m nê*n sư9c số3ng vư0ngbêDn cuAà Như0ng ngà.y thờ à3u trống lố.ng đố*c giàA chì9nh là.: “Già9 tri hiê*n thưc, già9tri nhà*n đàố trống tư tườAng và bu9t phà9p nghê* thuà*t cuAà tà9c phàQm đà0 khiê3ntà9c phàQm tốDn tài bêDn vư0ng quà thưA thà9ch cuAà thờ.i giàn” [132]

TiêQu thuyê3t Dà0 trà.ng cuAà Thiê3t Càn tuy khố*ng tàố nê*n “là.n số9ng” bà3t ngờ.trống đờ.i số3ng vàLn hốc đường thờ.i, nhưng nố9 cu0ng đườc Vu0 Ngốc Phàn lưu tà*mđê3n Thêố như Vu0 Ngốc Phàn, trống Dà0 trà.ng, “Thiê3t Càn cu0ng chố tà biê3t cà9iphàDn đờ.i đàDy tố*i lố;i nhốA nhên cuAà ố*ng tà, nhưng ố*ng chố biê3t mố*t cà9ch kì9n đà9ố

ờA tê*n Đố*ng, trống tà*p Dà0 trà.ng, mố*t tà*p vàLn chưà dà9m màng rố0 hàen cà9i dành là.

tư truyê*n” [103, tr 96]

Cu.ng thờ.i vờ9i Dà0 trà.ng cuAà Thiê3t Càn, cố.n cố9 tiêQu thuyê3t Bố3c đốDng cuAànhà vàLn Đố; Đư9c Thu Đà*y cu0ng là mố*t trống như0ng tà9c phàQm mà tì9nh chà3t tưtruyê*n nhuố3m trà.n lê*n càA tràng tiêQu thuyê3t Khi đà9nh già9 vêD Bố3c đốDng cuAà Đố;Đư9c Thu, Vu0 Ngốc Phàn viê3t: “Bố3c đốDng mà đàLt và.ố lốài tiêQu thuyê3t thì chìA là.mố*t tiêQu thuyê3t rà3t tàDm thườ.ng Tà9c giàA dưng truyê*n đà0 bư.à bà0i, ràLt như0ngchuyê*n cốn cốn, nố3i vờ9i nhàu mố*t cà9ch sờ sà.i, kê3t cà3u cu0ng lài khố*ng đườckhê9ố”[104, tr 172] Đi và.ố khà9m phà9 tà9c phàQm Bố3c đốDng, Vu0 Ngốc Phàn cu0ngnhà*n rà đườc như0ng hàn chê3 nhà3t đinh cuAà cuố3n tiêQu thuyê3t nà.y và dườ.ngnhư nhà vàLn Vu0 Ngốc Phàn khố*ng mà3y cố9 “thiê*n càAm” vờ9i lố3i viê3t cuAà Đố; Đư9cThu trống Bố3c đốDng Cố9 lê0 vì thê3 nê*n Vu0 Ngốc Phàn mờ9i viê3t như0ng dố.ng nhưsàu: “Đốc xống Bố3c đốDng, ngườ.i tà cố9 cà9i càAm tườAng như vư.à mờ9i duyê*t quàmố*t nhố9m ngườ.i đư9ng lố*n xố*n, mố*t bốn ngườ.i trố*ng khố*ng rố0 hì.nh thu., hàDuhê3t đư9ng thà*p thố., khố*ng nhà*n hàen đườc vêA màLt mố*t ài” [104, tr 172]

Cu.ng chung trống dố.ng chàAy cuAà vàLn hốc hiê*n thưc, sư xuà3t hiê*n cuAàMành Phu9 Tư vờ9i như0ng tràng tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh cà9ch “đàLc Viê*t Nàm” cuAà ố*ngquà Số3ng nhờ và;n kip lưu lài dà3u à3n trống lố.ng cố*ng chu9ng Ờ tà9c phàQm nà.y, Vu0Ngốc Phàn nhà*n thà3y mố*t Mành Phu9 Tư “tiê3n bố* mố*t cà9ch là” PhàAi chàLng sưtiê3n bố* à3y nàAy sinh tư “như0ng điêDu quàn sà9t tìA mìA, như0ng sư xê9t nhà*n tinh tê3 và

ờA càA giống thà.nh thà*t” mà nhà phê* bì.nh nhì.n thà3y trống Số3ng nhờ [103, tr.74]

Bu.i Huy PhốDn vờ9i bà.i Số3ng nhờ cuAà Mành Phu9 Tư đà0 đi và.ố phà*n tì9chkhà9 tìA mìA như0ng già9 tri vêD nố*i dung và nghê* thuà*t cuAà tà9c phàQm, đêQ rốDi tư đố9,ố*ng đi đê3n khàeng đinh như0ng thà.nh cố*ng và già9 tri cuAà tà9c phàQm là ờA chố;:thố*ng quà tà9c phàQm nà.y, Mành Phu9 Tư đà0 lố*t tàA đườc “bố* màLt trà9i cuAà xà0 hố*icu0 ờA nố*ng thố*n Viê*t Nàm thố3i nà9t, lốc lư.à, kê.n cưà tà.n nhà;n vờ9i cà9i luà*n lì9 vố*đàố đư9c khố*ng cố.n chu9t gì nhà*n đàố” [107]

NàLm 1983, khi nhà xuà3t bàAn VàLn hốc chố tà9i bàAn lài tà9c phàQm Số3ng nhờ.,

trống phàDn giờ9i thiê*u vêD tà9c phàQm, cố9 đốàn viê3t: “Số3ng nhờ khài thà9c như0ng

mà*u thuà;n dài dàeng bê*n trống như0ng già đì.nh nố*ng dà*n dố chê3 đố* tư hư0u và.tà*m lì9 cốQ hu0 cuAà ngườ.i sàAn xuà3t nhốA gà*y rà Quà Số3ng nhờ., mố*t và3n đêD khà9cđàng nốQi lê*n khà9 đà*m là tì.nh càAm ngườ.i phu nư0 đà.y àAi bờAi như0ng huA tuc phốngkiê3n” [152].

Trống cà9c tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n cuAà vàLn hốc Viê*t Nàm nưAàđàDu thê3 kyA XX, Mưc mà.i nườ9c màGt cuAà Làn Khài cu0ng là mố*t trống như0ng hiê*ntường vàLn hốc tàố sư chu9 y9 đà9ng kêQ trống cố*ng chu9ng đố*c giàA thờ.i bà3y giờ Bà.nvêD tà9c phàQm Mưc mà.i nườ9c màGt cuAà Làn Khài, nhà vàLn Vu0 Ngốc Phàn nhà*n xê9t:

“Mưc mà.i nườ9c màGt tuy là mố*t tiêQu thuyê3t mà ky thà*t như mố*t chuyê*n tà*m sư,ngườ.i đốc phàAi ngờ tà9c giàA đà0 tru9t bốA mố*t phàDn cuAà mì.nh đêQ tàố nê*n KhàAi, vàichì9nh trống truyê*n, vì tà9c giàA đà0 khố*ng ngàDn ngài đêm càA Vu0 Trống Phung,ngườ.i bàn cuAà mì.nh và.ố” [103, tr 221] Đi sà*u và.ố tì.m hiêQu tà9c phàQm nà.y, Vu0Ngốc Phàn cu0ng tì.m rà đườc như0ng màAng hiê*n thưc cuAà ngườ.i nghê* sì0 “số3ng vêDnghêD vàLn ờA đà3t nườ9c Viê*t Nàm là số3ng mố*t càAnh khốQ nhuc, tinh thàDn khố*ngnhư0ng phàAi là.m nố* lê* vì như0ng cà9i và*t chà3t, mà rốDi như0ng cà9i càố càA mà nhà vàLnmuố3n đi tờ9i cu0ng phàAi tà.n tà vờ9i như0ng càAnh khố3n cu.ng” Thêố Vu0 Ngốc Phàn,

Mưc mà.i nườ9c màGt cuAà Làn Khài thuố*c lốài “tiêQu thuyê3t tà*m tườAng” Ọng viê3t:

“Ờ nườ9c tà, đê3n này lốài tiêQu thuyê3t tà*m tườAng chưà cố9 mà3y ngườ.i viê3t Lốài à3y

là lốài khố9, vì hời hờ hư0ng vêD đố*ng tà9c, giống vàLn đà0 ngàA vêD bu9t kì9 ngày” [103,

tr 221]

Số vờ9i như0ng cà*y bu9t trống dố.ng vàLn hốc hiê*n thưc phê* phà9n, sư xuà3thiê*n cuAà Nàm Càố cố9 vêA như là “ngườ.i đê3n sàu”, nhưng bàcng như0ng tà9c phàQmcuAà mì.nh, ố*ng cu0ng đà0 kip gố9p màLt và.ố dố.ng vàLn hốc hiê*n thưc đường thờ.inhư0ng tràng vàLn cố9 thêQ đườc xê3p và.ố hà.ng tuyê*t bu9t Trống số3 như0ng tràng vàLnà3y phàAi kêQ đê3n Số3ng mố.n Đê3n vờ9i Số3ng mố.n, ngườ.i đốc như chàm và.ố càA mố*thiê*n thưc “đờ.i tà.n trống ngố0 hêp” cuAà ngườ.i trì9 thư9c nghê.ố trườ9c Cà9ch màngThà9ng 8 Đố; Đư9c HiêQu tư.ng xêm tiêQu thuyê3t Số3ng mố.n là mố*t quyêQn tiêQu thuyê3t

“kiêQu tư thuà*t, khi viê3t ờA ngố*i thư9 bà, nố9 như mố*t đố*c thốài dà.i, vờ9i như0ng dàcnvàLt, dày dư9t, vờ9i như0ng cà*u hốAi lờ9n vêD cuố*c số3ng, gời đê3n “Số3ng hày khố*ng

số3ng”; tư chường nà.y đê3n chường khà9c, Thư9, nhà*n và*t trung tà*m, khàố khà9tsố3ng chố rà số3ng, lu.i lài, hê.n nhà9t, lài ườ9c mờ, hi vống mố*t cuố*c đờ.i cố9 y9 nghì0à”[39, tr 337] Dố0i thêố tư.ng dố.ng, tư.ng tràng trống suố3t chiêDu dà.i 20 chườngcuAà truyê*n, Đố; Đư9c HiêQu cu0ng đà0 thà3y đườc mố*t Nàm Càố “cố9 cà9i nhì.n thà3u suố3tvà.ố cốn ngườ.i, và.ố như0ng uàQn khu9c rố3i rên cuAà mố*t tì.nh càAm, mố*t hà.nh đố*ng

và biêQu đàt cà9i nhì.n à3y bàcng mố*t vàLn phống điêDm đàm, trờA đi, trờA lài nhiêDu làDnmố*t và3n đêD, bàcng cà3u tru9c truyê*n khi làn tốAà, khi tà*p trung, tà3t càA xốày quànhmố*t quà0ng đờ.i dày dư9t, ngà.y cà.ng xuố3ng cà3p” [39, tr 337]

Phống Lê* khi đà9nh già9 vêD Số3ng mố.n cuAà Nàm Càố cu0ng đà0 tư.ng xêm Số3ngmố.n như mố*t kiêQu tư truyê*n cuAà Nàm Càố Vờ9i Phống Lê*, Số3ng mố.n tưà nhưtà3m gường phàAn chiê3u hiê*n thưc đờ.i tư cuAà Nàm Càố: “đố9 là mố*t tiêQu thuyê3t cố9thêQ đốc nhiêDu làDn Đốc lài rốDi lài đốc Đốc đêQ hiêQu Nàm Càố, hiêQu mố*t thê3 hê* trì9thư9c kiêQu Nàm Càố và hiêQu mố*t thờ.i thành niê*n Nàm Càố đà0 số3ng ĐốDng thờ.icu0ng như mố*t cà9ch tư sối lài cốn ngườ.i mì.nh, thê3 hê* mì.nh” [67, tr 343] Ọngcu0ng quàA quyê3t: “cố9 lê0 Nàm Càố là ngườ.i đàDu tiê*n, và cu0ng là ngườ.i cuố3i cu.ngcuAà vàLn hốc hiê*n thưc Viê*t Nàm chố tà càAm nhà*n đườc mố*t cà9ch đàDy đuA hờn bà3tcư9 ài cà9i dư vi nhàt phê.ố mà thà*t màLn chà9t cuAà mố*t sư số3ng mố.n” [67, tr 343]

Trống bà.i Bu9t phà9p tư sư đàLc sàGc trống Số3ng mố.n, Nguyê;n Ngốc Thiê*ncu0ng đà9nh già9 rà3t càố vêD bu9t phà9p hiê*n thưc cuAà Nàm Càố trống Số3ng mố.n bàcngnhư0ng dố.ng viê3t thốQ lố* nố;i đốDng càAm sà*u sàGc vờ9i Nàm Càố: “Hờn hài tràLm tràngtiêQu thuyê3t trì.nh bà.y, trống mố*t nố;i à9m àAnh dà diê3t, mố*t cuố*c số3ng bê3 tàGc, quàQnquành như bi ngưng đống, tư huAy hốài trống sư mố.n rìA, muc rư0à, mố3c mêố Hàynố9i cà9ch khà9c mố*t cuố*c số3ng khố*ng rà số3ng, vố* nghì0à, bà3t lưc, nhốc nhàcn, “chê3tngày trống lu9c số3ng” [133, tr 330]

Cố9 thêQ như0ng nghiê*n cư9u vêD tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n rà đờ.itrống chàLng đườ.ng trườ9c 1945 đườc viê3t ờA như0ng thờ.i điêQm khà9c nhàu Nhưngnhì.n chung, như0ng nghiê*n cư9u nà.y thườ.ng thiê*n vêD tì9nh khà9i quà9t, hốàLc chìA đivà.ố khài thà9c như0ng nê9t đờn lêA cuAà tà9c phàQm càA trê*n phường diê*n nố*i dung là;nnghê* thuà*t Tuy nhiê*n, đà*y cu0ng là như0ng dàDu hiê*u chố thà3y sư lưu tà*m cuAà cà9c

nhà nghiê*n cư9u vêD tiêQu lốài nà.y bàGt đàDu ngày tư khi nố9 đườc hì.nh thà.nh.

1.3.2 Giài đốàn tư 1945 đê3n 1975

Bàkng đi mố*t thờ.i giàn, tư 1945 đê3n 1954, tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tưtruyê*n gàDn như khố*ng xuà3t hiê*n trê*n vàLn đà.n Đê3n như0ng nàLm sàu 1954, dố.ngtiêQu thuyê3t nà.y mờ9i trờA lài trống lố.ng đố* thi miêDn Nàm và càA ờA vu.ng khà9ngchiê3n, vờ9i cà9c tà9c phàQm như: Vố.ng tày hốc trố cuAà Nguyê;n Thi Hốà.ng, Bê3p lưAà

cuAà Thành Tà*m TuyêDn, Tố*i nhì.n tố*i trê*n và9ch cuAà Tu9y HốDng, Ngườ.i vêD đàDu nốn

và Hốà bườm bườ9m cuAà Vố0 HốDng… Sư xuà3t hiê*n cuAà cà9c tà9c phàQm nà.y cố9 thêQđườc xêm là như0ng thà.nh tưu đà9ng ghi nhà*n cuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tưtruyê*n trống vàLn hốc Viê*t Nàm chàLng đườ.ng tư sàu 1954 đê3n 1975

Tuy nhiê*n, viê*c nghiê*n cư9u tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n ờA giài đốànnà.y cố.n khà9 khiê*m tố3n, chưà cố9 như0ng cố*ng trì.nh chuyê*n sà*u PhàDn lờ9n cà9c tiêQuthuyê3t nà.y, đườc cà9c nhà nghiê*n cư9u nhì.n nhà*n và đà9nh già9 trê*n phường diê*ntốQng thêQ trống viê*c nghiê*n cư9u vêD thêQ lốài tiêQu thuyê3t đường thờ.i như: TiêQuthuyê3t nàLm 1961 cuAà Cố* Phường ThàAố đàLng trê*n Bà9ch khốà (121) ngà.y15/1/1962; Nhà*n đinh vêD tiêQu thuyê3t hiê*n đài cuAà Nguyê;n Ngu I, đàLng trê*nBà9ch khốà số3 136, ngà.y 1/9/1962; Tì.nh hì.nh tiêQu thuyê3t trống nàLm 1964 cuAàThu ThuAy (Tin sà9ch thà9ng 2/1965); Sinh hốàt tiêQu thuyê3t mố*t nàLm quà cuAàNhà*t Tiê3n đàLng trê*n Bà9ch Khốà số3 265 - 266 (15/1/1968)… Như0ng nghiê*n cư9unà.y đà0 cố9 cà9i nhì.n tốQng thêQ vêD tiêQu thuyê3t cuAà cà9c tà9c giàA ờA đố* thi miêDn Nàm tư.như0ng thà.nh cố*ng cu0ng như hàn chê3 trống tư.ng tà9c giàA quà cà9c tà9c phàQm cu thêQ

Nghiê*n cư9u vêD vàLn hốc đố* thi miêDn Nàm, khi nố9i vêD tà9c phàQm Ngườ.i vêDđàDu nốn, tà9c giàA TràDn Xuà*n Ạn viê3t: “Đố9 là chuyê*n kêQ vêD cuố*c đờ.i ố*ng bà9c ruố*tcuAà nhà*n và*t “tố*i”… Suố3t càA mố*t tràLm tràng sà9ch, cuố*c đờ.i ố*ng bà9c đườc nhà*nvà*t “tố*i” hốDi ư9c, viê3t lài vờ9i giống vàLn biê3t bàố là trì.u mê3n, nhưng khố*ng vì thê3

mà chà3t hiê*n thưc cuAà cà*u chuyê*n bi mờ là3p… cà*u chuyê*n chư9à đưng biê3t bàốchi tiê3t cuAà mố*t thố*n là.ng thuố*c tìAnh Phu9 Yê*n đườc ghi nhà*n, tà9i hiê*n sinh đố*ng,vờ9i mố*t giống vàLn trống sà9ng, đố*n hà*u và già.u chà3t hốà.i niê*m, khiê3n Ngườ.i vêDđàDu nốn trờA thà.nh mố*t truyê*n vư.à cư9 mà0i mờ.i gối tì.m vêD mố*t thờ.i quà9 khư9 cuAà

nố*ng thố*n Nàm Trung bố* xưà, vư.à cư9 mà0i ngà*n ngà trống lố.ng ngườ.i đốc” [1].Trống bà.i viê3t nà.y, tuy tà9c giàA khố*ng trưc tiê3p xà9c đinh đà*y là mố*t tiêQu thuyê3tcố9 tì9nh chà3t tư truyê*n, nhưng bà.i viê3t cu0ng đà0 phà9t hiê*n đườc “chà3t hiê*n thưccuAà cà*u chuyê*n bi mờ là3p”, cu.ng như0ng chi tiê3t đờ.i thưc thà3p thốà9ng àQn hiê*ntrống lờ9p ngố*n tư cuAà chuyê*n Chì9nh như0ng chi tiê3t nà.y đà0 tàố nê*n sư9c hà3p dà;nchố tà9c phàQm.

Trống mố*t bà.i viê3t khà9c cuAà tà9c giàA Nguyê;n Vy Khành, khi bà.n vêD Ngườ.ivêD đàDu nốn cuAà Vố0 HốDng trống VàLn hốc miêDn Nàm, Nguyê;n Vy Khành cu0ng cố9cà9ch nhì.n vêD tà9c phàQm nà.y khà9 tường đốDng số vờ9i TràDn Xuà*n Ạn: “Ngườ.i vêD đàDunốn kêQ chuyê*n quê* hường thờ.i thờ à3u, thờ.i hốc trố và ngườ.i bà9c trống thưc tê3 là.chà nuố*i Tư thờ.i thuố*c Phà9p như0ng biê3n cố3 khà9ng chiê3n, tốQng đố*ng viê*n, thuê3nố*ng nghiê*p Ðờ.i số3ng dà*n dà0 mố*c màc, trống cà9ch đàLt tê*n, khài sinh thêố “ngà.ythà9ng Ạn-Nàm” CàAnh đi cối gàLt lu9à và.ố ngà.y mu.à Hì.nh àAnh hốc đườ.ng ngà.y xưà.Bàố tru.m là như0ng tiê3c nuố3i và đàu thường vêD ngườ.i thà*n” [56]

Trống di sàAn vàLn xuố*i mà Vố0 HốDng đêQ lài chố đờ.i, cố9 nhiêDu tà9c phàQmđườc tà9c giàA xà*y dưng dưà trê*n chà3t liê*u là3y tư màAnh đà3t quê* hường nời ố*ngsinh rà, hốàLc là3y tư như0ng chi tiê3t tư.ng diê;n rà trống đờ.i cuAà bàAn thà*n mì.nh đêQviê3t thà.nh truyê*n Ngốà.i tà9c phàQm Ngườ.i vêD đàDu nốn thì Hốà Bườm Bườ9m cu0ngđườc Vố0 HốDng tà9i hiê*n dưà trê*n đốàn đờ.i thưc mà ố*ng đà0 tư.ng tràAi quà trốngnhư0ng nàLm Phà9p thuố*c Đà9nh già9 vêD tà9c phàQm nà.y, nhà nghiê*n cư9u Nguyê;n VyKhành viê3t: “khờAi tư thờ.i Phà9p thuố*c, thờ.i Nhà*t chiê3m, đê3n thờ.i khà9ng chiê3n,Vố0 HốDng muố3n quà bố* truyê*n nà.y vê0 lài mố*t giài đốàn hà.ố hu.ng và như0ng nê3psố3ng đà0 quà đi… Viê3t vêD chiê3n trành, Vố0 HốDng đà0 nố9i lê*n tiê3ng nố9i phà;n nố* cuAàmố*t ngườ.i cố*ng dà*n bì.nh thườ.ng, bà3t lưc trườ9c chiê3n trành và thàAm càAnh…”[55] Và3n đêD mà Nguyê;n Vy Khành bà.n luà*n đê3n khi nố9i vêD tà9c phàQm Vố0 HốDng cố9lê0 đà*y cu0ng là mố*t trống như0ng tiê3ng nố9i chung đườc viê3t lê*n tư nố;i đàu thà*nphà*n cuAà như0ng cốn ngườ.i đàng tư.ng ngà.y, tư.ng giờ chư9ng kiê3n càAnh quê*hường bi bốm đàn chiê3n trành cà.y xờ9i và tà.n phà9

Rà đờ.i trống thà*p niê*n 60 (thê3 kyA XX), Vố.ng tày hốc trố cuAà nư0 vàLn sì0

Nguyê;n Thi Hốà.ng đườc đàLng nhiêDu ky trê*n tàp chì9 Bà9ch Khốà nhành chố9ng tàốnê*n mố*t là.n số9ng dư luà*n khà9 lờ9n Mố3i tì.nh phi chì9nh thố3ng, thà*m chì9 cố9 phàDnlê*ch chuàQn giư0à cố* già9ố và cà*u hốc trố trống tà9c phàQm đườc Nguyê;n Vy Khànhđà9nh già9 màng đà*m chà3t “hiê*n sinh”, đốDng thờ.i đà*y cu0ng là “mố*t trống như0ngtà9c phàQm gà*y trành cà0i nhà3t thờ.i ky nà.y” ĐiêDu gà*y “trành cà0i” ờA đà*y phàAi chàLngxuà3t phà9t tư mố3i tì.nh cố* - trố mà gàDn như trống truyêDn thố3ng vàLn hố9à cuAàngườ.i Viê*t xêm là tố3i ky.

Tư gố9c nhì.n nư0 quyêDn luà*n, Nguyê;n Thi HàAi Hà đà9nh già9 tà9c phàQm “Vố.ngtày hốc trố là mố*t trống như0ng tà9c phàQm cố9 y9 thư9c nư0 quyêDn cố9 thêQ nố9i là đàDutiê*n ờA Viê*t Nàm khi chuA nghì0à nư0 quyêDn chưà đườc biê3t đê3n mố*t cà9ch sà*u rố*ng.”[33]

MàLc du dư luà*n đường thờ.i đố*i khi khố*ng đốDng tì.nh uAng hố* như0ng gì

mà Nguyê;n Thi Hốà.ng đà0 viê3t rà trống tà9c phàQm, tuy nhiê*n, sư rà đờ.i cuAà tà9cphàQm tưà như tiê3ng nố9i gố9p phàDn là.m đốQi mờ9i tư duy và quàn niê*m vêD lố3i viê3tnư0 trống viê*c thêQ hiê*n cà9i tố*i cà9 nhà*n mì.nh mố*t cà9ch mành mê0, đàDy tà9ố bàốquà lố3i viê3t “tư àLn mì.nh” ĐàLc biê*t, trống như0ng nàLm gàDn đà*y, khi vàLn hốc đà0thưc sư đườc “cờAi trố9i”, mố*t số3 luà*n vàLn, luà*n à9n đà0 mành dàn là3y vàLn hốc đố*thi miêDn Nàm là.m đố3i tường nghiê*n cư9u trê*n nhiêDu gố9c đố* khà9c nhàu, gố9pphàDn minh đinh lài như0ng già9 tri đì9ch thưc cuAà vàLn hốc miêDn Nàm tư 1954 -

1975 Trống mố*t luà*n à9n tiê3n sì0 gàDn đà*y cuAà Nguyê;n Thi Viê*t Ngà, khi đà9nh già9vêD tiêQu thuyê3t Vố.ng tày hốc trố dườ9i gố9c nhì.n đốQi mờ9i thi phà9p thêQ lốài, tà9c giàAluà*n à9n viê3t: “TiêQu thuyê3t Vố.ng tày hốc trố cuAà Nguyê;n Thi Hốà.ng tuy viê3t vêDchuyê*n tì.nh ê9ố lê nhưng tà9c giàA cu0ng khố*ng chu9 y9 khài thà9c như0ng chi tiê3t,như0ng diê;n biê3n ly ky mà chìA cố9 như0ng rung càAm rà3t tinh vi cuAà càA hài ngườ.i”[85, tr 142] ĐiêDu nà.y chố thà3y, tràAi quà mố*t khốàAng thờ.i giàn nhà3t đinh, đố*lu.i vêD thờ.i giàn cu0ng như sư thày đốQi trống quàn niê*m nghê* thuà*t đà0 tàố điêDukiê*n chố ngườ.i là.m nghiê*n cư9u cố9 cà9ch nhì.n, cà9ch đà9nh già9 cố9 phàDn cờAi mờA,cố*ng bàcng hờn đố3i vờ9i như0ng tà9c phàQm vàLn hốc ờA đố* thi miêDn Nàm

Rà đờ.i cu.ng thờ.i vờ9i Vố.ng tày hốc trố., tà9c phàQm Tố*i nhì.n tố*i trê*n và9ch cuAàTu9y HốDng tuy khố*ng làGm “ốDn à.ố” khên chê* như Vố.ng tày hốc trố nhưng đà*y cu0ng

là mố*t trống như0ng tà9c phàQm tàố nê*n hiê*u ư9ng khà9 mành mê0 trống cố*ng chu9ngđố*c giàA đường thờ.i Trống Mườ.i khuố*n màLt vàLn nghê* hố*m này, ờA phàDn viê3t vêD tà9cphàQm Tố*i nhì.n tố*i trê*n và9ch, Tà Ty nhà*n đinh: “Tố*i nhì.n tố*i trê*n và9ch, tà9c phàQmdà.i đàDu tày cuAà Tuy9 HốDng Trống cuố3n sà9ch, tuy nhà vàLn du.ng ngố*i thư9 nhà3t,nhưng nguy tràng dườ9i tê*n Khành đêQ giư0 tì9nh cà9ch riê*ng cuAà nhà*n và*t, sư thưc, nố9chì9nh là mố*t đốàn đờ.i khi già0 tư tuốQi cốn gà9i cuAà tà9c giàA” [156] Cố9 thêQ nố9i, tà9c giàAcuAà bà.i viê3t đà0 thà3y đườc dà3u à3n đà*m nê9t nhà3t đêQ là.m nê*n chà3t liê*u chố tà9c phàQmđố9 chì9nh là hiê*n thưc tư cuố*c đờ.i cuAà Tu9y HốDng MàLc du nhà vàLn Tu9y HốDng cố3 tì.nhtàố rà khốàAng cà9ch nhàcm đà9nh làc hườ9ng ngườ.i đốc quà lờ9p nguy tràng cuAà nhà*nvà*t “tố*i” dườ9i cà9i tê*n đườc đàLt lài (Khành) nhưng đà*u đố9 trống tà9c phàQm và;n hiê*nlê*n rà3t rố0 nê9t “đốàn đờ.i khi già0 tư tuốQi cốn gà9i” cuAà chì9nh tà9c giàA

Ờ mố*t bà.i viê3t khà9c cuAà tà9c giàA Liê;u Trường, khi đà9nh già9 vêD tà9c phàQmdườ9i gố9c nhì.n hiê*n thưc, tà9c giàA bà.i viê3t đà0 nhà*n xê9t: “Tố*i nhì.n tố*i trê*n và9ch

khố*ng chìA đờn thuàDn là truyê*n cuAà mố*t ngườ.i phu nư0 trườ9c như0ng thà3t vống vêDtì.nh càAm đà0 xàAy đê3n chố đờ.i mì.nh, Tố*i nhì.n tố*i trê*n và9ch cố.n là bư9c hốà cuAà xà0hố*i miêDn Nàm sàu Tê3t Mà*u Thà*n, mố*t xà0 hố*i đà0 biê3n đốQi sà*u xà, trống đố9 cốnngườ.i cu0ng đà0 biê3n đốQi sà*u xà.” [147]

Vờ9i nguốDn tư liê*u cố.n khà9 khiê*m tố3n, cố9 thêQ khàAố sà9t cuAà chu9ng tố*i chưàthưc sư đàDy đuA vêD như0ng nghiê*n cư9u xốày quành cà9c tà9c phàQm tiêQu thuyê3t cố9 tì9nhchà3t tư truyê*n rà đờ.i ờA chàLng đườ.ng nà.y, nhưng vờ9i như0ng gì đà0 khàAố sà9t đườccu0ng là cờ sờA gời dà;n, giu9p chu9ng tố*i nhà*n diê*n rố0 hờn cà9c màLt tì9ch cưc, hàn chê3cuAà tiêQu lốài tiêQu thuyê3t nà.y trống giài đốàn 1945 đê3n 1975

1.3.3 Giài đốàn tư 1975 đê3n hê3t thê3 kyA XX

Sàu 1975, khi đà3t nườ9c dàDn hốDi sinh đố9 cu0ng là lu9c như0ng tiêQu thuyê3t cố9tì9nh chà3t tư truyê*n ngà.y thê*m nàAy nờA, trống số3 đố9 phàAi kêQ đê3n như0ng tiêQuthuyê3t: Thờ.i xà vàGng cuAà Lê* Lưu, Nố;i buốDn chiê3n trành cuAà BàAố Ninh, TuốQi thờ

dư0 dố*i cuAà Phu.ng Quà9n, MiêDn thờ à3u cuAà Vu0 Thư Hiê*n, Chuyê*n kêQ nàLm 2000

cuAà Bu.i Ngốc Tà3n và mố*t số3 tà9c phàQm khà9c cuAà nhà vàLn Mà VàLn Khà9ng…

Đà9nh già9 vêD Như0ng bườ9c phà9t triêQn cuAà vàLn xuố*i Viê*t Nàm sàu 1975,khi nhà*n xê9t vêD như0ng tà9c phàQm vàLn xuố*i tiê*u biêQu cuAà giài đốàn nà.y, Lê* Tiê3nDu0ng đà0 viê3t: “Thờ.i xà vàGng cuAà Lê* Lưu cu0ng đườc bàn đốc đố9n nhà*n mố*t cà9chnốDng nhiê*t Cố9 lê0 trườ9c hê3t là và3n đêD mà ố*ng nê*u rà: “nhà*n thư9c lài mố*t thờ.imờ9i đà*y thố*i mà tườAng như đà0 xà vàGng tư thuờA nà.ố Ạy là cà9i thờ.i cốn ngườ.ichìA tườAng cố9 làc quàn, chìA là ành hu.ng mà khố*ng đườc biê3t đê3n bi kich, nố;i đàuriê*ng tư” [17] Lê* Tiê3n Du0ng đà0 nhà*n rà đườc như0ng khì9à cành đờ.i số3ng thưc

mà Thờ.i xà vàGng màng đê3n chố ngườ.i đốc Mố*t Giàng Minh Sà.i đà0 là.m nê*n bàốchiê3n cố*ng vàng dố*i, nhưng chì9nh cuố*c đờ.i ành lài phàAi tràAi quà bàố cày đàGng.ĐiêDu mà tà9c giàA quàn tà*m khố*ng phàAi là như0ng chiê3n cố*ng, ờA sư ngườ0ng vống

mà chì9nh là nố;i đàu nhà*n thê3 cuAà ngườ.i ành hu.ng và “thà.nh cố*ng cuAà Thờ.i xàvàGng vêD phường diê*n tiêQu thuyê3t” chì9nh là ờA điêQm nà.y [17]

Vờ9i Thà9i Thi My0 Bì.nh thì Thờ.i xà vàGng cuAà Lê* Lưu gàGn liêDn vờ9i tiê3n trì.nhđốQi mờ9i cuAà vàLn xuố*i Viê*t Nàm sàu 1975 và tà9c giàA nhà*n rà “Sư trì.nh là.ng cuAà

Thờ.i xà vàGng… đà0 là.m khuà3y đố*ng bàDu khố*ng khì9 vàLn hốc nườ9c nhà.” [13] QuàAthà*t, sư rà đờ.i cuAà Thờ.i xà vàGng thưc sư trờA thà.nh mố*t hiê*n tường vàLn hốc, là.mtố3n khố*ng ì9t bu9t lưc cuAà giờ9i phê* bì.nh, nghiê*n cư9u vàLn hốc Chì9nh Thờ.i xà vàGng

đà0 giu9p chố nhà vàLn Lê* Lưu khàeng đinh chàGc chàGn vi thê3 cuAà mì.nh trống hà.ngngu0 như0ng nhà vàLn tiê*u biêQu cuAà thờ.i kì đốQi mờ9i Trống bà.i Lê* Lưu và giốngđiê*u tràDn thuà*t trống Thờ.i xà vàGng cuAà Nguyê;n Như Tràng - Ngố* Thu ThuAy cố9đốàn viê3t: “Thờ.i xà vàGng là tà9c phàQm tiê*u biêQu, đà9nh dà3u tê*n tuốQi cuAà Lê* Lưutrống là.ng vàLn hốc Viê*t Nàm hiê*n đài, mờA đàDu chố khuynh hườ9ng nhà*n thư9c làihiê*n thưc vàLn hốc Viê*t Nàm sàu 1975 Vờ9i cà9i nhì.n thê3 sư, nhà vàLn đà0 phàAn à9nhchà*n thưc hì.nh àAnh cuAà ngườ.i lì9nh trống hài đờ.i số3ng: chiê3n trành và hố.à bì.nh,vờ9i tà3t càA như0ng vê*nh lê*ch cuAà số3 phà*n, tì.nh yê*u, hành phu9c” [144]

MàLc du ờA cà9c bà.i viê3t nà.y, khi nghiê*n cư9u vêD Thờ.i xà vàGng, cà9c tà9c giàAthườ.ng tiê3p cà*n ờA gố9c nhì.n vêD sư đốQi mờ9i trống bu9t phà9p nghê* thuà*t, chưà tiê3p

cà*n và đà9nh già9 tà9c phàQm ờA gố9c đố* mố*t tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n, tuynhiê*n, cà9c nhà nghiê*n cư9u cu0ng đà0 nhà*n diê*n đườc vài trố và vi trì9 cuAà Thờ.i xàvàGng trống tiêQu thuyê3t ờA thờ.i ky đốQi mờ9i (1986).

Nê3u như Thờ.i xà vàGng tư.ng là “mố*t hiê*n tường” thu hu9t khố*ng ì9t sư chu9 y9cuAà đố*c giàA thì Nố;i buốDn chiê3n trành cuAà BàAố Ninh cu0ng đà0 tàố nê*n đườc như0ngcờn dư chà3n mành mê0 Ờ tiêQu thuyê3t nà.y, giờ9i nghiê*n cư9u và phê* bì.nh vàLn hốckhố*ng ì9t ngườ.i nhà*n rà đườc chì9nh chà3t liê*u tư truyê*n là mố*t trống như0ng yê3utố3 là.m nê*n sư thà.nh cố*ng chố tà9c phàQm Nhà phê* bì.nh Phàm Xuà*n Nguyê*n khiđà9nh già9 vêD Nố;i buốDn chiê3n trành đà0 nhà*n xê9t: “Cuố3n tiêQu thuyê3t cố9 dà9ng dà3p tưtruyê*n, nhà*n và*t chì9nh là Kiê*n, là ngườ.i lì9nh số3ng số9t duy nhà3t cuAà mố*t trungđố*i trinh sà9t sàu mườ.i nàLm chiê3n trà*n, hê3t chiê3n trành ờA đố*i thu gốm hà.i cố3tđốDng đố*i, rốDi trờA lài nhà số3ng cuố*c số3ng hà*u chiê3n bà3t ốQn bà3t àn, khi tà3t càA đà0 đốQvờ0” [88] Trống bà.i viê3t vêD tiêQu thuyê3t “Nố;i buốDn chiê3n trành” cuAà BàAố Ninh,Phàm Xuà*n Thàch chố ràcng: “Cố9 thêQ khàeng đinh, ờA thờ.i điêQm Nố;i buốDn chiê3ntrành rà đờ.i, BàAố Ninh là mố*t trống như0ng cà*y bu9t quàn trống gố9p phàDn là.mnê*n mố*t cuố*c cà9ch màng trống nghê* thuà*t tiêQu thuyê3t ờA Viê*t Nàm Ạnh đà0chuyêQn dich tốà.n bố* phàm vi tốDn tài cuAà nhà*n và*t trung tà*m tư đờ.i số3ng xà0 hố*ivà.ố đờ.i số3ng tà*m lì9” [125] Tư gố9c nhì.n tu tư hốc tiêQu thuyê3t, Càố Kim Làn nhà*n

rà đườc càA mố*t thê3 giờ9i nghê* thuà*t cuAà BàAố Ninh cố9 thêQ đườc xêm là “mố*t thê3giờ9i hố;n lốàn, nhiêDu yê3u tố3 và nguyê*n tàGc xà*y dưng hì.nh thư9c khố*ng dung hờpnhàu… cà3u tru9c tư sư hài làDn hư cà3u, khàA nàLng sưA dung ngố*n ngư0 đố*c đà9ố và.phường thư9c kêQ nường thêố dố.ng tà*m thư9c đà0 tàố nê*n sư riê*ng biê*t kì diê*u chốmố*t phống cà9ch” [63] Cu0ng tư gố9c nhì.n nà.y, Càố Kim Làn tì.m rà đườc như0ngnê9t đố*c đà9ố cuAà BàAố Ninh, mố*t nhà vàLn cố9 khàA nàLng “xố9à nhố.à rành giờ9i nhiêDuthuA phà9p kêQ chuyê*n, mờ hố9à và là.m mờ9i nhiêDu nê9t nghì0à diê;n ngố*n trê*n nêDntàAng cuAà mố*t mố* hì.nh cà3u tru9c đàLc thu., xê3p chốDng cà9c lờ9p cà3u tru9c thêố mố*tlốgic nghê* thuà*t riê*ng nhàcm tì.m đê3n mố*t cà9ch thêQ hiê*n mờ9i” [63] Chì9nh điêDunà.y đà0 giu9p chố BàAố Ninh khố*ng chìA đêm đê3n mố*t cà9i nhì.n khà9c vêD hiê*n thưcchiê3n trành, mà điêDu quàn trống là nhà vàLn đà0 xà9c là*p mố*t tư tườAng: “Tư tườAng

đố9 khố*ng phàAi chìA đườc đinh hì.nh tư viê*c tà9i hiê*n hiê*n thưc tư mố*t gố9c nhì.nmờ9i mà cố.n nàcm trống tàDng y9 thư9c cuAà mố;i cà9 thêQ trống thê3 giờ9i nghê* thuà*t à3y”[63].

Rà đờ.i ngày tư như0ng ngà.y đàDu cuAà thờ.i kì đốQi mờ9i (1986), cố.n cố9 mố*t

TuốQi thờ dư0 dố*i cuAà Phu.ng Quà9n Tà9c phàQm nà.y cu0ng đà0 tàố đườc sư quàn tà*mthưc sư tư phì9à ngườ.i đốc Vì0nh Mà;n, mố*t ngườ.i bàn chiê3n đà3u cu.ng trung đốà.nTràDn Càố Và*n vờ9i Phu.ng Quà9n nàLm xưà tư.ng chià sêA: ''Quà9n viê3t TuốQi thờ dư0dố*i, đêQ tràA nờ tuốQi thờ đàDy giàn làố nhưng cu0ng hê3t sư9c tư hà.ố cuAà mì.nh và bàn

bê đà3t Huê3, Quà9n viê3t đêQ tri à*n và tườAng nhờ9 như0ng đốDng đố*i đà0 ngà0 xuố3ng chốquê* hường khi tuốQi đờ.i mờ9i mườ.i bà, mườ.i bố3n Quà9n viê3t đêQ nhàGc nhờA lố.ngmì.nh hà0y kiê*n đinh vờ9i niêDm tin và.ố cuố*c số3ng, và.ố sư thà*t và chà*n lì9 '' [80].Đà9nh già9 vêD tà9c phàQm TuốQi thờ dư0 dố*i, Lê* Thi Huê3 chố ràcng TuốQi thờ dư0 dố*i,

đu9ng như cà9i tê*n cuAà truyê*n, như0ng chi tiê3t trống à3y thưc sư dư0 dố*i khi mà đốcxống, gà3p sà9ch lài và;n thà3y như0ng đờt số9ng càAm xu9c dà.ố dàt trà.ố dà*ng đê3n "dư0dố*i" nhưng trống sư dư0 dố*i à3y là như0ng tià sà9ng phà lê* chiê3u sà9ng lố.ng đố*c giàAcu0ng đê3n "dư0 dố*i” Nhà vàLn Nguyê;n KhàGc Phê* lài đi và.ố khà9m phà9 tà9c phàQmtrê*n phường diê*n “Sư thà*t tư ngố.i bu9t Phu.ng Quà9n” Ờ gố9c nhì.n nà.y, Nguyê;nKhàGc Phê* nhà*n thà3y ngày càA trống như0ng tà9c phàQm nốQi tiê3ng như Vườt Cố*n ĐàAố

và TuốQi thờ dư0 dố*i, màLc du tiêQu thuyê3t là mố*t thêQ lốài vàLn hốc chố phê9p nhà vàLnthàA sư9c tườAng tường và hư cà3u, Phu.ng Quà9n và;n tà*n dung tố3i đà nhà*n và*t, chitiê3t cố9 thà*t ngốà.i đờ.i Dườ9i gố9c nhì.n và đà9nh già9 cuAà Phàm Thi Thu thì “Như0ngnhà*n và*t thiê3u niê*n mà Phu.ng Quà9n xà*y dưng trống tiêQu thuyê3t TuốQi thờ dư0 dố*i

chì9nh là nguyê*n mà;u cuAà cà9c thiê3u niê*n đố*i trinh sà9t trung đốà.n TràDn Càố Và*n,Huê3, nời mà Phu.ng Quà9n đà0 tư.ng chiê3n đà3u suố3t mố*t thờ.i tuốQi thờ cuAà mì.nh’’[137]

Xốày quành Chuyê*n kêQ nàLm 2000 cuAà Bu.i Ngốc Tà3n cu0ng cố9 khà9 nhiêDunhư0ng y9 kiê3n lưu tà*m đê3n chà3t tư truyê*n cuAà tà9c phàQm nà.y Lê* Minh Hà trốngbà.i Chuyê*n kêQ nàLm 2000 - BàAn cà9ố tràng khố*ng đườc cố*ng bố3 đà0 khàeng đinhđà*y là mố*t tà9c phàQm “buố*c” ngườ.i tà phàAi dư.ng là*u trê*n tư.ng chi tiê3t vì đà3y “là

mố*t tà9c phàQm vàLn chường trung thưc” và là “Cuố3n tiêQu thuyê3t màng dà3u à3n tưthuà*t rà3t đà*m, nhưng trườ9c hê3t, cuố3i cu.ng nố9 là tiêQu thuyê3t chư9 khố*ng phàAinhà*t ky9… Màng tì9nh tư thuà*t, Chuyê*n kêQ nàLm 2000 phàAi đưà lài chố ngườ.i đốcnhư0ng chiê*m nghiê*m lờ9n vêD hiê*n thưc Nê3u khố*ng chàGc chàGn nố9 sê0 bi ngườ.i đốc

tư chố3i Trống thưc tê3, tà9c phàQm đườc đố9n nhà*n nốDng nhiê*t.” [31] Trống bà.i

Đốc Chuyê*n kêQ nàLm 2000 cuAà Bu.i Ngốc Tà3n, Nguyê;n Thi HàAi Hà chố ràcng

Chuyê*n kêQ nàLm 2000 là mố*t bố* trành chà*n dung, tốQng hờp nhiêDu khuố*n màLtcuAà nhiêDu thà.nh phàDn và giài cà3p trống xà0 hố*i miêDn BàGc Viê*t Nàm trườ9c nàLm

1975 Trống bà.i viê3t nà.y, Nguyê;n Thi HàAi Hà cu0ng đà0 tì.m thà3y đườc như0ng chitiê3t tường tư như cuố*c đờ.i cuAà tà9c giàA: “Du chà3t chư9à rà3t nhiêDu chi tiê3t tường tưnhư cuố*c đờ.i cuAà tà9c giàA, đà*y khố*ng phàAi là hốDi ky9 mà là tiêQu thuyê3t” [32] Vờ9iNguyê;n Tiê3n VàLn, Chuyê*n kêQ nàLm 2000 đà0 đườc viê3t nê*n bàcng chì9nh kinhnghiê*m viê3t vàLn nưAà thê3 kyA… Bu.i Ngốc Tà3n đà0 kê3t tinh đườc như0ng gì tố3t đêpnhà3t cuAà mố*t thờ.i đà0 quà đêQ ố*n lài như0ng tà*m tì.nh, cu0ng như như0ng quà9 đố* cuAàmố*t thờ.i đàng trờA thà.nh quà9 khư9 chìA cố.n là vàng bố9ng Thuy Khuê* lài cố9 cà9inhì.n khà9c Vờ9i Thuy Khuê*, Chuyê*n kêQ nàLm 2000 là càA mố*t sư “đố*c sà9ng” Và.chì9nh ờA thêQ vàLn tiêQu thuyê3t nà.y, “nhà vàLn cố9 thêQ tung hốà.nh, số3ng vờ9i nhiêDu cà9itố*i… Chuyê*n kêQ nàLm 2000 là mố*t tà9c phàQm nhì.n xuố3ng như0ng ngườ.i dườ9i đà9ynguc bàcng cà9ch giàố hố.à hài yê3u tố3: Thưc tài và mố*ng du Thưc tài trống tu và.mố*ng du ngốà.i tu.” [59] Đốc Chuyê*n kêQ nàLm 2000 cuAà Bu.i Ngốc Tà3n, TràDn Bì.nhNàm lài chố ràcng như0ng chiê*m nghiê*m cuAà nhà vàLn Bu.i Ngốc Tà3n vêD đốàn đờ.iđà0 quà, “đườc vê0 lài bàcng mố*t lố3i vàLn nhê nhà.ng đàDy àGp hì.nh àAnh, khố*ng hờ.nốà9n Trống suố3t 1000 tràng già3y, tràng nà.ố cu0ng là mố*t bư9c trành nhốA màngtì9nh sư thà*t phàAng phà3t tà*m hốDn bàố dung cuAà tà9c giàA ngày càA như0ng càAnh hungbàố nhà3t Cốn ngườ.i cố.n tà3t càA như0ng nê9t đêp trống tà9c phàQm cuAà ố*ng” [84]

Tư thưc tiê;n tì.nh hì.nh nghiê*n cư9u vêD tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*ndà;u chưà phàAi là nhiêDu số vờ9i sư phà9t triêQn cuAà tiêQu lốài tiêQu thuyê3t nà.y, nhưngcố9 thêQ nố9i, mố;i mố*t bà.i viê3t, mố;i mố*t cố*ng trì.nh nghiê*n cư9u lài cố9 như0ng cà9chnhì.n, cà9ch khà9m phà9, đà9nh già9 riê*ng vêD tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n

1.4 Đà9nh già9 vêD tì.nh hì.nh nghiê*n cư9u và hườ9ng triêQn khài đêD tà.i

1.4.1 Đà9nh già9 vêD tì.nh hì.nh nghiê*n cư9u

- Nhì.n tốQng thêQ tì.nh hì.nh nghiê*n cư9u, chu9ng tố*i nhà*n thà3y, bàGt đàDu tư.khốàAng thờ.i giàn cuố3i thê3 kyA XX đê3n này, như0ng bà.i viê3t, cố*ng trì.nh nghiê*n cư9u,phê* bì.nh quàn tà*m đê3n tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n ngà.y mố*t nhiêDu, trốngđố9, cố9 y9 kiê3n cuAà cà9c nhà nghiê*n cư9u chuyê*n nghiê*p và càA y9 kiê3n tư phì9à ngườ.isà9ng tà9c ĐiêDu nà.y chố thà3y, tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n đà0 trờA thà.nh và3nđêD đàng đườc quàn tà*m nhiêDu hờn trống đờ.i số3ng vàLn hốc Viê*t Nàm đường đài

- MàLc du tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n xuà3t hiê*n cu.ng thờ.i vờ9i như0ngthêQ lốài vàLn hốc hiê*n đài khà9c, và chố đê3n này, tiêQu lốài nà.y và;n tiê3p tuc phà9ttriêQn thêố thờ.i giàn nhưng như0ng nhà nghiê*n cư9u gàDn như và;n chưà xà9c đinh rố0đườc gường màLt tiêQu lốài Vì thê3, chưà cố9 sư thố3ng nhà3t vêD cà9ch “đinh dành” cuthêQ như: khuynh hườ9ng tư truyê*n trống tiêQu thuyê3t, khuynh hườ9ng tư thuà*ttrống tiêQu thuyê3t, tiêQu thuyê3t tư truyê*n, tiêQu thuyê3t tư thuà*t, tiêQu thuyê3t cố9 bố9ngdà9ng tư truyê*n, tiêQu thuyê3t màng tì9nh tư truyê*n… PhàAi chàLng tiêQu lốài tiêQu thuyê3tnà.y chưà cố9 đườc mố*t dành phà*n thưc sư? Tuy nhiê*n, nhì.n chung, tiêQu thuyê3t cố9tì9nh tư truyê*n đà0 đườc cà9c nhà nghiê*n cư9u sối chiê3u quà nhiêDu gố9c đố* khà9c nhàu:

tư khì9à cành lich sưA hì.nh thà.nh và phà9t triêQn, như0ng nê9t đàLc trưng riê*ng biê*t đê3n

sư xà*m nhà*p thêQ lốài, kêQ càA rành giờ9i phà*n biê*t vờ9i cà9c thêQ lốài tường cà*n… Sống,bê*n cành mố*t số3 như0ng kiê3n giàAi tường đố3i thà3u đà9ố thì đà phàDn vì là như0ngthàm luà*n, bà.i bà9ố nê*n và3n đêD đườc đàLt rà chìA dư.ng lài ờA như0ng nhà*n đinh khà9iquà9t, chưà cố9 sư phà*n tì9ch sà*u rố*ng, cu thêQ, nhiêDu và3n đêD đàLt rà và;n cố.n đàng bốAngốA

Đê3n thờ.i điêQm nà.y, màLc du tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n đà0 nhà*nđườc sư quàn tà*m tư phì9à cố*ng đốDng tiê3p nhà*n nhưng cốn số3 cố*ng trì.nh nghiê*ncư9u chuyê*n sà*u vêD tiêQu lốài nà.y và;n cố.n quà9 ì9t, chưà cố9 mố*t tà.i liê*u nà.ố bàốquà9t đườc tư liê*u khàAố sà9t ờA diê*n rố*ng ĐàLc biê*t, càA màAng tiêQu thuyê3t cố9 tì9nhchà3t tư truyê*n khà9 đàDy đàLn ờA đố* thi miêDn Nàm chưà đườc khài thà9c ĐiêDu nà.y

khiê3n chố như0ng nhà*n xê9t chưà thà*t sư khà9ch quàn, đố*i khi khố9 trà9nh khốAi cà9inhì.n phiê3n diê*n.

Tà3t càA như0ng y9 kiê3n, đà9nh già9 vêD tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n là.nguốDn tư liê*u quì9 già9 vư.à màng tì9nh gời mờA, vư.à là đố*ng lưc giu9p chu9ng tố*i đi và.ốnghiê*n cư9u tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n trống vàLn hốc Viê*t Nàm thê3 kyA XX

1.4.2 Hườ9ng triêQn khài đêD tà.i

- Vờ9i như0ng gì cố9 đườc tư sư tiê3p thu thà.nh tưu cuAà ngườ.i đi trườ9c, đêDtà.i và;n càDn là.m cố*ng viê*c hê* thố3ng lài ly9 thuyê3t vêD tiêQu lốài trê*n tinh thàDn kê3thư.à và đố3i thốài

- TiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n ờA Viê*t Nàm cu0ng đà0 đi đườc mố*thà.nh trì.nh khà9 dà.i, đà0 đê3n lu9c càDn là.m rố0 gường màLt tiêQu lốài cuAà nố9: tư đàLctrưng tiêQu lốài, sư xà*m nhà*p thêQ lốài đê3n cà9i tố*i cuAà tư.ng nhà vàLn và càA sư phà9ttriêQn cuAà tì9nh chà3t tư truyê*n trống tiêQu thuyê3t Đà*y cu0ng chì9nh là nhiê*m vu thư9hài mà đêD tà.i hườ9ng đê3n

- Là mố*t tiêQu lốài và;n cố.n đàng và*n đố*ng, nhưng vờ9i bêD dà.y sà9ng tà9c hà.ngthê3 kyA, chu9ng tố*i thiê3t nghì0, càDn phàAi đu9c kê3t ly9 luà*n, đi và.ố nghiê*n cư9u đàLcđiêQm tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n tư viê*c xà9c đinh khà9i niê*m, đê3n quà9trì.nh và*n đố*ng và phà9t triêQn quà cà9c chàLng đườ.ng khà9c nhàu nhàcm tà9i dưng làitốà.n bố* diê*n màố cuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n trống đờ.i số3ng vàLn hốcViê*t Nàm Đà*y cu0ng chì9nh là và3n đêD thư9 bà mà luà*n à9n càDn là.m rố0

TIẾU KẾT

Ờ Viê*t Nàm, tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n rà đờ.i muố*n hờn số vờ9icà9c thêQ lốài khà9c nhưng sư hì.nh thà.nh và phà9t triêQn cuAà nố9 đà0 màng đê3n chốvàLn hốc Viê*t Nàm mố*t diê*n màố mờ9i Trống phàm vi khàAố sà9t cuAà mì.nh, chu9ngtố*i nhà*n thà3y, cà9c nhà nghiê*n cư9u quà nhiêDu cà9ch tiê3p cà*n khà9c nhàu đà0 đưà rànhư0ng nhà*n đinh, đà9nh già9 vêD tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n dưà trê*n nhiêDuphường diê*n, tư tà9c giàA, tà9c phàQm đê3n đêD tà.i, nhà*n và*t và càA ờA gố9c nhì.n thuAphà9p nghê* thuà*t tràDn thuà*t… Đà*y chì9nh là nguốDn tư liê*u khố*ng chìA màng tì9nhchà3t gời dà;n mà cố.n cung cà3p như0ng cờ sờA ly9 luà*n rà3t hư0u ì9ch trống quà9 trì.nhnghiê*n cư9u vêD tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n Tuy nhiê*n, viê*c nghiê*n cư9utiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n mố*t cà9ch càLn cờ, hê* thố3ng và;n cố.n khiê*m tố3n.PhàDn lờ9n cà9c cố*ng trì.nh cố.n màng tì9nh chà3t đờn lêA Thưc tràng à3y chố thà3y, viê*cxà9c là*p cờ sờA ly9 luà*n đêQ phà*n tì9ch, ly9 giàAi như0ng điêDu kiê*n phà9t triêQn, quy luà*tvà*n đố*ng, như0ng nê9t đàLc trưng cờ bàAn cuAà tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n là.cố*ng viê*c cà3p thiê3t trống viê*c nghiê*n cư9u tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n nố9ichung và tiêQu thuyê3t cố9 tì9nh chà3t tư truyê*n trống vàLn hốc Viê*t Nàm thê3 kyA XXnố9i riê*ng