Nội dung phản ánh, hiệu quả xã hội và đặc trưng phong cách nhà báo lê thị liên hoan

Chương 1: Một số vấn đề lý luận chung về phong cách, về thể loạiphỏng vấn, tiểu phẩm báo chí, và dạng bài “phỏng vấn phiếm chủ”.Chương 2: Nhà báo Lê Thị Liên Hoan và nghệ thuật tổ chức d

LỜI MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong dòng chảy bất tận tự nhiên của đời sống xã hội, nhiều ngànhnghề đã ra đời như một mệnh đề tất yếu của cuộc sống Nếu như sứ mệnh củanghề luật là để bảo vệ công lý, của nghề bác sỹ là cứu sống tính mệnh conngười thì báo chí ra đời với trọng trách là “người môi giới thông tin thật thà”.Ngay từ thuở ban sơ, nghề báo đã định hình và phát triển với tính chất, màtheo PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái đã nhận định: “Cùng với sự ra đời củabáo chí là sự hiện diện của nghề báo, một nghề thông tin đặc thù với chủ thểthông tin là nhà báo Ngay từ buổi bình minh của nghề thông tin đặc biệt này,câu hỏi triết học về nghề thông tin đã được xác lập Đó là câu hỏi CÁI GÌMỚI” [11, 57] Trả lời câu hỏi này đó là nhiệm vụ của các nhà báo chân chính

ở mọi thời đại, mọi thời điểm Cốt lõi của nghề báo bao giờ và lúc nào cũngluôn luôn là thông tin và thông tin mà thôi Với tính chất là thông tin – cốt lõi,sợi chỉ đỏ xuyên suốt của báo chí, mục tiêu tiến đến của báo chí chính là sựthật Sự thật, đó là sức mạnh của báo chí Sự thật có sức quyến rũ ghê gớmđối với những nhà báo chân chính Có thể nói, nghề báo gói gọn trong mộtchữ TIN – thông tin cốt lõi và sự thật để có niềm tin của độc giả

Trong thời đại bùng nổ thông tin, với sự ra đời của hàng trăm tờ báo in,báo mạng (chưa kể những trang tin, blog, mạng xã hội) cùng với đó là sự rađời của nhiều chuyên mục, nhiều sản phẩm thông tin ra đời Tuy nhiên, chấtlượng không phải lúc nào cũng đồng hành với số lượng Nhiều tin tức đượcnhắc đi nhắc lại, những bài báo viết hao hao giống nhau tạo nên những sảnphẩm truyền thông nhàn nhạt, vô giá trị Trong khi đó, công chúng hiện nayngày càng khó tính hơn trong việc lựa chọn thông tin Muốn sống còn giữathời đại luôn ngồn ngộn thông tin, ào ạt những bài báo cạnh tranh nhau hànggiờ hàng phút hiện nay, muốn “có danh gì với núi sông” thì rất cần sự đổi mới

theo kịp thời đại và đặc biệt cần phải khẳng định bản sắc riêng của mình tronglĩnh vực báo chí hiện đại và khắc nghiệt này.

Nhiều nhà báo nổi tiếng và thành công nhờ tạo cho mình một phongcách viết rất riêng Mặc dù bản chất của báo chí là sự thật, thông tin sự thậtnhưng việc tạo nên một cách viết, một giọng văn ấn tượng cũng là một điềuhết sức cần thiết Đặc biệt là trong thời đại ngày nay, khi có những cái na nánhau, những cái trùng lặp nhau ra đời, thì một phong cách, một tiếng nói riêngthực sự là một điều tốt, một đóng góp vào làng báo chí Việt nam

Mỗi thể loại báo chí đều có những đặc điểm của thể loại với những ưuthế và nét độc đáo riêng Và trong từng miền đất độc đáo ấy, lại có những têntuổi nhà báo thành công với những tác phẩm báo chí để đời hay nhữngchuyên mục gắn liền với tên tuổi của họ Trong thể loại báo chí chính luậnnghệ thuật, nếu như phóng sự nổi đình nổi đám với Xuân Ba, Huỳnh DũngNhân,… thì ở mảnh đất tiểu phẩm – thuộc nhóm thể loại báo chí chính luậnnghệ thuật, ở miền đất giao thoa đặc điểm của văn học và báo chí này đã nảymầm những phong cách nhà báo độc đáo Đó là những nhà báo đã tạo nênnhững hiệu ứng đặc biệt trong xã hội, góp phần nâng cao chất lượng của báochí như Lý Sinh Sự, Lê Thị Liên Hoan, Thảo Hảo,…Những cây bút viết tiểuphẩm báo chí khá có danh và tiếng này là những điểm sáng trong miền đấttiểu phẩm báo chí, góp phần vào bức tranh muôn màu sắc của báo chí hiệnnay Khóa luận này sẽ đi sâu vào phân tích một trong những tên tuổi đang nổiđình nổi đám, một hiện tượng trong làng báo: nhà báo Lê Thị Liên Hoan vớinhững tiểu phẩm dưới hình thức phỏng vấn phiếm chủ gây chú ý cho côngchúng trong thời gian gần đây

2 Lịch sử nghiên cứu

Trong số khóa luận, luận văn tốt nghiệp tại khoa Báo chí và Truyềnthông, cho đến nay, cũng đã có một số công trình nghiên cứu, khảo cứu phongcách một cá nhân nhà báo như phong cách nhà báo Hữu Thọ, phong cách nhà

báo Huỳnh Dũng Nhân, phong cách nhà báo Lý Sinh Sự, v.v… Tuy nhiên vềphong cách nhà báo Lê Thị Liên Hoan cho đến nay, chỉ có một luận văn đềcập đến Đó là luận văn “Phong cách hài trong các tiểu phẩm báo chí hiện đạiqua ba nhà báo Lý Sinh Sự, Lê Thị Liên Hoan, Thảo Hảo” của Thạc sỹ TrầnXuân Thân Trong đó, luận văn của Thạc sỹ Trần Xuân Thân đi vào phân tích

và so sánh nhằm làm nổi bật phong cách hài của ba nhà báo Tuy nhiên “látcắt” Lê Thị Liên Hoan do được đặt trên bình diện so sánh với hai nhà báo nênchưa đi sâu cụ thể cũng như còn nhiều khía cạnh mới chưa được đề cập đến.Bên cạnh đó, các bài báo viết về chân dung nhà báo Lê Thị Liên Hoan đôi lúcxuất hiện trên một số tờ báo chỉ mang tính chất riêng lẻ, chưa hệ thống Chính

vì thế, khóa luận sẽ tiếp cận phong cách Lê Thị Liên Hoan dưới cái nhìn tổngthể và nhiều góc độ khác qua việc phân tích nội dung và hình thức thể hiệntác phẩm của tác giả

3 Mục đích và ý nghĩa nghiên cứu

Mục đích của việc nghiên cứu đề tài này là chỉ ra những đặc điểm tạonên phong cách viết của nhà báo Lê Thị Liên Hoan, đặc biệt trong thể loạitiểu phẩm Qua đó, khóa luận hy vọng sẽ góp phần vào lý luận thực tiễn vềviệc làm thế nào để thể hiện phong cách riêng của người viết báo hiện nay

Đồng thời, cũng chỉ ra những ưu điểm và nhược điểm trong phong cách của

nhà báo Lê Thị Liên Hoan, rút ra những bài học quý giá khi cầm bút phản ánhhiện thực xã hội, tạo được hiệu ứng dư luận cho những người viết báo

Đồng thời, đề tài hy vọng sẽ góp phần bổ sung cho kiến thức lý luậnbáo chí về phong cách của các nhà báo hiện đại

4 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu phong cách của nhà báo Lê Thị Liên Hoan, khóa luận sửdụng các phương pháp sau

Phương pháp thống kê: Tổng hợp các loạt bài của Lê Thị Liên Hoan

về tần suất sử dụng các yếu tố có tính lặp lại trong phong cách viết của nhàbáo Lê Thị Liên Hoan về nội dung và hình thức.

Phương pháp phân tích: Phân tích định tính và định lượng dưới góc độnội dung (như cách chọn chủ đề, đề tài, v.v…) và góc độ hình thức (tít, ngônngữ, phương pháp dẫn chuyện, các thủ pháp nghệ thuật, v.v…

Đồng thời, vì nhà báo Lê Thị Liên Hoan chính là đạo diễn Lê Hoàng –một đạo diễn có tên tuổi trong làng điện ảnh Việt Nam, khóa luận sẽ đi vàophân tích và so sánh ảnh hưởng tương tác qua lại giữa hai con người – mộtcon người làm báo và một con người làm đạo diễn và ảnh hưởng về tính cáchtác giả trong những tác phẩm của nhà báo Lê Thị Liên Hoan

Quy chiếu, so sánh với hệ thống lý luận chung về phong cách, đặc điểmthể loại báo chí nhằm bám sát lý luận chỉ ra phong cách nhà báo Lê Thị LiênHoan

Phương pháp tổng hợp: Tổng hợp các dữ kiện và rút ra kết luận

5 Phạm vi nghiên cứu

Nhằm chỉ ra một cách sâu sát và cụ thể, chính xác về phong cách củanhà báo Lê Thị Liên Hoan, khóa luận đi vào nghiên cứu chuyên mục “Muavui cũng được một vài trống canh” của nhà báo Lê Thị Liên Hoan trên báo

An Ninh Thế Giới Giữa tháng và Cuối tháng từ tháng 1/2008 đến tháng1/2010 Chuyên mục tập trung phân tích một cách có hệ thống và ổn địnhnhững tác phẩm của Lê Thị Liên Hoan trong vòng hai năm nhằm có cái nhìnkhách quan về phong cách của nhà báo

Ngoài ra, khóa luận cũng tham khảo các bài tiểu phẩm đăng tải rải ráctrên các báo Thể Thao & Văn hóa, Thanh niên… của nhà báo Lê Thị LiênHoan

6 Kết cấu của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, khóa luận gồm có 3 chương chính:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận chung về phong cách, về thể loạiphỏng vấn, tiểu phẩm báo chí, và dạng bài “phỏng vấn phiếm chủ”.

Chương 2: Nhà báo Lê Thị Liên Hoan và nghệ thuật tổ chức dạng bài

“Tiểu phẩm – Phỏng vấn phiếm chủ”

Chương 3: Nội dung phản ánh, hiệu quả xã hội và đặc trưng phongcách nhà báo Lê Thị Liên Hoan

1.1 Khái niệm về phong cách và phong cách ngôn ngữ

1.1.1 Khái niệm về phong cách

Trước hết, chúng ta tìm hiểu về thuật ngữ phong cách Có rất nhiềucách hiểu về khái niệm này “Phong cách” được dùng khá nhiều trong địa hạtvăn học – nghệ thuật của ngôn từ

Theo “Từ điển thuật ngữ văn học” (1999), phong cách là Quy luậtthống nhất các yếu tố của chỉnh thể nghệ thuật, là một biểu hiện của tính nghệthuật Không phải bất kỳ nhà văn nào cũng có phong cách Chỉ những nhà vănnào có tài năng có bản lĩnh mới có được phong cách riêng độc đáo Cái nétriêng đó thể hiện ở tác phẩm và được lặp đi lặp lại trong nhiều tác phẩm củanhà văn làm ta có thể nhận ra sự khác nhau giữa nhà văn này với nhà vănkhác

Như vậy, xét về khái niệm phong cách, tùy theo mỗi con người cụ thể,phong cách có thể tập trung thể hiện ở bất kỳ đặc điểm nào hay một vài yếu tốnào đó trong tác phẩm của mình Nói đến phong cách tức là tác giả phải cónhững nét riêng, những nét đặc biệt được lặp đi lặp lại tạo nên một màu sắc

chỉ có ở tác giả đó Phong cách ấy có thể bộc lộ ở cách chọn đề tài, ở cảmhứng chủ đạo trong tác phẩm, trong việc khắc họa hình tượng nhận vật.Phong cách cũng biểu hiện ở thể loại trong ngôn ngữ, phương thức diễn đạt,v.v…nhưng nhìn chung đều thống nhất rằng:

Thuật ngữ phong cách là một khái niệm chung, khái quát và được sửdụng trong nhiều lĩnh vực, địa hạt khác nhau đặc biệt là trong văn học – nghệthuật Nó chỉ ra những nét riêng, những đặc điểm đặc biệt của một con ngườithể hiện trong các hoạt động, hành động sống, Nó cũng có thể chỉ về nội dung

và hình thức của từng sản phẩm trong từng lĩnh vực hoạt động sáng tạo khácnhau mà tác giả thể hiện rõ nét dấu ấn cá nhân, cá tính của mình mà không thểtrộn lẫn với bất kỳ ai, tạo cho mình một thế đứng vững chắc trong lĩnh vựchoạt động và nhận được sự quan tâm, đánh giá của công chúng

1.1.2 Phong cách ngôn ngữ

Ngôn ngữ được coi là một công cụ quan trọng trong hoạt động sốngcủa con người, là một phương tiện phục vụ quá trình giao tiếp Cùng với sựthay đổi và phát triển của xã hội loài người, ngôn ngữ cũng có bước tiến vàphân vùng rõ nét Với các lĩnh vực giao tiếp khác nhau, những tình huốnggiao tiếp khác nhau, ngôn ngữ được dùng với những chức năng khác nhaunhằm mục đích chuyển tải được ý nghĩa của thông tin mà chủ thể định truyềntải đến khách thể trong quá trình tiếp nhận thông tin

Theo nhiều tài liệu nghiên cứu, trên cơ sở nhiều cách phân chia khácnhau của các nhà nghiên cứu, xét thấy trong tình hình ứng dụng ngôn ngữ vàohoạt động sống của con người trong thời nay, có thể chia ngôn ngữ ra 6 phong

cách chức năng: Phong cách khẩu ngữ tự nhiên, phong cách khoa học, phong cách hành chính, phong cách chính luận, phong cách văn chương, phong cách báo chí [4, 55]

Sáu phong cách ngôn ngữ trên được thực hiện trong cuộc sống, có hiệuquả chức năng và được ứng dụng với ngôn ngữ là công cụ giao tiếp của con

người ở mọi lĩnh vực khác nhau Tuy nhiên, trong khóa luận này chỉ đi vàonghiên cứu về một lĩnh vực gắn liền với hoạt động truyền thông đại chúng,một trong những hoạt động phát huy được hiệu quả trong thời đại xã hội côngnghệ thông tin hiện nay: phong cách ngôn ngữ báo chí.

1.1.3 Phong cách ngôn ngữ báo chí

Bản thân báo chí hết sức đa dạng về loại hình và phong phú về thể loại.Báo chí bản thân nội tại của nó có quá trình hình thành và phát triển ngôn ngữrất đa dạng với sự phân chia của nhiều loại hình, thể loại và những ứng dụngvào thực tiễn khác nhau Với mỗi hoàn cảnh, tình huống truyền thông khácnhau, phong cách ngôn ngữ báo chí được sử dụng theo những chiều hướngriêng biệt

Trong phong cách ngôn ngữ báo chí, người ta sử dụng tất cả các loạiphong cách (khẩu ngữ tự nhiên, khoa học, hành chính, chính luận, vănchương) nhằm tái hiện sinh động, chân thực sự kiện, hiện tượng, con người,…

mà nó phản ánh

Trong luận văn “Phong cách hài trong các tiểu phẩm báo chí hiện đạiqua ba nhà báo Lý Sinh Sự, Lê Thị Liên Hoan, Thảo Hảo” [12] tác giả TrầnXuân Thân đã đề cập đến khái niệm về phong cách ngôn ngữ báo chí như sau:

Phong cách ngôn ngữ báo chí là phong cách ngôn ngữ đặc thù (bao hàm nhiều phong cách chức năng ngôn ngữ) mà báo chí sử dụng trong hoạt động thông tin về các vấn đề thời sự chính trị - xã hội nhằm truyền tải thông tin bằng các thông điệp báo chí đến với đại chúng một cách nhanh, chính xác, dễ hiểu, đảm bảo vừa thông tin vừa giữ gìn và phát huy sự trong sáng của tiếng Việt

Phong cách ngôn ngữ báo chí là một biểu hiện đặc thù riêng của phong

cách ở lĩnh vực hoạt động báo chí Nó thể hiện ở khả năng thông tin về cácvấn đề thời sự chính trị - xã hội nhằm truyền tải thông tin bằng các thông điệp

báo chí đến với đại chúng một cách nhanh, chính xác, dễ hiểu, đảm bảo vừathông tin vừa giữ gìn và phát huy sự trong sáng của tiếng Việt.

Có thể nói, để khẳng định phong cách của mình, đó là ước mơ củanhiều người cầm bút mà trước hết là nhà văn, nhà báo Để tạo được phongcách ngôn ngữ cho riêng mình, mỗi tác giả đều phải lao động trên mảnh đấtchữ nghĩa để đi tìm cái mới mẻ nhằm tạo ra một con đường đi riêng, chứkhông phải đi trên con đường người khác đã đi Ở lĩnh vực văn chương, NamCao đã từng quan niệm: “Văn chương không cần đến những người thợ khéotay làm theo một vài kiểu mẫu đã cho Nó chỉ dung nạp những người biết

khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những cái gì chưa có” (Đời thừa,

1943) Trong lĩnh vực báo chí, mặc dù bản chất thông tin nhưng cũng rất cầnviệc thể hiện một cá tính, của những con người biết “khơi những nguồn chưa

ai khơi”, dám thể hiện tiếng nói riêng, cá tính của mình trong việc truyền tảinhững thông tin khách quan đến cho công chúng

Một trong những yếu tố quan trọng đối với với phong cách ngôn ngữbáo chí là sự chế định của những chệch chuẩn đối với phong cách ngôn ngữnhà báo Việc sử dụng chệch chuẩn trên báo chí đồng nghĩa với việc nhà báođạt được một sự sáng tạo về phương diện thể hiện Không phải ở bất kỳ bàibáo nào và không phải tất cả các thể loại báo chí đều cho phép nhà báo có cơhội bộc lộ tài năng sáng tạo này PGS.TS Vũ Quang Hào đã nhận định rằng

“Mảnh đất tươi tốt nhất cho chệch chuẩn nảy mầm là phóng sự, ký chân dung,tiểu phẩm, bài phản ánh, giới thiệu và nhất là tùy bút báo chí” [4, 50]

Việc sử dụng chệch chuẩn có vai trò chủ yếu trong việc làm nên phongcách ngôn ngữ nhà báo Nói cách khác, nhà báo càng sáng tạo được nhiềuchệch chuẩn và càng đi theo nhiều kiểu chệch chuẩn thì phong cách ngôn ngữcàng rõ nét Có thể nói, một nhà báo có phong cách tức là họ đã có nhữngchệch chuẩn ngôn ngữ nhất định ở lĩnh vực thể loại của họ Chệch chuẩnngôn ngữ không có nghĩa là đi chệch khỏi quỹ đạo của ngôn ngữ trong sáng,

nhất, sâu sắc nhất nhưng đồng thời tạo nên những hiệu quả bất ngờ thú vịkhiến công chúng nhớ mãi

“Như vậy, trong mối quan hệ giữa chệch chuẩn và phong cách rõ ràng

là có sự tương tác hai mặt Một mặt chệch chuẩn chế định sự hình thànhphong cách nhà báo, giúp độc giả nhìn thấy “hơi văn” là có thể nhận ra tácgiả; mặt khác, phong cách nhà báo là yếu tố khẳng định sự cần thiết và vai tròcủa việc sáng tạo chệch chuẩn trong quá trình tạo lập văn bản tác phẩm báochí” (PGS.TS Vũ Quang Hào) [4, 27]

1.2 Thể loại phỏng vấn

Theo “Các thể loại báo chí thông tấn” của PGS.TS Đinh Văn Hường[5], thể loại phỏng vấn là một trong những thể loại thuộc nhóm các thể loạibáo chí thông tấn, trong đó trình bày cuộc nói chuyện giữa nhà báo với mộthoặc một nhóm người về vấn đề mà xã hội đang quan tâm, có ý nghĩa chínhtrị - xã hội nhất định, được đăng phát trên các phương tiện thông tin đạichúng

Có thể thấy, định nghĩa, khái niệm về phỏng vấn rất phong phú, đadạng Cũng như định nghĩa về các thể loại báo chí khác, định nghĩa về phỏngvấn là một định nghĩa “mở” phù hợp với sự phát triển của bản thân thể loạibáo chí và sáng tạo của người làm báo Đây là một trong những thể loại dễnhận diện và rõ nhất trên các loại hình báo chí Dưới đây là một số đặc trưng

cơ bản của thể loại phỏng vấn:

Phỏng vấn là một cuộc hỏi - đáp giữa người này với người khác bằngcách trực tiếp hoặc gián tiếp về một số vấn đề, sự kiện nào đó mà xã hội quantâm Có thể nói một trong những điểm khó nhất khi làm phỏng vấn là đặt câuhỏi

Để cuộc phỏng vấn thành công, nhà báo thường chọn những người “cóthẩm quyền”, “có tiếng tăm”, có “vị trí xã hội” để hỏi nhằm khai thác thôngtin cung cấp cho công chúng Do vậy, thông tin trong bài phỏng vấn các đối

tượng đó thường có độ tin cậy, sức thuyết phục, trách nhiệm và cả giá trị pháp

lý cao

Trong phỏng vấn, nhà báo hay tòa soạn không tự quyết định được bàiphỏng vấn mà còn phải có sự đồng ý hợp tác của người được phỏng vấn (đốitác) Tức là phải có sự thỏa thuận, hợp tác của hai bên Chính vì thế, một yếu

tố quan trọng và khác biệt của thể loại phỏng vấn chính là ở chỗ ở các thể loạikhác, nhà báo ở thế chủ động, tạo ra tác phẩm ngay sau khi có đủ nguyên liệucần thiết, trong khi ở thể loại phỏng vấn cần sự hợp tác của nhân vật đốitượng được phỏng vấn Thông tin trong bài phỏng vấn để cung cấp cho côngchúng không phải do nhà báo cung cấp mà do đối tác (người được phỏng vấn)cung cấp Nhà báo đóng vai trò gợi mở, dẫn dắt môi giới trung gian giữa tòasoạn – người được phỏng vấn với công chúng Điều đó cho thấy trong phỏngvấn, nhà báo không phải hỏi cho mình và hỏi cho biết mà là hỏi cho người thứ

ba (công chúng) để rộng đường dư luận

Có thể thấy, qua những đặc trưng, phỏng vấn có những ưu thế nhấtđịnh với những nét riêng, nó là một trong những phương thức tốt nhất để làmtruyền thông giữa người với người trong xã hội Phỏng vấn ra đời và pháttriển một cách khách quan do nhu cầu tự thân của báo chí cũng như yêu cầuthông tin ngày càng cao của xã hội Từ chỗ coi phỏng vấn chỉ là “sự ghi chépđơn giản, máy móc” các câu hỏi và câu trả lời, các nhà nghiên cứu lý luận báochí học và người làm phỏng vấn thực tiễn đã đi đến thừa nhận tính chất tinh vi

và sinh động của nó Phỏng vấn trở thành thể loại “khó tính” bởi không phảiphóng viên nào cũng thực hiện thành công Bởi phỏng vấn là một cuộc đấu tríđặc biệt giữa người biết (tức là đối tượng được phỏng vấn) và một ngườimuốn biết (phóng viên) thông qua nghệ thuật đặc câu hỏi khéo léo và cáchthức trả lời của đối tượng được phỏng vấn để làm nổi bật lên sự việc cần thểhiện

Không chỉ thế, phỏng vấn cũng được dùng trong các thể loại khác như

một thể loại thông tấn mang trong mình những đặc tính riêng biệt, và một trongnhững phương thức tốt nhất để làm truyền thông giữa người với người trong xãhội.

1.3 Thể loại tiểu phẩm báo chí

Một biểu hiện của phong cách ngôn ngữ báo chí thể hiện trong thể loại

báo chí chính luận nghệ thuật là thể loại tiểu phẩm báo chí - phản ánh các sự

kiện thời sự bằng phương pháp biện luận, châm biếm hài hước nhằm phê

phán cái xấu, cái tiêu cực cũng như những mặt hạn chế trong xã hội Cùng với

các thể loại báo chí khác, thể loại tiểu phẩm đã làm cho đời sống báo chí linhhoạt, uyển chuyển, thông tin đa dạng, và đặc biệt phù hợp với yêu cầu ngàycao của công chúng trong quá trình tiếp nhận thông tin thời đại ngày nay

Tiểu phẩm khai sinh vào cuối thế kỷ XVII, là con đẻ của cuộc cáchmạng dân chủ tư sản Có thể nói, với hình thức xuất hiện là các bài văn ngắn,

có tính châm biếm, tiểu phẩm có sức công phá của một thứ vũ khí đặc biệt –

vũ khí dư luận, tiểu phẩm là tiếng nói của giai cấp cách mạng, tiếng nói củakhuynh hướng vận động tích cực hợp quy luật lịch sử chống lại giai cấp,

những thế lực cản trở bánh xe lịch sử

Tiểu phẩm đã trở thành vũ khí chiến đấu được “ưa chuộng” Các nhàhoạt động cách mạng từ Các Mac, Ph Ăng ghen, V.I Lê Nin đến Goocki, LỗTấn và Hồ Chí Minh, Ngô Tất Tố đều sử dụng tiểu phẩm như một phươngtiện đắc dụng để phục vụ cho mục đích chính trị cải tạo xã hội của mình [10].Lịch sử tiểu phẩm thế giới đã ghi nhận nhiều nhà cách mạng dùng tiểu phẩm

để vạch mặt kẻ thù cách mạng với bộ máy mục ruỗng của chế độ quan trường,với những tên quan nham hiểm, độc ác, và sự bóc lột tham lam, vô lương tâm,cùng những chính sách giả dối, lừa bịp và bản chất phản động của chúng bởitrong xã hội, luôn có những cái xấu, tiêu cực những ung nhọt xã hội và đốivới chúng chỉ có giễu cợt, đả kích châm biếm mà thôi

Xét về mặt tác phẩm, tiểu phẩm là một thể loại nằm trong miền giaothoa giữa báo chí và văn học, sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh để biểu đạt Tấtnhiên, dù thế nào thì có một chân lý bất di bất dịch mà như PGS.TS NguyễnThị Minh Thái đã khẳng định “Người viết phải là chủ thể của bài viết Khilàm báo thì tư cách nhà báo là số 1 Anh có thể vay mượn phương pháp từ cácloại hình khác nhưng phải nhận thức rằng mình là người đưa thông tin, đưacái mới”[6].

Cũng như các thể loại báo chí khác, điều cốt yếu trong tiểu phẩm chính

là thông tin, đảm bảo tính khách quan, thời sự, và chân thực Theo PGS.TSDương Xuân Sơn, thể loại tiểu phẩm có những đặc trưng sau đây [9]:

- Tính trào phúng

Theo Bách khoa toàn thư của Liên Xô thì trào phúng là một phươngpháp nghệ thuật đặc biệt, tái tạo lại hiện thực, khám phá ra nó là một cái gì sailệch vô lý, không xác đáng ở bên trong (khía cạnh nội dung) bằng các hìnhtượng đáng cười, đáng phê phán, chế nhạo (khía cạnh hình thức)

Trào phúng có nghĩa là dùng lời nói bóng bẩy, kín đáo để mỉa maingười khác Trào phúng là sự hài hước, giễu cợt, vạch ra cái lố bịch, kỳ khôi

để răn đời nên tính hài của nó được biểu hiện bằng tiếng cười trào lộng Đốitượng của tiếng cười là các hành vi, bản chất xấu xa của một cá nhân, mộttầng lớp, thậm chí một giai cấp nào đó trong cộng đồng

- Tính châm biếm

Châm biếm, đả kích là một dạng đặc biệt trong sáng tác văn học, làdùng lời lẽ thâm thúy vạch trần bản chất của đối tượng, hiện tượng tiêu cựctrong xã hội Châm biếm gắn liền với lẽ phải, yêu cầu của châm biếm cũngcao hơn hài hước ở mức độ gay gắt của sự phê phán và ý nghĩa sâu sắc củahình tượng nghệ thuật Về phương diện xã hội, phần lớn các tác phẩm châmbiếm thường chĩa mũi nhọn vào kẻ thù của dân tộc, những kẻ đi ngược dònglịch sử, những kẻ phản bội

Trong châm biếm, thường chứa đựng ẩn ý, ngụ ý khiến cho ngườithưởng thức cứ thích mãi và thú vị mỗi khi phát hiện thêm một điều mới trongtiểu phẩm Đó là dư âm đầy lắng đọng, ngân vang trong lòng công chúng, mộtsức bền hiệu quả đặc biệt mà dần dần đi vào, len lỏi vào ý thức công chúng vàtạo ra những chiều sâu giúp công chúng nhận thức được nhiều tầng ý nghĩa ẩnsau mỗi tiếng cười được bật ra Văn châm biếm thường chứa đựng các ẩn ýkhiến kẻ có “tật” phải giật mình, còn người đọc thì thích thú khi phát hiện rakhía cạnh mà tác giả có ngụ ý nói đến Đó như hai ý tưởng gặp nhau, tạo nênmột ấn tượng khó quên Đối với công chúng, châm biếm hài hước nhiều khi

có tác dụng giáo dục một cách nhẹ nhàng sâu xa mà không kém phần hiệuquả

- Tính đả kích

Tiểu phẩm báo chí còn được sử dụng để đả kích, phê phán và lên ángay gắt những hành vi xấu xa, bỉ ổi cũng như những hành động thù địch của

kẻ thù, điểm mặt chỉ tên đối phương nhằm hạ gục đối thủ về mặt tinh thần

Đó là cái cười nghiêm khắc, với cái xấu xa bóc trần nó ra, không hề khoannhượng Chĩa mùi dùi tấn công, đả phá, kích bác nhằm khiến cho những kẻ cóthói hư tật xấu, những con sâu của xã hội phải cảm thấy xấu hổ trước mọingười bởi việc làm không đúng của mình đã bị phơi trần ra trước ánh sáng,trước bàn dân thiên hạ

Viết tiểu phẩm là phải có tính đả kích, phải có tính chiến đấu, tấn công

để mà mổ xẻ, mà phơi bày một cách thẳng thắn, một cách rõ ràng và thậm chímang hơi chút “tàn nhẫn” để lôi cổ những kẻ đang giấu mình trong bóng tối

ra ánh sáng Đả kích không đơn giản chỉ là cho thỏa thuê sự tức giận, ức chếtrước những cái bất công đang ngày ngày xuất hiện trong xã hội, mà cònnhằm triệt để phá tận gốc cái xấu đó đi bằng thái độ quyết liệt thậm chí nếucần là phải khốc liệt Bởi có những kẻ “thân lừa ưa nặng”, “mặt trơ trán bóng”nếu không có thái độ như thế thì hẳn chúng vẫn nhơn nhơn như chưa từng cóchuyện gì xảy ra Chỉ khi bị đả kích vào tận sâu cái cốt lõi vào đúng huyệt củachúng thì mới khiến những cái xấu “co vòi rụt cổ”

- Cái hài trong tiểu phẩm

Cái hài thuộc phạm trù mỹ học, phản ánh hiện thực của đời sống xã hội

ở những cung bậc khác nhau Đó là sự mâu thuẫn, sự không tương xứng màngười ta có thể cảm nhận được Khi bàn về cái hài, Shakespeare – nhà văn,nhà tư tưởng Nga đã viết: Cái hài là sự trống rỗng và vô nghĩa bên trong đượcche chở bằng một cái vỏ huyên hoang tự cho rằng nội dung và có ý nghĩa thựcsự

Cái hài bao hàm ý nghĩa xã hội gắn liền với sự khẳng định lý tưởngthẩm mỹ cao cả Nó là sự phê phán mang tính cảm xúc sáng tạo tích cực và cósức công phá mạnh mẽ đối với cái tiêu cực trong xã hội Sức mạnh phê phánvừa có tính phủ định vừa mang tính khẳng định Trong hài hước; phép biệnchứng của trí tưởng tượng phóng khoáng hé mở cho thấy đằng sau cái tầmthường là vẻ cao quý, sau cái điên rồ là sự anh minh Trong châm biếm, đốitượng của tiếng cười là thói hư tật xấu, vì thế nổi bật lên là giọng đả kích, phủđịnh, tố cáo dẫn đến tiếng cười mang các sắc thái khác nhau: cười khinh bỉ,mỉa mai, chua chát, v.v…

Cái hài dù ở cung bậc nào cũng cần có ba yếu tố tạo thành:

Một là - Bản chất mang tính hài hước của đối tượng mà ai cũng có thể

dễ dàng cảm nhận được

Hai là - Sự cường điệu của những đường nét, kích thước và những liên

hệ của chúng trong việc mô tả đối tượng

Bà là – Sự sắc bén, ý nhị, hóm hỉnh của người thể hiện nhằm làm tăngthêm hiệu quả của tiếng cười

Hài hước trong tiểu phẩm thường biểu hiện tính chất kín đáo, thâmtrầm không lộ liễu, khác cái châm biếm ở mức độ nhẹ nhàng, đùa vui, thiện ý.Đặc trưng của hài hước trong tiểu phẩm còn bởi sự nhẹ nhàng, đùa vui, thiện

ý Vì thế mà hài hước trong tác phẩm còn bởi sự khéo léo nhẹ nhàng của tácgiả, vạch ra các mâu thuẫn, tạo ra cái buồn cười, bất ngờ giúp công chúngnhận ra sự trớ trêu của tình huống nhận ra đúng sai

- Tính hài kịch trong tác phẩm tiểu phầm

Chủ đề tư tưởng của tác phẩm tiểu phẩm nhằm hướng vào sự cười nhạocái xấu xa, lố bịch đối lập với lý tưởng xã hội hoặc chuẩn mực đạo đức Nhânvật sự kiện, hiện tượng của hài kịch trong tiểu phẩm thường không có sựtương xứng với thực chất bên trong với danh nghĩa bên ngoài của mình nên

đã trở thành lố bịch Các tính cách trong hài kịch của tác phẩm tiểu phẩmthường được mô tả một cách đậm nét

Điểm nổi bật về phương diện nội dung của tiểu phẩm là ở tiếng cườithẩm mỹ được tạo ra thông qua hàng loạt những thủ pháp được sử dụng mộtcách linh hoạt Trên cơ sở một nội dung có thật hoặc hư cấu, người viết tiểuphẩm tạo ra những hiện thực không bình thường nhằm tác động nhận thức,tình cảm của công chúng và tạo ra những phản xạ thẩm mỹ được hiểu hiệntrước hết bằng tiếng cười Tất nhiên cần nhấn mạnh rằng : tiếng cười chỉ làphương tiện để người viết tiểu phẩm đạt được những mục đích cao hơn nhưnhận thức, giáo dục, thẩm mỹ Tiếng cười được coi là phương tiện thể hiện

đặc trưng thể loại nhằm giúp cho tác giả thể hiện góc nhìn của mình trước đờisống, tạo cơ sở để đạt đến những mục đích cao hơn như: đấu tranh, phê phán,giáo dục…

Xét về mặt tác phẩm, tiểu phẩm là một thể loại nằm trong miền giaothoa giữa báo chí và văn học, sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh để biểu đạt.Cũng như các thể loại báo chí khác, tiểu phẩm phải đảm bảo tính khách quan,thời sự và chân thực Đặc trưng nổi bật nhất tạo nên kênh giao tiếp chính làtính hài trong tiểu phẩm

1.4 Xu hướng giao thoa giữa các thể loại báo chí

Báo chí là một hiện tượng xã hội nằm trong sự vận động phát triển vàkhông bao giờ có sự ngưng nghỉ, kết thúc Cùng với sự vận động phát triển ấy

sẽ luôn xuất hiện thêm những thể loại mới và có những thể loại bị đào thảihoặc ít được sử dụng vì không còn đáp ứng được nhu cầu chung của thực tiễn.Trong lý luận báo chí thường gọi là hệ thống mở Đây là quá trình biệnchứng, có liên quan chặt chẽ với nhu cầu thông tin của xã hội Dưới đây làcác chiều hướng vận động của các thể loại báo chí theo cuốn “Các thể loạibáo chí thông tấn” của PGS, TS Đinh Văn Hường [5, 18]

Xu hướng thứ nhất là xu hướng mở: Không có một thể loại báo chí nàotồn tại bất biến Mà trong quá trình vận động phát triển của xã hội, của báochí và nhu cầu khách quan của công chúng, hệ thống thể loại báo chí luôn tiếpnhận những thể loại mới Các thể loại báo chí vận động và biến đổi theo cuộcsống và thời đại Thực tiễn báo chí thế giới và báo chí nước ta đã chứng minhđiều đó

Thứ hai là xu hướng đóng, đào thải và biến thể Tức là hệ thống thể loạibáo chí cũng loại bỏ những thể loại không còn phù hợp hoặc tự các thể loại đótiêu vong, hoặc sử dụng biến thể Hiện tượng này hoàn toàn biện chứng kháchquan do những biến động và nhu cầu của đời sống xã hội Xu hướng biến thểnhằm phù hợp với xu thế của thời đại ngày nay

Xu hướng cuối cùng trong sự giao thoa thể loại chính là sự đan xen,hòa quyện, và chuyển hóa giữa các nhóm và thể loại Đây là xu hướng chungcủa thể loại báo chí hiện nay Quá trình này thể hiện rõ trong nhóm thông tấn

có các yếu tố của nhóm chính luận, trong nhóm chính luận – nghệ thuật cóyếu tố của nhóm chính luận và thông tấn Giữa các thể loại với nhau cũngdiễn ra như vậy Xu hướng này cũng phù hợp với sự sáng tạo và sử dụng linhhoạt các thể loại của các nhà báo trong giai đoạn mới Tuy nhiên, quá trìnhnày diễn ra có mức độ, do vậy không làm nhòa đi hoặc thay đổi bản chất củatừng thể loai, mà góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng và sinh động củathể loại báo chí nói chung

Những xu hướng trên diễn ra phù hợp với quy luật của đời sống xã hội

và bản thân nội tại báo chí Và cùng với lao động sáng tạo của người làm báo

sẽ tạo ra diện mạo mới cho báo chí nói chung và thể loại nói riêng Những thểloại báo chí giao thoa nhau rất phổ biến trong thực tế Một tác phẩm báo chí

có thể là kết quả giao thoa của nhiều thể loại khác nhau Trong đó, có thể cóđặc điểm của một thể loại nào đó nổi lên giữ vai trò chủ yếu và ta có thể gọitên thể loại tác phẩm đó Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp chúng ta khôngthể xác định rõ tính chất của thể loại đó Đối với những trường hợp này quantrọng là tính chất, chức năng của chúng đặt trong những trường hợp, hoàncảnh cụ thể Đây là hiện tượng có tính biện chứng nằm trong quy luật vậnđộng phát triển bản thân nội tại báo chí cũng như trong guồng quay phát triểncủa các sự vật hiện tượng Nó phù hợp với xu thế thời đại công nghệ thông tinđang phát triển nhanh chóng Ở đó, những ứng dụng về lý luận thực tiễn cónhững biến thiên thay đổi phù hợp nhằm đáp ứng với hoàn cảnh, phù hợp vớinhững nhu cầu mới, cũng như các cách tiếp cận mới Người làm báo chính vìthế phải có cái nhìn linh hoạt và sắc bén trước sự vận động của bản thân lýluận báo chí, ứng xử phù hợp Bởi mục đích của lý luận báo chí, việc phânchia thể loại cuối cùng cũng là định hướng cho người cầm bút những hướng

đi những cách thức viết báo tốt nhất, tiếp cận được với công chúng nhanhnhất và có hiệu quả nhất mà thôi.

đó nhà báo tự đề xuất các câu hỏi và tự trả lời theo khẩu khí của nhân vậtđược phỏng vấn và đăng lên báo sau khi đã có sự cho phép của nhân vật.Dạng phỏng vấn “tự biên tự diễn” có đặc điểm là một mình nhà báo đóng vàdiễn luôn hai vai người được hỏi và người được trả lời Dạng bài sử dụng hìnhthức phỏng vấn phiếm chủ do Lê Thị Liên Hoan đưa ra cũng có đặc điểm nhưtrên Tuy nhiên, hình thức phỏng vấn phiếm chủ của Lê Thị Liên Hoan cónhững nét sáng tạo riêng trong cách tạo ra nhân vật được phỏng vấn cũng nhưcác yếu tố khác kết hợp tạo nên một phương thức thể hiện chỉ có ở Lê ThịLiên Hoan Dạng bài sử dụng hình thức phỏng vấn phiếm chủ là dạng bài sửdụng hình thức hỏi đáp của thể loại phỏng vấn, tuy nhiên trong đó các nhânvật như phóng viên và nhân vật được hỏi đều do nhà báo sáng tạo ra, cónhững đặc điểm tính cách phù hợp với vấn đề nhà báo muốn đề cập Đặcđiểm của các nhân vật này là mang tính chất chung chung, không chỉ đíchdanh một ai tuy nhiên những hiện tượng qua đối thoại của nhân vật lại mangtính vấn đề cao

Nhà báo đã có những sáng tạo riêng, áp dụng những thế mạnh củamình để ứng dụng hình thức phỏng vấn phiếm chủ trong tác phẩm của mình.Dạng thức phỏng vấn phiếm chủ này được sử dụng đều đặn có tính ổn định vàdần dần gắn liền với thương hiệu của Lê Thị Liên Hoan Cùng với một sựkiện báo chí đã đưa tin, Lê Thị Liên Hoan đã sáng tạo ra một cuộc phỏng vấn

phiếm chủ để làm nổi rõ bản chất sự việc qua phong cách viết của riêng mình

mà theo như Lê Thị Liên Hoan thì:

“Thể loại phỏng vấn phiếm chủ theo tôi rất tạo biện Nó cho phépngười viết được quyền tự tranh luận với mình, được quyền dồn bản thân vàothế bí Nó lật đi lật lại vấn đề, xét vấn đề ở nhiều mặt Nó cũng không phụthuộc vào trình độ người trả lời nếu như anh ta dốt Tôi không biết mình cóphải là người “phát minh” ra thể loại này hay không, nhưng ở Việt Nam có lẽtôi xài kiểu này nhiều hơn ai hết Còn tiểu phẩm có lợi thế là dễ sử dụng yếu

tố hài mà hài hước thì luôn luôn là một vũ khí sắc bén trong bất kỳ đâu” [14]

Đây không còn là tính chất của thể loại phỏng vấn nguyên gốc, mà nó

có sự phát triển và thể nghiệm riêng: Lê Thị Liên Hoan tạo ra những đốitượng để thực hiện một cuộc phỏng vấn, trong đó kết hợp với các yếu tố vềngôn ngữ, phương pháp và tính chất hài hước châm biếm của thể loại tiểuphẩm Lê Thị Liên Hoan đã khéo léo kết hợp ưu thế của thể loại tiểu phẩm vàhình thức phỏng vấn trong thể loại phỏng vấn Phỏng vấn là thể loại báo chíthông tấn nhằm cung cấp thông tin cho công chúng thông qua việc đặt câu hỏicủa nhà báo và trả lời của người được phỏng vấn Ưu điểm của thể loại phỏngvấn chính là thông qua hỏi đáp sẽ giúp công chúng có thể nhìn nhận sự việcmang tính chi tiết, khách quan và có chiều sâu nhờ việc hỏi đáp trong đónhững nhân vật trong cuộc, liên quan hay có kiến thức am hiểu về vấn đề sựkiện đó sẽ trình bày quan điểm của mình Đôi khi phỏng vấn còn được dùng

để lấy ý kiến xã hội về những hiện tượng bức xúc Vì vậy cách đưa tin nàybằng phỏng vấn thường tạo độ tin cậy và có chiều sâu, đặc biệt là mang tínhkhách quan Nhà báo Lê Thị Liên Hoan đã khai thác hình thức hỏi đáp ở thểloại phỏng vấn nhằm phát huy thế mạnh của mình Hình thức phỏng vấnphiếm chủ giúp cho tác giả linh hoạt trong việc thể hiện vấn đề mà mình đềcập, nhân vật hiện lên trong cuộc phỏng vấn thường đại diện cho một tầng lớptrong xã hội Ở đó, tác giả sẽ mặc sức tung hoành thể hiện ý tưởng sáng tạocủa mình vào trong quá trình truyền tải thông tin

Ưu điểm của việc dùng hình thức phỏng vấn chính là tạo một khônggian thoải mái, khách quan, không áp đặt Hình thức phỏng vấn phiếm chủđược tác giả sử dụng để đề cập về các vấn đề đang diễn ra trong xã hội mangtính chất lý lẽ, làm sáng tỏ những khía cạnh chưa được làm rõ xung quanhmột sự kiện nào đó qua cuộc hỏi đáp giữa phóng viên và nhân vật Việc có

“người trong cuộc” nhìn nhận (dù ở đây mang tính chất giả tưởng) sẽ làm

“mềm” cách thức đưa thông tin đến với công chúng giúp công chúng dễ hấpthụ hơn là hình thức chỉ có một giọng điệu tự biện từ đâu đến cuối

Việc sử dụng hình thức phỏng vấn phiếm chủ cho phép tác giả thỏa sứcsáng tạo, chọn lựa những nhân vật ảo để nói lên các vấn đề sự kiện Nếu nhưhình thức Lý Sinh Sự sử dụng trong chuyên mục “Nói hay đừng” là hình thứcđàm thoại, đối thoại vốn được sử dụng nhiều ở thể loại tiểu phẩm, thì Lê ThịLiên Hoan với hình thức phỏng vấn phiếm chủ đã đẩy tính chất cuộc tròchuyện lên ở một cấp độ khác khi áp dụng những quy tắc đặt câu hỏi và trả lờicủa thể loại phỏng vấn tạo tạo nên tính nhân vật, vấn đề cho tác phẩm Nókhông đơn thuần chỉ là một cuộc trò chuyện trao đổi của hai đối tượng bànluận về một vấn đề mà luôn được đặt trong một mô típ là những câu hỏi đượcđưa ra và đối tượng được hỏi sẽ trả lời để cùng chỉ ra hiện lên vấn đề được đềcập tới, trong đó quyền kiểm soát thông tin ở đối tượng được hỏi, nhân vậtchính yếu và quyết định đến thông tin Quan trọng hơn cả là do mục đích ýnghĩa của tác giả trong việc sử dụng hình thức thể hiện để làm nổi bật lên nộidung, tư tưởng chủ đề của tác giả muốn gửi gắm đến công chúng Hình thứcphỏng vấn phiếm chủ cũng mang tính chất đối thoại, lạm bàn về một sự kiệntrong đó các cá nhân đưa ra ý kiến của cá nhân mình Tuy nhiên, trong phỏngvấn thường chỉ có nhân vật được hỏi là trung tâm của bài báo, còn phóng viên

có vai trò đặt những câu hỏi hay và thích hợp để làm nổi bật lên sự việc cần

đề cập đến với cái nhìn sâu sắc của cá nhân liên quan hoặc có bức xúc về vấn

đề đó

Lê Thị Liên Hoan sử dụng hình thức phỏng vấn phiếm chủ (giả tưởng)bởi nó phù hợp với khả năng xử lý kịch bản sân khấu giữa đối thoại của cácnhân vật, tạo được những điểm cao trào, lên xuống của những cuộc hỏi đáp.

Nó cũng phù hợp với yếu tố sáng tạo - sáng tạo ra nhiều lớp nhân vật, đại diệncho nhiều tầng lớp xã hội, với giọng điệu khác nhau Có thể nói, việc lựa chọnhình thức thể hiện cũng rất quan trọng và mục đích của nó nhằm làm nổi bậtnội dung mà tác giả gửi gắm đến Nó ảnh hưởng sâu sắc bởi những yếu tố đặcthù trong tính cách cũng như sở trường và kinh nghiệm của tác giả

Thế giới chúng ta luôn vận hành và thay đổi, những cái mới ra đời hằngngày, hằng giờ có những cái mới mất đi, bị đào thải, có những cái mới vẫnphát triển Cái cần ở mỗi hiện tượng mới ra đời là nó có đủ sức thuyết phục và

đủ sức để phát triển không Lê Thị Liên Hoan đã tự sáng tạo ra công thức chomình và vẫn vững tay với hàng loạt cuộc phỏng vấn giả tưởng Việc kết hợpnhư thế cần ở tác giả sự khéo léo, chắc tay trong cách tạo ra những cuộcphỏng vấn đối đáp giả tưởng – vốn là một hình thức chưa phổ biến trong làngbáo Việt Nam Vẫn giữ những đặc điểm nổi trội của tiểu phẩm là tính hài,châm biếm đả kích cùng với việc sử dụng các thủ pháp gây cười, nhưng nhìntổng thế do dùng hình thức phỏng vấn phiếm chủ nên cũng dẫn đến nhữngthay đổi nhằm dung hòa như về dung lượng tác phẩm (tiểu phẩm thường ngắngọn, trong khi các bài phỏng vấn thường dàn trải, chiếm nhiều đất hơn trênbáo), ngôn ngữ (kết hợp giữa tính chất hỏi đáp với ngôn ngữ tiểu phẩm), v.v Đồng thời, việc đặt các câu hỏi của “phóng viên”, hay của nhân vật này vớinhân vật kia làm cho tính biện giải, tranh luận và tạo ra được những tình tiếtsống động

Như PGS.TS Đinh Văn Hường đã đề cập trong lý thuyết về sự giaothoa ở “Các thể loại báo chí thông tấn”, cùng với lao động sáng tạo của ngườilàm báo sẽ tạo ra diện mạo mới cho báo chí nói chung và thể loại riêng LêThị Liên Hoan đã tạo ra một diện mạo mới trong việc xử lý thông tin và thểhiện tác phẩm của mình Ông đã dùng hình thức phỏng vấn phiếm chủ với

tính ưu việt của thể loại tiểu phẩm: ngôn ngữ châm biếm, chất hài hước đảkích để “nhào nặn” lên những tác phẩm của mình Quá trình giao thoa nhữngđặc điểm của hai thể loại này đã tạo nên sự thành công và sinh động trong tácphẩm của Lê Thị Liên Hoan và tạo nên phong cách của nhà báo Lê Thị LiênHoan đã sử dụng đặc điểm của thể loại phỏng vấn thuộc nhóm thể loại thôngtấn và tiểu phẩm thuộc nhóm thể loại chính luận nghệ thuật Minh chứng LêThị Liên Hoan điển hình cho đặc điểm của xu hướng thứ ba về giao thoa đã

đề cập trong lý luận thực tiễn báo chí Quá trình này thể hiện rõ trong nhómthông tấn có các yếu tố của nhóm chính luận, trong nhóm chính luận nghệthuật có yếu tố của nhóm chính luận và thông tấn Sự giao thoa kết hợp nàykhông làm nhòa đi hay thay đổi bản chất của từng thể loại mà thực chất cácđặc điểm tương trợ lẫn nhau và có những thay đổi phù hợp Và ở mỗi sự giaothoa, tùy theo đặc điểm, hoàn cảnh thì luôn có đặc điểm của một thể loạitrong đó trội hơn cả và ta có thể gọi tên thể loại tác phẩm đó Ở đây, đặc điểmcủa thể loại tiểu phẩm được đóng vai trò “tính trội” đó Để tìm hiểu kỹ hơn vềnhững lý luận thực tiễn vừa nêu, ở chương kế tiếp sẽ đi vào mổ xẻ và phântích các yếu tố trong tác phẩm của nhà báo Lê Thị Liên Hoan

Tiểu kết chương 1

Chương mở đầu của khóa luận là bước khai phá về lý luận, làm tiền đề

cơ sở quy chiếu cho sự phát triển phân tích về phong cách của nhà báo Lê ThịLiên Hoan Hiện nay, nhà báo Lê Thị Liên Hoan được biết đến như một hiệntượng với những bài báo đặc sắc, để lại ấn tượng trong lòng công chúng Đó

là những tiểu phẩm sử dụng hình thức phỏng vấn giả tưởng trong thể loạiphỏng vấn Chính vì thế, chương đầu tiên đã đi vào tìm hiểu khái quát lý luận

về phong cách ngôn ngữ báo chí, thể loại phỏng vấn và tiểu phẩm báo chícũng như sự giao thoa giữa các thể loại trong báo chí Đồng thời, chương nàycũng làm rõ về dạng bài “phỏng vấn phiếm chủ”, một khái niệm mới của nhàbáo Lê Thị Liên Hoan

CHƯƠNG 2:

NHÀ BÁO LÊ THỊ LIÊN HOAN VÀ NGHỆ THUẬT TỔ CHỨC DẠNG

BÀI “TIỂU PHẨM – PHỎNG VẤN PHIẾM CHỦ”

Nhà báo Lê Thị Liên Hoan đã tạo được một thương hiệu riêng tronglàng báo, được sự đón nhận của công chúng Nhưng ít ai biết được rằng, nhàbáo Lê Thị Liên Hoan chính là Lê Hoàng, một đạo diễn nổi tiếng trong làngđiện ảnh Việt Nam với cá tính rất riêng Trước khi đi vào nghệ thuật tổ chứctác phẩm của nhà báo Lê Thị Liên Hoan, chúng ta cũng không thể bỏ qua việckhắc họa lên chân dung con người “hai trong một” đạo diễn Lê Hoàng – nhàbáo Lê Thị Liên Hoan Qua đó, từ tiền đề nắm bắt được những đặc trưng cátính của nhà báo Lê Thị Liên Hoan sẽ tiếp tục đi sâu vào các yếu tố xây dựnglên tác phẩm – đứa con tinh thần của nhà báo

2.1 Chân dung nhà báo Lê Thị Liên Hoan

Nhà báo Lê Thị Liên Hoan có tên thật là Lê Hoàng, là một trong số đạodiễn điện ảnh khá có tên tuổi ở Việt Nam hiện nay

Cũng như một số đạo diễn Việt Nam có tên tuổi khác, đạo diễn LêHoàng không xuất thân ngay từ đầu ở trường điện ảnh Ông học Đại Học XâyDựng Hà Nội rồi chuyển sang trường Đại học sân khấu điện ảnh Hà Nội, tốtnghiệp khoa Quay phim, cùng khoá với nhà quay phim Đinh Anh Dũng (TheoWikipedia)

Năm 1982, ông vào thành phố Hồ Chí Minh, về công tác tại hãng phimGiải Phóng Lê Hoàng bắt đầu bằng nghề viết kịch bản, mà nổi bật nhất trong

số đó là kịch bản phim “Vị đắng tình yêu”, bộ phim sau đó đoạt khá nhiềugiải thưởng tại LHP Việt Nam 1993: Giải Bông Sen Vàng phim hay nhất, Đạo

một trong những bộ phim cột mốc của điện ảnh Việt Nam khi đạt doanh thu

500 triệu đồng (tại thời điểm năm 1990, và có thể so sánh với doanh thu chưađầy 300 triệu của phim Ký ức Điện Biên sản xuất năm 2003) cùng hàng loạtgiải thưởng điện ảnh

Năm 1991, đạo diễn Lê Hoàng tiếp tục chắp bút viết kịch bản phim “Vịđắng tình yêu 2” và kiêm luôn vai trò đạo diễn Mặc dù đây là một phimvideo, nhưng doanh thu của bộ phim khá cao Đây là một trong những phim

mở đầu trào lưu phim mì ăn liền và nhận được khá nhiều lời khen ngợi lẫnchê bai của công chúng và các nhà làm nghệ thuật, tuy nhiên nó cũng làm têntuổi Lê Hoàng trở nên nổi hơn

Nếu xem lại các bộ phim của đạo diễn Lê Hoàng trước khi “Gái Nhảy”

ra đời, sẽ thấy rằng ông là một trong những đạo diễn xử lý kịch bản xuất sắc.Câu chuyện về một nhạc sĩ bị trăn trở dằn vặt giữa nghệ thuật và thương mạitrong “Lương tâm bé bỏng”, câu chuyện về một cô gái quyết trả thù cho bà,yêu một anh bộ đội và cuối cùng nhận ra người yêu cũng chính là kẻ thù trong

“Lưỡi dao”, hành trình đi tìm hài cốt đồng đội của những người cựu chiếnbinh và có cả một cựu lính cộng hoà giúp sức trên chặng đường dài Bắc Namtrong “Ai xuôi vạn lý”, hay chuyện đi tìm một chỗ động phòng của đôi bạn trẻtrong một đêm giữa Hà Nội bom đạn trước khi chàng trai phải lên đườngchiến đấu vào sáng hôm sau trong “Chiếc chìa khoá vàng” là những tác phẩmđiện ảnh tiêu biểu của đạo diễn Lê Hoàng Trong các bộ phim của mình, đạodiễn Lê Hoàng luôn tìm ra những gương mặt mới, hoặc khám phá những cátính mới của các gương mặt cũ như Thiệu Ánh Dương trong “Lưỡi Dao”,Công Ninh, Mộc Miên trong “Ai Xuôi Vạn Lý” Chính những tác phẩm nàytạo nên uy tín và tên tuổi của đạo diễn Lê Hoàng Ông đã từng là phó tổng thư

ký Hội Điện Ảnh Việt Nam

Năm 2001, đạo diễn Lê Hoàng nhận kịch bản “Trường hợp của Hạnh”của biên kịch Nguỵ Ngữ Ban đầu, ông dự định làm bộ phim theo phong cáchbán-tài-liệu, sau đó chuyển sang hướng làm phim về xã hội đen, và cuối cùng,

sự thay đổi bất ngờ biến một kịch bản đậm chất phóng sự ban đầu trở thànhmột phim hấp dẫn với tựa phim "giật gân": “Gái nhảy” đã đem đến thànhcông bất ngờ Bộ phim đạt doanh thu 13 tỷ, một con số doanh thu khổng lồchưa từng có từ trước đến nay trong lịch sử điện ảnh Việt Nam Sau “Gáinhảy”, đạo diễn Lê Hoàng mạnh tay hơn với “Lọ lem hè phố” Bộ phim tiếptục gặt hái thành công nhờ phần nhiều ảnh hưởng từ bộ phim trước đó Tuyvậy, cũng từ bộ phim này, một làn sóng dư luận phản đối Lê Hoàng, của cảcông chúng lẫn người trong nghề

Có thể thấy, Lê Hoàng là một đạo diễn rất thông minh trong việc tạotình huống kịch bản cũng như cách dẫn dắt người xem vào hành trinh phim

Lê Hoàng là một đạo diễn có tên tuổi và được chú ý không chỉ bởi những tácphẩm điện ảnh mà còn là bởi cá tính của mình, với những phát ngôn gây sốc

và bản tính được miêu tả là “đanh đá, chua ngoa, cay nghiệt” Ông tuyên ngônlàm phim truyền hình “Những thiên thần áo trắng” vì ông cho rằng thấy phimtruyền hình dở quá Nhiều người nhận xét Lê Hoàng ngoài đời, ăn nói ngangngạnh Nhưng bù lại, từ nhiều năm nay trong giới báo chí, ông luôn là cây bútchâm biếm sắc sảo, đầy gai Và, ngay cả khi cầm bút viết báo, ông "bị" đánhgiá là một nhà báo có cái giọng ngoa ngoắt và cũng chính Lê Thị Liên Hoancũng khẳng định về cái năng khiêu đặc biệt và ấn tượng này “Tôi nghĩ khôngphải là hơi ngoa ngoắt đâu mà rất ngoa ngoắt là đằng khác.(…) Giọng văncủa con người ta là cái không học được Nó cũng như năng khiếu đặc biệt, cóhay không có thôi chứ chả thể nào rèn luyện mà có được” [2] Thực chất cộinguồn bản chất của cái giọng điệu đanh đá chua cay ấy là bởi “Lê Hoàng làmột trí thức “sống nghiêm túc và làm việc nghiêm túc Đã làm việc thì phảigóp ý và xây dựng” [1]

Với bút danh lấy từ tên vợ, Lê Thị Liên Hoan, đạo diễn Lê Hoàng tiếptục tung hoành trên mặt trận báo chí Ông có một sức viết khá mạnh: bút danh

Lê Thị Liên Hoan “nhẵn mặt” trên ít nhất 5 tờ báo lớn: An ninh thế giới, Tuổi

chứng nữa khẳng định về sức viết của ông chính là việc ra liền tù tì ba cuốnsách tập hợp những tiểu phẩm hài: “Phỏng vấn một anh hề”, “Thư của trứng

gà gửi chứng khoán”, “Thư của bà vợ gửi bồ nhí”

Đó là kẻ làm báo "tay trái" nhưng lại là kẻ chạy sô "siêu chuyênnghiệp" Kẻ có cái giọng và vẻ người nom rõ "ái" nhưng cầm bút, lại nam tính

vô cùng Kẻ có cái bút danh rõ vui: "Lê Thị Liên Hoan" (LTLH) nhưng lạilàm khối "vị" phải tức anh ách không dám lên tiếng bởi nói toàn những điềuđúng cả Nhưng ở kẻ làm báo “tay trái” ấy, lại có Lê Thị Liên Hoan có mộtcái nhìn đầy trách nhiệm với nghề làm báo Ông cực ghét những nhà báokhông có trách nhiệm, không đúng hẹn Như trong một bộ phim của mình,ông đã cho nhân vật tổng biên tập chỉ trích cô nhà báo: “Tôi đã chán ngấynhững người như cô Cái gì cũng chung chung, cái gì cũng sơ sài, hậu quả lànhững bài báo chẳng ma nào thèm đọc” Hơn thế nữa việc “bí đề tài” của nhàbáo luôn là điều khiến Lê Thị Liên Hoan thấy kinh ngạc, đề tài của Lê ThịLiên Hoan cực kỳ dồi dào và phong phú (chính vì thế mới có thể xuất hiệnvới tần số dày đặc trở thành gương mặt quen thuộc ở nhiều tờ báo đến vậy)[14]

Một nhà báo cần cái nhìn sắc bén ra, bới móc ra những cái xấu cái cầnnói mà thiên hạ không biết vì viết báo là viết cái mới, cái đang bức xúc của xãhội, thì bằng con mắt tinh đời và cả tinh quái, Lê Thị Liên Hoan có thể pháthiện ra hàng loạt đề tài đầy lý thú của cuộc sống bằng cái giọng: cái giọng rấtđặc trưng và đặc biệt, đanh đá, chua ngoa, lắm chuyện Và với Lê Thị LiênHoan, một bài mà không có phản biện xã hội thì chán vô cùng Với thể loại sởtrường – hình thức phỏng vấn phiếm chủ kết hợp với thể loại tiểu phẩm báochí, Lê Thị Liên Hoan đã tạo dựng lên một thương hiệu rất “ăn khách” vànhận được sự quan tâm của công chúng cũng như của nhiều nhà báo khác

Bức xúc trước sự ù lì, cái nhìn sắc sảo, ngôn từ sắc lẹm nhưng cũng kháhài hước của mình, Lê Thị Liên Hoan là một nhà báo có trách nhiệm của mộtngười cầm bút Ông cho rằng cái thiếu của nhà báo hiện nay là tài năng, phẩm

chất cần của nhà báo là không hèn Bí quyết của những bài viết hấp dẫn vàkhiến người đọc thích thú là đưa ra những nhận định mới, đôi khi ngay ởnhững đề tài đã cũ.

Nhìn chung, hai chân dung vừa có những nét riêng, vừa có những sựtương trợ cho nhau Hai nghề đều cần một khả năng ngôn từ thật linh hoạt,cách xử lý tình huống thông minh Không chỉ thế, chúng ở đạo diễn Lê Hoànghay “vai diên” Lê Thị Liên Hoan đều hiện lên một cá tính một chân dung conngười: rất hoạt ngôn, thông minh, đanh đá, chua ngoa, và có thể nói là thíchgây sốc, tạo nên được ấn tượng trong lòng công chúng Tuy nhiên, với tư cáchnhà báo, ông có những quy tắc và một trách nhiệm làm báo đúng đắn cũngnhư một phong thái làm việc nghiêm túc: đúng hẹn và đặc biệt ghét nhữngnhà báo làm việc không chuyên nghiệp, thích “ăn thiu ngủ nướng” Điều nàycho thấy, một nhà báo Lê Thị Liên Hoan rất có trách nhiệm làm báo, có tácphong của một người làm báo, một người có khả năng vô tận về đề tài trongcuộc sống, một cá tính ấn tượng trong làng báo nói chung và trong thể loạitiểu phẩm nói riêng Và có thể thấy rằng, những kinh nghiệm sống, vốn làmnghệ thuật cũng như con người của một đạo diễn Lê Hoàng có ảnh hưởng khásâu sắc tới công việc làm báo của ông Tất nhiên, mỗi nghề nghiệp đều có mộtđặc thù nghiệp vụ riêng, nhưng cả hai lĩnh vực này đều cần một cách nhìnlinh hoạt quan sát cuộc sống và có một lượng từ ngữ phong phú, đa dạng Đặcbiệt, dù ở chân dung một nhà báo hay một đạo diễn thì Lê Hoàng không baogiờ từ bỏ một cá tính rất riêng của mình, một cá tính đanh đá, chua ngoa trongmột cách nhìn đời rất thông minh, tinh quái

Để tìm hiểu về phong cách của một nhà báo, chúng ta cần đi vào mổ

xẻ phân tích những đứa con tinh thần của họ - những tác phẩm báo chí đểnhằm làm nổi bật lên những đặc trưng riêng của tác giả Mỗi tác phẩm báo chí

là một chỉnh thể gồm hai yếu tố nội dung và hình thức Cả hai yếu tố đó hợpthành nhằm trả lời câu hỏi “Cái gì mới”, và để trả lời câu hỏi đó, mỗi tác

thông báo nội dung và sự trong sáng của ngôn ngữ thông báo hình thức Tức

là mỗi tác phẩm báo chí chỉ nhằm truyền đi một thông báo cốt lõi với nộidung trả lời 6 câu hỏi: Ai? Cái gì? Ở đâu? Bao giờ? Tại sao? Như thế nào Nónhằm truyền tải một cách chân thực, chính xác và sống động đến với độc giảnhững sự kiện, hiện tượng vấn đề đang diễn ra trong đời sống xã hội Một tácphẩm báo chí hay phải là sự kết hợp nhuần nhụy giữa hình thức thể hiện vànội dung bên trong Trước tiên chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về nghệ thuật tổchức tác phẩm của nhà báo Lê Thị Liên Hoan

2.2 Nghệ thuật tổ chức dạng bài “Tiểu phẩm – Dạng bài phỏng vấn phiếm chủ”

2.2.1 Dung lượng của tác phẩm

Tiểu phẩm phải ngắn Ngắn gọn nhưng không phải là nhỏ, là ít màngắn gọn cô đọng, chứa đựng những tư tưởng đấu tranh nóng bỏng, gay gắtquyết liệt được thể hiện bằng lối viết cuốn hút người đọc Báo chí của thời đạithông tin cần biết bao những thể loại ngắn gọn súc tích như tiểu phẩm Dunglượng của tiểu phẩm là từ 300 đến 1500 chữ

Hiện nay, thông thường các tiểu phẩm thường chiếm một khoảng nhỏtrên các trang báo trong khoảng 300 – 600 là nhiều, đặc biệt là các chuyênmục tiểu phẩm như “Nói hay đừng” của Lý Sinh Sự, “Trà nóng trà đá” củabáo Tiền Phong.Dung lượng tác phẩm của Lê Thị Liên Hoan từ 600 – 800chữ Chuyên mục “Mua vui cũng được một vài trống canh” của Lê Thị LiênHoan dưới hình thức cuộc phỏng vấn, cuộc trò chuyện, nên dung lượngnhững tác phẩm của nhà báo Lê Thị Liên Hoan cũng được coi là dài so vớinhững tác phẩm – tiểu phẩm khác trên một số báo Bên cạnh đó là hình thứchỏi đáp, câu hỏi và câu trả lời được đưa ra liên tục, cách quãng nên côngchúng khi nhìn vào có cảm tưởng rằng dung lượng tương đối lớn hơn với thực

tế (trong khoảng từ 600 – 800)

2.2.2 Tít

Trong các tiểu phẩm trong chuyên mục, tít của nhà báo Lê Thị LiênHoan thường được thể hiện theo hai dạng nhất định: Bắt đầu hoặc bằng

“Phỏng vấn…” hoặc bằng “Cuộc trò chuyện giữa…” Cách đặt tít đơn giản,nêu bật lên sự xuất hiện của nhân vật chính của cuộc đối thoại trong bài.Thông thường tít trong tiểu phẩm thường khá được coi trọng và có ý nghĩatrong việc khơi gợi sự tò mò cho người đọc Tuy nhiên, do Lê Thị Liên Hoan

sử dụng hình thức phỏng vấn nên lấy tít phù hợp với mô típ thường thấy trongcác cuộc phỏng vấn thời sự bàn luận về một vấn đề nào đó trong xã hội tức làngay từ đầu tiêu đề đề cập đến nhân vật sẽ xuất hiện trong cuộc phỏng vấn (ởđây là hỉnh thức phỏng vấn phiếm chủ) Thông thường việc đặt tít được cácnhà viết tiểu phẩm khá dụng công, nhưng do hình thức phỏng vấn nên trongnhững tác phẩm của mình, Lê Thị Liên Hoan chỉ lấy tít chỉ đơn giản là Phỏngvấn hay Cuộc trò chuyện giữa….Tuy nhiên cũng có những ý nghĩa chức năngriêng của nó

“Phỏng vấn với…”, tức là một cuộc đối thoại giả định giữa phóng viên

và một nhân vật (là người hoặc sự vật, con vật) đại diện tiêu biểu liên quan tớilĩnh vực đó, vấn đề đó có những đặc trưng vấn đề đó Qua việc hỏi nhân vật

đó sẽ làm sáng rõ vấn đề mà tác giả muốn đề cập và chỉ rõ ra Thậm chí cónhững vấn đề phỏng vấn về hội diễn sân khấu thì phỏng vấn khán giả, phỏngvấn diễn viên, về phụ nữ về Phỏng vấn một cô gái, phỏng vấn một con trâu,…

“Cuộc trò chuyện…”, mang tính chất tranh luận, trao đổi giữa hai nhânvật đại diện tiêu biểu cho những vấn đề, những lĩnh vực trong cuộc sống đểcùng bàn bac, đưa ra ý kiến về một sự kiện xã hội nóng bỏng nào đó đangdiễn ra Vì là “cuộc trò chuyện…” nên hai nhân vật ở thế cân bằng, mỗi bênđều đưa ra những cái nhìn, những quan điểm rõ ràng thậm chí đối chọi nhau

về điều đang bàn luận

Thực chất, việc lấy tít “phỏng vấn với…”, hay “cuộc trò chuyện…”cũng đều nhằm mục đích thông báo cho công chúng về hình thức hỏi đáp và

tít nhằm đưa ra một âm hưởng chủ đạo: tạo một cảm giác rằng tác giả khôngtham gia vào câu chuyện mà chỉ ghi chép làm cho công chúng đọc câu chuyện

có tính khách quan Tít của Lê Thị Liên Hoan không ngắn gọn và hàm ý nhưnhững tít mà chúng ta thường thấy trong tiểu phẩm báo chí Tuy nhiên, nóphù hợp với hình thức phỏng vấn mà tác giả sử dụng.Trong thể loại phỏngvấn, thường có những tít đơn giản và luôn luôn thông báo rằng đây là cuộcphỏng vấn (với ai) để công chúng nắm được Đây là nét khác biệt so với đặcđiểm vốn có của tiểu phẩm về tít, thể hiên sự giao thoa biến thiên của lý luậnthể loại khi ứng dụng vào thực tiễn

và ảnh hưởng trực tiếp tới người đọc Lê Thị Liên Hoan sử dụng ngôn ngữđậm chất luận lý và sự châm chích mỉa mai cay nghiệt rõ nét từng đoạn Cứmỗi nhân vật nói là một lần họ xoáy vào vấn đề, nêu rõ nguyên nhân của sựkiện hiện tượng

Ví dụ như về vấn đề nhiều trường đại học thành lập không đủ tiêu

chuẩn Tóm lại, nếu nói một cách nghiêm khắc thì những trường như thế chả đáng gọi là đại học Chúng thiếu nhiều tiêu chuẩn rất tối thiểu và biện giải Nói thẳng ra là kinh doanh gian dối( ) Sự gian dối này làm mất thời gian, mất tiền bạc kèm theo mất lòng tin Ngôn ngữ của Lê Thị Liên Hoan không

thiếu đi chất lý luận sắc bén, với lý lẽ, luận chứng cần có ở nhà viết tiểu phẩmbáo chí

Như về vấn đề Vedan đạt giải thưởng, một giải thưởng đặt ra thu tiền

của doanh nghiệp với mục đích xấu: Tôi xin nói thẳng ra (tác giả rất thích dùng từ “nói thẳng” khi lý giải vấn đề) là để chia nhau Nếu như có hàng trăm doanh nghiệp đóng lệ phí, cứ mỗi doanh nghiệp vài chục triệu như thế thì sự chia nhau ngon tới mức nào Cho nên người ta tìm đủ cớ, đủ dịp và đủ tên gọi để nặn ra các giải thưởng, coi như một cú làm ăn, một vụ "áp phe" danh vọng.

Có thể thấy, ngôn ngữ của Lê Thị Liên Hoan đậm chất tư duy lôgic,hình tượng với nhiều thủ pháp gây bất ngờ, khéo léo, thông minh, và cuốn hútcông chúng đi vào câu chuyện của các nhân vật trong cuộc phỏng vấn giảtưởng Với mỗi tác phẩm, mỗi người đều có một phong cách riêng, không ai

có thể bắt chước được, trong đó mỗi tác giả sử dụng nhiều thủ pháp khác nhau

để cho tác phẩm của mình trở nên hấp dẫn hơn đối với công chúng Một tácphẩm cũng cần có hình thức cuốn hút, với những thủ pháp khéo léo có nhưthế mới giữ được điểm dừng của công chúng vào tác phẩm khiến họ theo dõi

từ đầu đến cuối bài báo Ở thể loại tiểu phẩm mọi thủ thuật đều nhắm tới mụcđích nêu bật ý định của người viết Trong những tác phẩm của mình, Lê ThịLiên Hoan đã dùng những thủ pháp nghệ thuật nhằm đem lại những giá trịcho tác phẩm và thu hút được sự quan tâm của người đọc Sau đây là một sốthủ pháp nghệ thuật Lê Thị Liên Hoan đã sử dụng:

- Thủ thuật dùng nhân cách hóa

Đây là thủ pháp mượn con vật, đồ vật hay hiện tượng thiên nhiên để

diễn đạt chuyện thật trong đời sống xã hội Lê Thị Liên Hoan đã nhân cáchhóa những con vật biến chúng thành nhân vật trong cuộc phỏng vấn giả tưởngcủa mình, để nói lên những suy nghĩ quan điểm tình cảm Mỗi nhân vật – convật được đưa vào cuộc phỏng vấn hay trò chuyện đều rất sâu sắc và mang

những nét cá tính riêng Lê Thị Liên Hoan nhân cách hóa con cọp để từ cáchnhìn của một chú cọp đưa ra những nhận định sâu sắc về vấn đề buôn bánđộng vật quý hiếm hay như một chú mèo bắt đầu cuộc phỏng vấn bằng mộttuyên ngôn rất ấn tượng “Mèo rất yêu chuột” Không chỉ thế, tác giả còn sửdụng những sự vật để biến chúng thành những thực thể sinh động, với tư cách

là người trong cuộc chứng kiến và đưa ra ý kiến của mình như cuộc phỏngvấn ô tô bàn về vấn đề quy hoạch bãi giữ xe, v.v…Có thể nói, Liên Thị LiênHoan đã sử dụng khá triệt để thủ pháp nhân cách hóa này

Lê Thị Liên Hoan thường chọn đối tượng khá đặc biệt như những con

vật, đồ vật được nhân cách hóa Những con vật, đồ vật được nhân cách hóa

xuất hiện khá nhiều trong những cuộc phỏng vấn giả tưởng của Lê Thị LiênHoan Và mỗi sự xuất hiện của một nhân vật – con vật được nhân cách hóađều mang đến những đề tài phiếm bàn rất thú vị Trong đó, Lê Thị Liên Hoan

đã khéo léo sử dụng những đặc điểm của con vật, sự vật để từ đó vận dụng ápdụng vào để lột tả bản chất của sự việc vấn đề Những con vật, sự vật được LêThị Liên Hoan rất đa dạng: phỏng vấn một chiếc bánh dẻo về chuyện bánhdẻo và dẫn đến vấn đề chất lượng MC truyền hình, phỏng vấn một chiếc xe ô

tô về chuyện quy hoạch thành lập các bãi giữ xe ô tô, phỏng vấn một chị bồcâu về đức tính hiền lành của chị bồ câu để nói đến đức tính “hiền lành” (thựcchất là đức tính cam chịu, bỏ qua cái tiêu cực) của phụ huynh trước chấtlượng kém cỏi của các trường đại học,…Bên cạnh đó, Lê Thị Liên Hoan cũng

có những cuộc phỏng vấn với các nhân vật dại diện cho một ngành nghề, lĩnhvực nào đó, và từ đặc thù nghề nghiệp để chuyển hướng luận bàn về xã hội:phỏng vấn một cảnh sát giao thông về thực trạng những người tham gia giaothông luôn ngụy biện về sự sai trái của mình, “liên đới” tới việc sử dụng chấtkích thích của vận động viên trong thể thao Việt Nam tại Olympic, hay cuộchỏi đáp với một người bán kính để đàm luận về những cách nhìn cuộc đời,v.v…

Nhân vật đại diện cho một tầng lớp nào đó, đặc biệt giọng điệu cho mỗi nhân vật trong bài đều riêng biệt, đều rất ra tính cách đặc sắc của

từng loại người, từng giới tính, từng độ tuổi Và đặc biệt Lê Thị Liên Hoan có

sở thích đồng thời lấy ngay chính đặc điểm của nhân vật để từ đó mà dẫn dắtđến vấn đề cần được đề cập đến Các nhân vật đều thể hiện đúng tính chấtphong thái của mình, đặc điểm của mình, đều có sở thích đả động đến cái tôicủa mình, những đặc điểm của mình một cách tự hào hoặc chua xót (tùy theohoàn cảnh), và đều có những nét độc đáo không thể trộn lẫn Đó là chiếc bánhdẻo “ngậm ngùi” khi không được ưa chuộng bằng bánh nướng, một chú chim

bồ câu với nhiều đức tính tốt đẹp, chú cá ở dòng sông bị ô nhiễm tung tăngđến báo nói lời cảm ơn Vedan, một chú cọp bị sổng chuồng luận bàn vềchuyện đời với những cú lừa mật gấu giả của bọn buôn thú Ngay cả nhữngnhân vật, những con người được phỏng vấn, hay được đặt vào trong cuộc tròchuyện cũng đều rất đúng hoàn cảnh, sắc thái và thể hiện rất rõ nét tính chấtnghề nghiệp như phỏng vấn một bác sỹ về những căn bệnh của con người thật

ra chỉ ra thói hư tật xấu, một học trò đang đọc sách tình cờ có một cuộc tròchuyện với thầy giào về khả năng sáng tạo của một nhà văn thực sự Nhưng

dù thế nào đi nữa ta cũng đều nhận thấy một nhân vật thứ ba đằng sau đó làtác giả, khiến cho nhân vật thể hiện rõ đặc điểm của mình nhưng không làmmất đi một giọng điệu châm biếm, đay đả, chua cay và có phần hơi ngangngang, tưng tửng

Các nhân vật rất thích chen ngang cắt lời nhau, để hỏi, để giải đáp thắcmắc trong ngôn ngữ của nhau Đồng thời phóng viên luôn là người kiệm lờihơn, mang tính dẫn dắt cho câu chuyện và thể hiện quan niệm với ý kiến củanhân vật (thường là đồng tình) Cách đặt câu hỏi rất ngắn gọn, để giành đất đểnhân vật giải thích tự biện Như bài phê phán về việc ca ngợi đức hy sinh củaphụ nữ, thực chất là cái nhìn thiếu công bằng với phụ nữ trong những côngviệc hằng ngày Nhân vật phóng viên đi theo câu trả lời của cô gái để truy ra

ngọn ngành vấn đề (rất đúng với tính chất của một nhà báo khi phỏng vấn –truy ra tận gốc vấn đề bằng những câu hỏi “đánh đâu trúng đó”):

PV: Thế buồn vì sao?

Cô gái: Buồn vì tôi mới vừa đọc một bài báo, ca ngợi một người phụ nữ

hy sinh?

PV: Hy sinh? Trong trận đánh nào?

Cô gái: Phải chi trong trận đánh thì không tức, vì sự hy sinh như thếgiúp ta chiến thắng kẻ thù Bài báo nói về sự hy sinh trong gia đình cơ

PV: Kìa cô, gia đình thì làm sao hy sinh được?

Cô gái: Được chứ Gia đình nào người phụ nữ đều có thể ngã xuống

nữ ấy đã dành cả cuộc đời mình cho chồng con thành đạt

Nhưng cũng có khi phỏng viên chỉ đóng vai trò đồng tình ủng hộ, gật

gù trước lý lẽ của nhân vật Thực chất đó là lời lẽ biện giải phân tích một vấn

đề của nhân vật chính nhưng được cắt nhỏ ra bằng việc xen kẽ vào nhận địnhđồng tình để công chúng không cảm thấy mỏi mệt bởi những lý lẽ dồn dậpđến một lúc

Trâu: Chứ sao Nó khiến người nghe hiểu được ngay và so sánh đượcngay Chả phải ngày nào hay năm nào cũng tìm được phát minh như thế

Phóng viên: Đúng

Trâu: Có thể nói, trên khắp đất nước này, từ bác dân cày đến vị giáo sư,

từ bà bán xôi đến ông tiến sỹ, cứ kể tới trâu bò là hình dung ra thịt xương vàtâm linh của nó.Từ trong tranh sơn mài đến bát phở, từ câu hát đến lũy trelàng, con trâu, con bò đã trở thành biểu tượng

Phóng viên: Đúng.

Trâu: Tôi tin chắc, việc của các nhà lãnh đạo, nhất là những nhà lãnhđạo khi quyết định đến chuyện sử dụng tiền của quốc gia, là phải nghĩ tới biểutượng này, chứ không phải cho nó chỉ là một “ngoại lệ”, một sự so sánh trongmột cơn ngẫu hứng rồi thôi

Phóng viên: Đúng.

Trâu: Việc có một số cán bộ không muốn dùng trâu để tính, chỉ đơngiản là các ông ấy khinh trâu Trong thâm tâm, ông cho rằng đó là một lối sosánh, tủn mủn, thiếu cái vĩ mô của các nhà tư tưởng lớn

Phóng viên: Tôi cũng nghĩ thế.

Có thế thấy ở đoạn hội thoại trên, người làm chủ hoạt cảnh, hùng biện

là con trâu, và phóng viên chỉ đóng góp một vai trò nhỏ bé và đơn thuần lànói “Đúng”, thể hiện sự đồng tình, cổ vũ làm nền cho sự hùng biện của chútrâu

Cách dẫn dắt của Lê Thị Liên Hoan mang tính chất từ xa đến gần Mởđầu cuộc nói chuyện giữa hai nhân vật thường chưa đi ngay vào vấn đề chính,

mà loanh quanh, đưa đẩy nói những chuyện không đâu vào đâu nhưng thựcchất “nói đây chết cây Hà Nội” khiến độc giả tò mò và bị cuốn hút vào câuchuyện

Rùa: Ừ Kể ra quy mô như thế cũng rất là to.

PV: Chả những to mà còn hoành tráng, chả những hoàng tráng mà còn sâu sắc, chả những sâu sắc mà còn cụ thể.

PV: Khoan gì ạ?

Rùa: Khoan cái từ cụ thể ấy

PV: Sao lại khoan Rõ ràng lắm chứ! Có bắn pháo hoa này, có khánh thành bảo tàng này, có chiếu phim này, có….có….có…này.

Rùa: Nhưng sự cụ thể quan trọng nhất là cụ thể về con người thì tôichưa thấy

Các nhân vật của Lê Thị Liên Hoan qua mỗi bài báo đến rồi đi, đàmluận về một vấn đề khác nhau, nhưng luôn giữ một gia vị rất Lê Thị LiênHoan Đó là cái giọng đã nói là phải nói cho ra nhẽ, phải lý luận phải kiến giải– thường là ở các nhân vật được hỏi chuyện, còn phóng viên thì kiệm lời hơnnhưng lại rất tinh ý, rất sắc sảo, moi đúng chỗ cần móc trong câu từ của nhânvật, để cùng chỉ ra cái xấu, cái đang khúc mắc

- Thủ pháp phản ngữ

Đó là thủ pháp sử dụng những mệnh đề trái ngược với thực tế, nhữngchân lý sẵn có trong cuộc sống Tác giả lại đưa ra cái giả thiết ngược lại Thựcchất là thủ pháp này “cài bẫy” độc giả khiến, khiến độc giả thấy thích thú bởi

sự trái khoáy sau đó dần vỡ lẽ ra cái điều mà tác giả chủ tâm muốn đề cậpđến Đây là thủ pháp được Lê Thị Liên Hoan sử dụng khá thành công Tác giảdẫn dắt người đọc theo một hướng khác hoàn toàn không ai dự đoán trướcđược Cách gài bẫy này thường có tác dụng gây được tiếng cười sảng khoái

và tạo được sự tò mò của công chúng, cuốn hút theo giai điệu của cuộc hỏiđáp cho đến khi nhân vật chốt hạ câu cuối cùng

Như khi “Phỏng vấn một con mèo”, mệnh đề đầu tiên tác giả tuyênngôn đều làm độc giải phải giật mình vì thấy lạ đời là “Mèo rất yêu chuột”:

PV: Thưa anh, với tư cách là một con mèo, anh phát biểu gì về chuột?

Mèo: Chuột, đó là bạn thân thiết của tôi, nếu không muốn nói rằng thânthiết nhất

PV: Ơ kìa, nghe nhầm không? Cả thế giới đều biết mèo ăn thịt chuột mà?

Mèo: Đúng vậy

PV: Thế tại sao chuộc còn là bạn anh?

Mèo: Tại sao không? Thử hỏi nếu chẳng có chuột thì tôi sống bằng gì?(…)

Mèo: Tôi hoàn toàn có một ý thức sâu xa: phải vừa bắt chuột, nhưng lạikhông bao giờ bắt hết để bảo vệ nguồn sống của mình

Đưa ra việc trái khoáy, mèo lại yêu chuột, khiến công chúng tò mò hấpdẫn bị lôi kéo theo biện giải của nhà báo Lê Thị Liên Hoan, từ đó tác giả đivào vấn đề chuyên nghiệp trong cách làm việc và lòng tin của con người trong

xã hội

Hay như việc lời cảm ơn chân thành đến ông vua gây ô nhiễm môitrường Vedan của một chú cá:

PV: Anh Cá ơi, anh tới để làm gì?

Cá: Để nhờ đăng lời cám ơn Công ty Vedan

PV: Cái gì? Công ty Vedan à? Anh có nhầm không?

Cá: Sao lại nhầm?

PV: Vì Vedan là Công ty tai tiếng đã gây ô nhiễm trầm trọng một dòng sông kia mà.

Cá: Tôi quyết không nhầm

PV: Vậy anh có giễu cợt không?

Cá: Tôi cũng quyết không giễu cợt Lời cám ơn Vedan này của tôi làlời cám ơn chân thành

PV: Chân thành? Vì đâu?