Đặc điểm thơ và từ đào tấn

Trong các bản tham luận đó, bên cạnh những bản tập trung tìm hiểu tâm trạng Đào Tấn qua các vở tuồng, nghiên cứu về nghệ thuật tuồng Đào Tấn nói chung cũng như đi sâu phân tích từng vở t

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

_

Phạm Thị Hồng Duyên

ĐẶC ĐIỂM THƠ VÀ TỪ ĐÀO TẤN

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2012

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Phạm Thị Hồng Duyên

ĐẶC ĐIỂM THƠ VÀ TỪ ĐÀO TẤN

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 34

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS ĐOÀN THỊ THU VÂN

Thành phố Hồ Chí Minh – 2012

M ỤC LỤC

Trang phụ bìa 1

Mục lục D ẪN NHẬP 1

Ch ương 1: ĐÀO TẤN – CON NGƯỜI, THỜI ĐẠI VÀ SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC 11

1.1 Con người và thời đại 11

1.1.1 Con người 11

1.1.2 Thời đại 24

1.2 Sự nghiệp sáng tác 29

1.2.1 Kịch bản tuồng 29

1.2.2 Thơ và Từ khúc 35

Ch ương 2 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CHÍNH TRONG NỘI DUNG THƠ VÀ TỪ ĐÀO TẤN 37

2.1 Tấm lòng ưu quốc ái dân 37

2.1.1 Nỗi niềm ưu tư quốc nạn 37

2.1.2 Tấm lòng yêu thương nhân dân 49

2.2 Tâm sự lữ khách tha phương và ước vọng hoàn hương ẩn dật 55

2.2.1 Nỗi niềm thương nhớ quê nhà 55

2.2.2 Giấc mộng hoàn hương ẩn dật 64

2.3 Tình yêu thiên nhiên và tình cảm thân tộc, bằng hữu 70

2.3.1 Tình yêu thiên nhiên 70

2.3.2 Tình cảm thân tộc sâu nặng, thiêng liêng 77

2.3.3 Tình bằng hữu keo sơn, thân thiết 90

Ch ương 3 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CHÍNH TRONG NGHỆ THUẬT THƠ VÀ T Ừ ĐÀO TẤN 94

3.1 Ngôn ngữ 94

3.1.1 Từ ngữ 95

3.1.2 Câu thơ 104

3.2 Thể loại 119

3.2.1 Thơ tứ tuyệt 119

3.2.2 Từ khúc 127

3.3 Giọng điệu 133

3.3.1 Giọng trăn trở, cảm thương 134

3.3.2 Giọng châm biếm, phê phán 138

K ẾT LUẬN 140

DANH M ỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 144

D ẪN NHẬP

1 Lí do ch ọn đề tài

Năm 1858, giặc Pháp chính thức nổ súng tấn công nước ta, bằng thủ đoạn

“tằm ăn dâu” nham hiểm, chỉ trong một thời gian ngắn, chúng nhanh chóng chiếm

được sáu tỉnh Nam Kì Trong lúc đất nước khốn nguy “Nước về Phú lãng lương

ti ền cạn, Dân mắc cu li cốt nhục tàn”, chính quyền phong kiến nhà Nguyễn đã

chẳng hết lòng cùng nhân dân chống giặc lại còn vô cùng ươn hèn và khiếp nhược khi liên tiếp kí các hiệp ước giao đất cho kẻ thù Chẳng mấy chốc, giang sơn Việt Nam hoàn toàn rơi vào tay giặc

Trước sự xâm lăng của quân Pháp và sự đầu hàng của triều Nguyễn, tầng lớp

sĩ phu yêu nước đồng loạt nổi dậy lãnh đạo nhân dân chống giặc và chống chính quyền Trong không khí sục sôi nhiệt huyết cứu quốc đó, các văn sĩ chân chính đã

chọn cho họ những con đường đi khác nhau Có người chọn con đường cứu nước,

cứu dân, sẵn sàng hi sinh tất cả vì sự nghiệp giải phóng quê hương như Trương Định, Phan Bội Châu, Phan Đình Phùng, Nguyễn Thượng Hiền, Nguyễn Trọng Trì… có người chọn con đường cáo quan về ở ẩn để giữ trọn khí tiết, kí thác bao luyến tiếc cho giang sơn hào hùng một thuở vào thơ phú như Nguyễn Khuyến, Tú Xương… và cũng có những người tuy ra làm quan với nhà Nguyễn nhưng vẫn giữ

“chút lòng trinh bạch” với nước, với dân Họ cộng tác với triều đình chẳng qua là vì chưa thể thoát khỏi sự ràng buộc cố hữu của Nho gia về lí tưởng trung quân: mọi

việc trên thế gian đều do ý Trời quyết định, Trời giao phó tất cả cho vua – người mang chân mệnh thiên tử – “thế thiên hành đạo”, mọi sự phải trái vua chịu trách nhiệm với trời, còn nghĩa vụ của kẻ sĩ là phải lo sao cho trọn đạo “quân thần” Bề ngoài, họ lãnh đạm giữ những chức vụ quan trọng trong triều nhưng bên trong, họ đau buồn, tủi nhục trước cảnh nước mất nhà tan, nhân dân rên xiết dưới làn mưa đạn của kẻ thù Đào Tấn là một trong số những văn sĩ như thế Trong khi ở Bình Định, hàng loạt nghĩa sĩ hồ hởi tham gia phong trào Cần Vương, mấy nghìn sĩ tử bỏ thi về quê tụ nghĩa đánh Tây thì Đào Tấn thêm một lần nữa, bị ngụy triều đình của

Đồng Khánh trưng tập ra kinh thành Huế Nhìn vào sự hanh thông trên con đường

hoạn lộ của Đào Tấn, có người đã từng thắc mắc: một ông quan làm đến chức Cơ

mật viện đại thần, hưởng nhiều ân sủng của các triều vua từ Tự Đức đến Thành Thái, lại còn trốn tránh phong trào Cần Vương, chẳng dám chống lại kẻ thù như Đào Tấn thì có gì đáng để biện minh? Thật ra, khi đánh giá một con người chúng ta

“không nên dùng cái thước đo giữa họ với mình” (K Marx), không thể chỉ căn cứ

vào những hành động, biểu hiện bề ngoài của họ Đào Tấn làm một ông quan to, áo

mũ xênh xang nhưng trước sau ông không có hành động phản nước, hại dân và trong ông quan to ấy lại là một người dân nô lệ ôm nỗi đau đất nước tang thương, nhân dân điêu linh, một nhà Nho yêu nước, yêu dân nhưng ngơ ngác, bơ vơ, trĩu

nặng những giằng xé về hai chữ trung quân trong cơn sóng gió của thời đại Hơn

nữa, theo đồng bào Bình Định, Đào Tấn thăng quan tiến chức nhanh là nhờ tiếng hay chữ và tiếng làm nghệ sĩ (thầy tuồng) hơn là vì làm “việc quan” giỏi

Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Hạnh đã từng nói, đại ý: để tìm hiểu tư tưởng

của một con người, đặc biệt là người nghệ sĩ, người ta có thể căn cứ vào thành phần

của anh ta, vào những lời anh ta phát biểu đây đó, trong gia đình hay ngoài xã hội, vào những tác phẩm chính luận nhưng “phần tư tưởng sâu kín và trung thực nhất

của anh ta, phần có sức thuyết phục nhất đối với người đọc lại nằm ngay trong tác phẩm nghệ thuật” Điều đó đúng với tất cả mọi nghệ sĩ và đúng với Đào Tấn Vị

“trạng nguyên tuồng hát” (Nguyễn Hiến Dĩnh) ấy không có những tác phẩm chính

luận đanh thép, hùng hồn nhưng ông gói trọn tấc lòng ưu quân ái quốc, nỗi sầu thương đất nước nô lệ, nhân dân cơ cực, lầm than trong rất nhiều kịch bản tuồng, hàng trăm bài thơ, từ, văn biểu Với hàng chục vở tuồng xuất sắc đã sáng tác, nhuận

sắc và những đóng góp to lớn cho sự phát triển nghệ thuật tuồng, Đào Tấn được người đời yêu mến, kính trọng và tôn phong là hậu tổ của nghệ thuật hát bội Nhưng, bên cạnh vị thế tác giả xuất sắc của hàng chục kịch bản tuồng nổi tiếng, ông

còn được người đời xưng tụng với cương vị nhà thơ, “nhà viết từ khúc lỗi lạc” (Đỗ

Văn Hỷ) Tìm hiểu thơ và từ Đào Tấn, chúng ta không chỉ có cái nhìn trọn vẹn hơn

về con người, nhân cách, tư tưởng và tâm hồn “mai hoa” cao quý của nhà thơ, hiểu

thêm nỗi lòng, tâm trạng của một vị quan chính trực, có “đủ lương tri trí tuệ sáng

su ốt để thấy rõ kẻ thù chủ yếu của mình nhưng bất lực và bế tắc trong một thời kì hoàn toàn b ế tắc” [52,231] mà còn thấy được bút pháp tinh tế, uyển chuyển, tài hoa

của tác giả khi sáng tác thơ ca và từ khúc Đó cũng là lí do người viết chọn đề tài

“ Đặc điểm thơ và từ Đào Tấn”

2 L ịch sử vấn đề

Nghiên cứu về Đào Tấn và sự nghiệp văn chương của ông đã có rất nhiều công trình nghiên cứu và không ít các bài phê bình, đánh giá Đặc biệt, tháng 12 năm 1977, Ty Văn hóa và Thông Tin Nghĩa Bình đã tổ chức hội nghị khoa học nghiên cứu nghệ thuật tuồng Đào Tấn để làm sáng tỏ thân thế và sự nghiệp của tác

giả, qua đó đánh giá toàn bộ con người và sự nghiệp của một nghệ sĩ lớn trót sinh vào thời đại mà “mọi điều đều đảo ngược” (Bế Kiến Quốc) Trong các bản tham

luận đó, bên cạnh những bản tập trung tìm hiểu tâm trạng Đào Tấn qua các vở

tuồng, nghiên cứu về nghệ thuật tuồng Đào Tấn nói chung cũng như đi sâu phân tích từng vở tuồng nói riêng để xác định tiếng nói nhân đạo hay tâm trạng bế tắc, bi

phẫn của nhà soạn giả lỗi lạc còn có những bản tham luận nghiên cứu và đánh giá

về thơ và từ khúc của Đào Tấn

Trong bài “Tìm hi ểu Đào Tấn” (Kỷ yếu hội nghị Đào Tấn, nhà thơ, nghệ sĩ

tu ồng xuất sắc, Ty Văn hóa và Thông tin Nghĩa Bình), Xuân Diệu tỏ ra đặc biệt

quan tâm đến từ khúc của Đào Tấn “Nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới” cho

rằng “người viết tuồng Đào Tấn và người làm từ khúc Đào Tấn là một, có người

tâm h ồn bên trong dào dạt mà viết từ, mới có người hành động xã hội bằng viết

tu ồng Người viết tuồng Đào Tấn phấn đấu để viết tuồng cho tốt, cho có tác dụng xã

h ội, đồng thời người làm từ Đào Tấn lắng nghe tâm hồn mình, tâm trạng mình ”

Qua việc giới thiệu một số bài từ, chỉ ra nội dung của từ Đào Tấn (“những tâm tình,

tình c ảm của một con người đứng trước thiên nhiên, trước xã hội và nhất là trước cái th ực tiễn có thật là bản thân tâm trạng của mình”,“nói đến cao độ cái buồn đau

c ủa mình” [11,242]), đánh giá về “không khí nhạc điệu tâm tình” các bài từ, Xuân

Diệu có nhận định “Từ của Đào Tấn báo hiệu chủ nghĩa lãng mạn” [11, 242]

Tác giả Thu Hoài trong bản tham luận “Đất nước và tâm trạng Đào Tấn

Ty Văn hóa và Thông tin Nghĩa Bình) cũng đưa ra một số nội dung cơ bản của thơ

và từ Đào Tấn như ghi lại hiện tình đất nước (ở nơi kinh thành và quê hương Quy Nhơn của tác giả) trong những năm cuối thế kỉ XIX, thể hiện nỗi buồn, sự băn khoăn, nỗi cô đơn, sự bế tắc trong tư tưởng của nhà thơ, phản ánh tấm lòng yêu thương, trân trọng nhân dân lao động của vị “quan to song lại lắm phen thăng

trầm”: “Thi sĩ rất mực yêu con người, tình ông thăm thẳm đậm đà, mọi vật dưới

ngòi bút ông đều sinh động, đáng yêu như một tâm hồn quyến rũ” [16,443], thể hiện

“kh ối mâu thuẫn lớn trong ý thức hệ của bản thân tác giả” [16,446] Ngoài ra, còn

có một số nội dung được tác giả Thu Hoài nhắc đến như tình cảm bè bạn, tình cảm

với người vợ hiền Trong phần cuối bản tham luận của mình, tác giả bài viết đã đưa

ra một nhận định về thơ và từ của cụ Đào: “Con người trong thơ chữ Hán của ông

đã bắt đầu có cá tính, thế giới nội tâm đã được miêu tả, tái hiện trung thực và đa

d ạng Trước kia Phạm Thái đã viết từ, song phải đến Đào Tấn, từ mới được sử

d ụng một cách uyển chuyển tài tình” [16,449]

Cũng tại hội nghị khoa học nghiên cứu nghệ thuật tuồng Đào Tấn năm 1977, tác giả Lê Xuân Lít đã trình bày những nghiên cứu của mình về nỗi lòng cụ Đào qua

những trang thơ và từ viết về đề tài mùa xuân Trong bản tham luận “Mùa xuân

trong thơ và từ của Đào Tấn”, tác giả đã viết: “Đào Tấn mong đừng thay đổi ước

mơ hay đúng hơn là đừng thay lòng Nhưng thực tại bộc con người lúc ấy phải thay lòng, n ếu không mọi ước mơ đều bị tan vỡ Cái bi kịch của tâm trạng nhà thơ họ Đào là chỗ ấy.” [26,433]

Nhà nghiên cứu Hồ Đắc Bích với bản tham luận “Đào Tấn qua thơ, từ và

Văn hóa và Thông tin Nghĩa Bình) cũng đã đưa ra một số ý kiến của mình về con

người và một vài nội dung cơ bản trong thơ và từ của Đào Tấn Theo tác giả, “khi

được đi ra ngoài (ra khỏi bốn bức tường của thư phòng), được tiếp xúc với thực tế, khi ph ải gánh vác vai trò phụ mẫu chi dân” tư tưởng của Đào Tấn đã có sự chuyển

đổi từ việc coi “ý vua là ý trời”, ca ngợi chính sách “dĩ hòa vi quý” của triều đình trước thủ đoạn tằm ăn dâu của thực dân Pháp” sang băn khoăn, chông chênh với tư

tưởng trung quân “Ông cảm thấy buồn cùng cái buồn của quê hương […] buồn cái

bu ồn của đất nước […] và Đào Tấn suy nghĩ về trách nhiệm của mình trước cảnh đau buồn ấy” [3,169] Tất cả những tâm sự, phiền muộn, những day dứt, trăn trở ấy

được Đào Tấn kí gửi trong cả tuồng cũng như thơ, từ khúc

Ở bài viết “Thơ Đào Tấn” đăng trên báo Đại đoàn kết số 45 năm 1977, qua

việc phân tích một số bài thơ trong “Mộng Mai từ lục”, tác giả Hồ Sĩ Hiệp đã giới thiệu khái quát cuộc đời và sự nghiệp của Đào Tấn Trong bài viết của mình tác giả cũng khẳng định rằng, mặc dù Đào Tấn không tham gia phong trào Cần Vương, nhưng ông đã tỏ ra có cảm tình với cuộc khởi nghĩa của Mai Xuân Thưởng, Phan Đình Phùng, với phong trào yêu nước do Phan Bội Châu đề xướng Tuy làm quan cho triều đình nhà Nguyễn, thậm chí là một ông quan to được vua và triều thần

trọng vọng nhưng trong một số bài thơ, tâm trạng u uất đối với thực trạng đất nước

và tấm lòng yêu nước sâu kín của nhà thơ được bộc lộ rõ rệt Đó cũng là tâm sự chung của các nhà thơ yêu nước đương thời

Năm 1978, nhà thơ Xuân Diệu một lần nữa nói đến một số nội dung của thơ

và từ của Đào Tấn với bài viết “Tìm hiểu nhà thơ Đào Tấn” (Tạp chí văn học, số

1) Theo Xuân Diệu, “Có một số bài thơ (và câu đối) của Đào Tấn phản ánh cái

chí, cái hoài bão c ủa mình bắt nguồn từ thái độ ẩn sâu của Đào Tấn” Qua phân

tích bài thơ “Đề Chùa Ông Núi” của Đào Tấn, nhà thơ họ Ngô cho rằng: “Tâm trí

ông (Đào Tấn) dập dồi giữa hai đường đi, hai thái cực: con đường đẹp nhất cao cả

nh ất là đi cứu nước, chống địch, và con đường lẩn tránh, ẩn náu là đi tu” Cũng

trong bài viết này, Xuân Diệu đã khẳng định: Từ chính là “nhật kí tâm hồn” của Đào Tấn và “Hai từ chính của từ khúc họ Đào, là “Thậm cảm hưng vong việc nước

nhà” và n ỗi buồn thân thế […] thân thế đây là cái thân thế hoài bão, thân thế ý chí, xét v ề mặt ấy thì Đào Tấn mãi mãi lênh đênh” [7]

Tác giả Hồ Sĩ Vịnh cũng đưa ra một số nhận định cá nhân về thơ và từ Đào

Tấn trong bài viết “Thơ và từ của Đào Tấn – mấy cảm nhận” trên báo Khoa học

xã h ội, Số 33, năm 1997 Theo tác giả, có “hai nội dung chính thường lặp đi lặp lại trong t ừ của Đào Tấn, đó là: Nặng lòng cảm hoài về số phận hưng vong của đất nước trước thảm kịch mới của lịch sử và nỗi buồn của đấng nam nhi chưa làm tròn

ph ận sự” Ngoài ra, bài viết cũng điểm qua vài nét về nghệ thuật trong một số bài

thơ của cụ Đào: “Thơ Đào Tấn có nhiều bài như một bức tranh, một bức tranh có

m ột nét chấm phá Người ta tổng kết thơ Trung Hoa có đặc điểm “thi trung hữu

h ọa”, có lẽ cũng đúng với nhà thơ họ Đào […] Nhân vật trữ tình trong thơ Đào Tấn thường nói ít, im lặng nhiều Dường như nhà thơ cố tình để “ý tại ngôn ngo ại””[62]

Trên tạp chí Sông Hương, số 104 (tháng 10), năm 1997, tác giả Đặng Hiếu Trưng (cháu ngoại của Đào Tấn) đã đưa ra một vài ý kiến về thơ và từ của nhà thơ

họ Đào Ở bài viết “Cảm nhận về tâm hồn và tài năng Đào Tấn qua thơ và từ của

bu ồn hơn vui, dòng thơ lãng mạn và đẹp đẽ của ông đã cống hiến cho người đọc, người xem, người nghe những phút gần như xuất thần, […] những bài thơ hay như

nh ững món bổ dưỡng tinh thần” [60]

Tác giả Trường Lưu với bài viết “Thơ Đào Tấn và nỗi lòng ưu thời mẫn

30 năm 2000 cũng đã đánh giá rất cao thơ Đào Tấn Theo tác giả, nhiều bài thơ của

Đào Tấn đã “đạt đến chiều cao sâu của nghệ thuật ngôn từ” và qua việc tìm hiểu

“nh ững gì trong kho tàng văn chương của ông được công bố, chúng ta bước đầu

th ấy được tài nghệ và tâm sự của ông gửi gắm trong đó, và cảm động nhất là những

v ần thơ ưu thời mẫn thế”.[28]

Ở mục “Đào Tấn” trong Từ điển Văn học (bộ mới), 2003, sau khi giới thiệu

sơ lược cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của cụ Đào, Nguyễn Lộc có bàn luận về thơ

và từ của ông Tác giả viết: “Đào Tấn có một số bài thơ kín đáo ca ngợi những nhà

chí sĩ yêu nước chống Pháp lúc bấy giờ như Hoàng Diệu, Phan Đình Phùng, Phan

B ội Châu Nhiều bài thơ của ông nói lên nỗi buồn sâu lắng trước cảnh đất nước ngày m ột rơi vào tay giặc mà mình vẫn bó tay, bất lực Trong sáng tác thơ, Đào

T ấn sở trường về các thể từ điệu Những bài từ của ông thường nhẹ nhàng, tình tứ,

có phong cách lãng m ạn khá rõ” [27,382]

Tác giả Nguyễn Thị Ánh trong luận văn Thạc sĩ Ngữ văn “Thế giới nghệ

cũng như phương thức thể hiện của thơ Đào Tấn

Gần đây, trong hai bài nghiên cứu của mình về thơ Đào Tấn, tác giả Nguyễn

Đình Thu cũng đã đưa ra một số ý kiến đáng quan tâm Nếu ở bài “Giọng điệu thơ

Đào Tấn”, sau khi khảo cứu toàn bộ thơ chữ Hán của Đào Tấn và đi sâu phân tích

các giọng điệu chủ yếu trong thơ ông như: sôi nổi, thiết tha, ngợi ca, thương cảm,

chua xót, phê phán, đả kích, trăn trở, suy tư tác giả đã đi đến kết luận: “Qua

gi ọng điệu thơ Đào Tấn, chúng ta có thể khẳng định ông là con người có nhiều

ph ẩm chất đáng quý của một bậc hiền nho, yêu thiên nhiên, có tư tưởng thân dân,

có khát v ọng cứu nước Đó còn là một người vừa sôi nổi, thiết tha nhưng cũng hay yên l ặng trong những trăn trở, suy tư Tất cả điều đó là biểu hiện của một vị quan đầy trách nhiệm nhưng cũng là con người cá nhân đa tình, đa cảm” [55] thì trong

mảng thơ viết về đạo Phật của Mộng Mai tiên sinh và chỉ ra rằng “chính chất Thiền

trong con người Đào Tấn đã góp phần làm cho một trọng quan triều đình mà lại rất

g ần gũi với nhân dân, sống nhân ái chan hòa, thấu hiểu được thế thái nhân tình trong xã h ội ba đào đầy biến động” [56]

Nh ận xét chung:

Bước đầu tìm hiểu, chúng tôi đã thu thập được một số tài liệu nghiên cứu, đánh giá về thơ và từ của Đào Tấn Các bài viết này đã ít nhiều đưa ra được một vài phương diện cơ bản trong nội dung cũng như nghệ thuật thể hiện trong thơ và từ khúc của cụ Đào, đồng thời phác họa đôi nét về tâm hồn, nhân cách, những trăn trở, day dứt trong lòng vị quan lớn liêm khiết, trinh bạch triều Nguyễn Tuy nhiên, chưa

có một công trình nào nghiên cứu hoàn chỉnh về nội dung và nghệ thuật của hai

mảng sáng tác này trong di sản nghệ thuật mà Đào Tấn để lại