Đặc điểm thơ mai văn phấn

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Điệp đã chỉ ra các khuynh hướng nổi bật của thơ sau 1975 như xu hướng viết về chiến tranh qua những khúc ca bi tráng về số phận của dân tộc, xu hướng trở về vớ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ HƯƠNG GIANG

ĐẶC ĐIỂM THƠ MAI VĂN PHẤN

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ HƯƠNG GIANG

ĐẶC ĐIỂM THƠ MAI VĂN PHẤN

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

Người hướng dẫn khoa học: GS TS Lê Văn Lân

Hà Nội - 2015

LỜI CẢM ƠN

Được sự phân công của Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội

và Nhân Văn, và sự đồng ý của thầy giáo hướng dẫn GS TS Lê Văn Lân, tôi đã

thực hiện nghiên cứu đề tài: Đặc điểm thơ Mai Văn Phấn

Để hoàn thành luận văn tốt nghiệp này, tôi xin chân thành cảm ơn các thầy

cô giáo đã tận tình hướng dẫn, giảng dạy tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và rèn luyện tại trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

Tôi xin gửi lời cảm ơn trân trọng nhất tới thầy giáo GS TS Lê Văn Lân, người đã tận tình, chu đáo hướng dẫn tôi thực hiện luận văn này đồng thời giúp tôi có thêm nhiều hiểu biết, kiến thức mới trong quá trình học tập và làm việc sau này

Tôi xin cảm ơn gia đình và bạn bè đã luôn ở bên cổ vũ, động viên tôi hoàn thành luận văn

Mặc dù đã có nhiều cố gắng để thực hiện đề tài một cách hoàn chỉnh nhất nhưng do kinh nghiệm và kiến thức có nhiều hạn chế nên không tránh khỏi những thiếu sót nhất định Tôi rất mong nhận được sự góp ý, chỉ bảo của các thầy cô giáo để tôi có thể hoàn thiện hơn trong các công trình nghiên cứu khoa học tiếp theo

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 20 tháng 12 năm 2015

Học viên

1

MỤC LỤC:

PHẦN MỞ ĐẦU: 03

1 Lí do chọn đề tài: 03

2 Lịch sử vấn đề: 05

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: 12

4 Phương pháp nghiên cứu: 12

5 Đóng góp của luận văn: 13

6 Cấu trúc luận văn: 13

CHƯƠNG 1: THƠ MAI VĂN PHẤN TRONG DÒNG CHẢY THƠ ĐƯƠNG ĐẠI 1.1 Quá trình đổi mới thơ đương đại: 14

1.2 Mai Văn Phấn và những chặng đường sáng tạo: 19

1.2.1 Những chặng đường sáng tạo thơ: 19

1.2.2 Quan niệm nghệ thuật: 27

1.3 Thơ Mai Văn Phấn trong xu thế cách tân của thơ đương đại: 30

CHƯƠNG 2: CẢM QUAN THẨM MỸ VÀ CẢM HỨNG HIỆN SINH TRONG THƠ MAI VĂN PHẤN 2.1 Cảm quan thẩm mỹ trong thơ Mai Văn Phấn: 33

2.1.1 Cái đẹp: cội nguồn của sự sống: 34

2.1.2 Cái đẹp thuần Việt mang tính dân tộc: 38

2.1.3 Cái đẹp mang tính tôn giáo: 43

2.2 Cảm hứng hiện sinh trong thơ Mai Văn Phấn: 50

2.2.1 Một thế giới siêu nghiệm: 52

2.2.2 Con người – trung tâm của cái vô cùng: 56

2.2.3 Cái tôi ý thức và vô thức: 59

2

CHƯƠNG 3: NHỮNG ĐỘC ĐÁO VỀ NGHỆ THUẬT TRONG THƠ MAI VĂN PHẤN

3.1 Thế giới hình tượng và biểu tượng: 62

3.1.1 Biểu tượng đất đai, sông nước, cỏ cây: 63

3.1.2 Biểu tượng ánh sáng, ban mai, ngọn lửa: 70

3.1.3 Hình tượng người mẹ, người tình: 76

3.2 Cấu trúc bài thơ: 79

3.2.1 Thể thơ: 79

3.2.2 Tổ chức đoạn thơ, câu thơ: 85

3.3 Ngôn ngữ thơ: 89

3.3.1 Ngôn ngữ thơ siêu thực: 89

3.3.2 Ngôn ngữ thơ giản dị, đời thường: 92

PHẦN KẾT LUẬN: 95

TÀI LIỆU THAM KHẢO: 97

3

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

1.1 Trong bài viết Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh

họa, nhà văn Nguyễn Minh Châu cho rằng cần phải chủ trương khuyến khích

cá tính, khuyến khích sáng tạo và chấp nhận sự đa dạng để cho văn nghệ một khoảng đất rộng rãi hơn nữa Chính bởi những đòi hỏi cần phải thoát ra khỏi một nền văn nghệ minh họa, thoát ra cái hành lang vừa hẹp vừa thấp đó, sự đổi mới và cách tân xuất hiện như một nhu cầu thiết yếu

Sau năm 1975, nền văn học nói chung và thơ ca nói riêng đã có nhiều chuyển biến tích cực, đa dạng và phong phú về nội dung, mới lạ về mặt hình thức Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Điệp đã chỉ ra các khuynh hướng nổi bật của thơ sau 1975 như xu hướng viết về chiến tranh qua những khúc ca bi tráng về số phận của dân tộc, xu hướng trở về với các tôi cá nhân, những âu lo của đời sống thường nhật; xu hướng đi sâu vào những vùng mờ tâm linh, đậm chất tượng trưng, siêu thực; xu hướng hiện đại và hậu hiện đại

Căn cứ vào những biểu hiện về quan điểm thơ, cách sử dụng thi ảnh cũng như cấu trúc văn bản thơ, có thể thấy dòng thơ sau 1975 vừa bảo tồn những giá trị thơ ca truyền thống lại vừa có những cách tân táo bạo Tuy nhiên, ngay trong sự bảo tồn giá trị thơ ca truyền thống cũng bắt đầu manh nha những đổi mới cả về mặt nội dung và hình thức nghệ thuật như trong thơ của Nguyễn Duy, Đồng Đức Bốn,… Khuynh hướng cách tân nổi bật lên là hai xu hướng: cách tân về nội dung, thể tài như Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Quang Thiều, Dương Kiều Minh, Mai Văn Phấn, Nguyễn Bình Phương, Inrasara, Phan Huyền Thư, Vi Thùy Linh,… và cách tân về mặt hình thức ngôn ngữ thi ca như Dương Tường, Lê Đạt, Trần Dần, Hoàng Hưng… Theo khuynh hướng cách tân, người nghệ sĩ đi sâu khai thác những tầng vỉa của đời

4

sống tâm linh, vô thức, những ẩn ức chìm trong bản ngã, bản năng sống, giúp con người nhận ra diện mạo của mình từ những mảng mờ tối của tâm hồn Cấu trúc thi pháp cũ bị phá vỡ, các nhà thơ đã rút bỏ “khả năng biểu vật, biểu thái, biểu niệm của thực từ, hư hóa thực từ bằng cách đẩy chúng vào cấu trúc mới, phát sinh nghĩa trong cú pháp hơn là nghĩa trong từ vựng, buộc chúng phải sống đời sống hư từ” [13; tr.140] Khuynh hướng cách tân đã mang lại cho thơ một diện mạo hoàn toàn mới, phong phú và phức tạp

1.2 Trong thời gian gần đây, thơ Mai Văn Phấn đã dần được giới nghiên

cứu, phê bình nói riêng và độc giả nói chung đặc biệt quan tâm Bởi lẽ cái mới bao giờ cũng khó chấp nhận trong khi Mai Văn Phấn luôn coi sự cách tân thơ là phương châm sáng tạo nghệ thuật trong suốt hành trình sống cùng thơ

ca Chính ông cũng đã từng phát biểu rằng một thi sĩ đích thực phải là người phải biết làm ra những bài thơ biết phản bội mình Nghệ sĩ phải là người liên tục vượt thoát qua những cuộc vong thân để hoàn thiện mình Cho đến thời điểm này, Mai Văn Phấn đã tìm được một chỗ đứng vững chãi trên thi đàn Việt Nam Thành công trong sáng tác của ông được ghi nhận bằng hàng loạt các giải thưởng uy tín như Giải thưởng văn học Nguyễn Bỉnh Khiêm (Hải Phòng) các năm 1991, 1993, 1994, 1995; Giải thưởng cuộc thi thơ của báo

Người Hà Nội năm 1994, Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam dành cho tập

Bầu trời không mái che năm 2010

Với sức sáng tạo dồi dào, Mai Văn Phấn liên tục cho xuất bản nhiều tập thơ ấn tượng, được giới thiệu tại nhiều quốc gia như Hàn Quốc, Indonesia, Thái Lan, Anh, Pháp… đồng thời có nhiều tập thơ song ngữ phát hành trên hệ thống sách online Amazon Thơ ông vừa đa dạng trong thể tài lại vừa sáng tạo trong lối diễn đạt

5

Vì những lí do trên, luận văn muốn đi sâu tìm hiểu về đặc điểm thơ Mai Văn Phấn, đặc biệt là những sáng tác của nhà thơ từ sau năm 2000 mà cụ thể

ở ba tập Bầu trời không mái che, Hoa giấu mặt và Vừa sinh ra từ đó nhằm

đưa ra một cách nhìn tổng quan về thơ ông trong giai đoạn hiện nay đồng thời thấy được những đóng góp của nhà thơ trong tiến trình cách tân thơ đương đại

2 Lịch sử vấn đề:

Mai Văn Phấn là một cây bút cách tân tiêu biểu trong dòng thơ sau 1975 Tác phẩm của ông từ khi xuất hiện đã thu hút sự chú ý của công chúng và giới nghiên cứu phê bình Có thể nói, số lượng bài viết về thơ Mai Văn Phấn khá lớn, đa dạng ở nhiều thể loại như giới thiệu sách, giới thiệu chân dung nhà thơ, thảo luận, nghiên cứu, phê bình,… Tuy nhiên, theo như nhà thơ Đỗ Quyên cho rằng, trước Hội thảo thơ về Mai Văn Phấn diễn ra tại Hải Phòng vào ngày 15/05/2011 thì trong số 60 bài viết về thơ ông, hầu như chưa thấy các bài phê bình học thuật mà chủ yếu trong số đó là các bài viết mang tính chất điểm sách, giới thiệu chân dung nhà thơ hay những bài tranh luận chung chung, cảm tính hoặc mới chỉ đi vào khám phá một hoặc số ít phương diện đặc điểm nghệ thuật thơ ông Từ đó đến nay, cũng đã có nhiều bài nghiên cứu, tiểu luận, tham luận đánh giá về vị trí và giá trị của thơ Mai Văn Phấn trong tiến trình thơ đương đại

Sau đây, tôi xin lược thuật lại một số công trình nghiên cứu, các ý kiến đánh giá, phê bình thơ Mai Văn Phấn:

* Những bài nghiên cứu, đánh giá chung về thơ Mai Văn Phấn:

Nhằm đánh giá đúng giá trị cũng như chỗ đứng của thơ Mai Văn Phấn trong dòng chảy thơ đương đại, tháng 5/2013, một hội thảo thơ mang tên

“Mai Văn Phấn và Đồng Đức Bốn, khác biệt và thành công” đã được tổ

6

chức tại Hải Phòng Tại đây, nhiều bài tham luận, nghiên cứu đã được trình bày Nhà văn Đình Kính trong bài mở đầu tại Hội thảo đã nhấn mạnh: “Mai Văn Phấn là nhà thơ tiên phong sáng tạo theo hướng đổi mới, cách tân, định hình tư duy thẩm mỹ mới và anh đã được đánh giá cao” [29; tr.6] Khi khẳng định về tố chất người nghệ sĩ, Cao Năm đã không hề dè dặt trong việc đề cao bản lĩnh sáng tạo của một cây bút kiên định và giàu sức sống: “Mai Văn Phấn dường như sinh ra là để năng động và sáng tạo không ngừng, con người hiện thân của sự sáng tạo” [29; tr.18]

Trong bài Mai Văn Phấn - Những chặng đường sáng tạo thơ, PGS TS

Đào Duy Hiệp có kết luận: “Mai Văn Phấn đã cắm một cột mốc thơ đáng ghi nhận trên hành trình chinh phục ngôi đền thơ hiện đại Đến nay đã ngót ba mươi năm Chặng đường thơ sắp tới của anh còn dài và xa trước mặt Mà cột mốc hôm nay đã đánh dấu một trưởng thành” [29; tr.75] Còn Trần Thiện Khanh lại đặc biệt đề cao vị trí tiên phong trong tinh thần cách tân thơ của Mai Văn Phấn: “Có thể nói, Mai Văn Phấn thuộc số ít nhà thơ có tham vọng tạo dựng cho thi ca một diện mạo mới từ và trong nhịp điệu đời sống hiện đại Ông cổ súy cho sự đa dạng về khuynh hướng sáng tác, cởi mở và chấp nhận mọi sự thể nghiệm chuyển đổi” [29; tr.501]

Đánh giá về những cách tân, đổi mới thi pháp, nhà thơ Nguyễn Việt

Chiến trong bài viết Mai Văn Phấn trong “vòng xoáy” của thơ Hậu - hiện -

đại đã nhấn mạnh: “Nếu có một nhà thơ nào đó đang luôn tự đổi mới thơ

mình và phá vỡ các nhịp điệu mòn cũ trong các thể nghiệm thơ hôm nay, theo tôi, người đó phải là Mai Văn Phấn Từ trữ-tình-cổ-điển, anh “bay” thẳng một mạch vào hậu-hiện-đại rồi từ đó “lao” vào vòng xoáy đầy ấn tượng của thơ-cách-tân” [29; tr.420] Theo ông, mỗi bài thơ đều là một thể nghiệm mới, một phát hiện mới mang lại những bất ngờ từ mỗi câu thơ và ta không thể đoán định nhà thơ sẽ viết tiếp những gì ở câu thơ kế tiếp

7

Nhà thơ Thi Hoàng trong bài viết Cách tân như là đẩy thơ vượt qua tai

họa đã cho rằng trên con đường dấn thân đi tìm nẻo khác cho thơ mình, cái

nẻo càng ít dấu chân, thậm chí chưa có dấu chân ai đó càng tốt, Mai Văn Phấn

đã dằn mình để cho sự mạo hiểm thắng sự sợ hãi và chấp nhận những đau xé, cơn đau siêu thực hành hạ anh có khi còn hơn những cơn đau hiện thực… Tác giả bài viết cũng đã chỉ ra dưới bề sâu của tâm lý sáng tạo, Mai Văn Phấn đang cố gắng để không bị ràng buộc vào bất cứ một phương pháp sáng tác nào Anh đã huy động cả hình thức và nội dung cùng ghé vai đưa thơ lên cao hơn cái nền chung của thói quen đọc thơ ở người đọc và hy vọng tìm ra thi pháp của mình

Trong bài viết Thơ tạo sinh nghĩa Mai Văn Phấn, PGS.TS Hồ Thế Hà đã

đưa ra quan điểm của mình: “Mai Văn Phấn là một hiện tượng riêng của nền thơ đương đại Việt Nam – mà là một hiện tượng riêng, liên tục lấp lánh và mới lạ Ý thức đổi mới thi ca luôn thường trực trong từng cảm giác bé nhỏ của chính người thơ mà anh tự gọi là “vong thân” tức phủ định bản ngã thi sĩ trước đó của mình để được tồn tại trong một trạng thái tình cảm luôn luôn mới và trong một trạng thái ngôn ngữ luôn luôn khác – nghĩa là luôn luôn tạo sinh nghĩa – đã làm cho thế giới thơ Mai Văn Phấn không ngừng vận động, không ngừng phá và thay” [29; tr.227]

Thế giới nghệ thuật trong thơ Mai Văn Phấn là một thế giới khó nắm bắt

mà như nhà nghiên cứu Văn Giá trong bài viết Thơ sinh ra để nói về niềm hi

vọng của con người đã khẳng định: “Bề bộn về số lượng: 370 bài Bề bộn về

ý tưởng Bề bộn về thi ảnh Bề bộn cả về thể điệu: lục bát, đường luật, tự do, thơ văn xuôi, trường ca Lại đi qua ba quãng tính từ những bài thơ đầu tiên cho đến hôm nay Thế nên gọi được ra khuôn mặt của nhà thơ Mai Văn Phấn với tất cả những nét đặc sắc riêng quả là một thử thách đối với bất cứ ai” [29; tr.528] “Trong tính toàn thể nhất quán, thơ Mai Văn Phấn đã cất lên niềm hi

8

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Aristotle (2007), Nghệ thuật thi ca, (Lê Đăng Bảng, Thành Thái Thế

Bình, Đỗ Xuân Hà, Đoàn Tử Huyến hiệu đính), Nxb Lao động – Trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội

2 Lại Nguyên Ân (1999), 150 thuật ngữ văn học, Nxb Đại học Quốc gia,

Hà Nội

3 Bigelow Gordon (1961), Đôi nét về chủ nghĩa hiện sinh

Nguồn: http://reds.vn/index.php/tri-thuc/triet-hoc/222-doi-net-ve-chu-nghia-hien-sinh truy cập 08:00 ngày 20/11/2015

4 Chevalie Jean, Gheerbrant Alain (1997), Từ điển biểu tượng văn hóa

thế giới, Nxb Đà Nẵng - Trường viết văn Nguyễn Du

5 Bích Chi (bút danh của Nguyễn Quang Thiều) (2006), “Người đứng

trước những con sóng”, An ninh thế giới (số 54), tr 15

6 Nguyễn Việt Chiến (2006), “Mai Văn Phấn hành trình tới bến bờ cách

tân”, Văn nghệ trẻ (số 28), tr 5

7 Nguyễn Việt Chiến (2007), Thơ Việt Nam, tìm tòi và cách tân (1975 –

2000), Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

8 Nguyễn Đăng Điệp (2002), Giọng điệu thơ trữ tình, Nxb Văn học, Hà

Nội

9 Nguyễn Đăng Điệp, Văn Giá, Lê Quang Hưng, Nguyễn Phương, Chu

Văn Sơn (2005), Chân dung các nhà văn Việt Nam hiện đại, tập 1, Nxb Giáo

dục, Hà Nội

10 Nguyễn Hoàng Đức (2010), “Giải thưởng có đồng nghĩa với đỉnh cao”,

Văn nghệ trẻ (số 12), tr.12 – 13

11 Hà Minh Đức - chủ biên (1999), Lí luận văn học, Nxb Giáo dục, Hà

Nội

12 Hà Minh Đức (1999), Văn học Việt Nam hiện đại, Nxb Hà Nội, Hà

Nội

13 Ngô Hương Giang, Nguyễn Thanh Tâm (2015), Mai Văn Phấn và hành

trình thơ vào cõi khác, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

9

14 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (2004), Từ điển thuật ngữ

văn học, NXB Giáo dục, Hà Nội

15 Trần Mạnh Hảo (1995), Thơ - phản thơ, Nxb Văn học, Hà Nội

16 Đỗ Đức Hiểu (2000), Thi pháp hiện đại, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

17 Nguyễn Hiệp (2013), Mai Văn Phấn: vượt thoát về phía trong veo

Nguồn: http://maivanphan.vn/MaiVanPhan/32/398/789/1662/Ve-lo-trinh-thox truy cập 08:00 ngày 20/11/2015

18 Vũ Thị Huyền (2009), “Nhà thơ Mai Văn Phấn - Chữ bầu lên tư

tưởng”, Hải Phòng cuối tuần (số 33), tr 28 – 29

19 Mã Giang Lân (2001), Tiến trình thơ hiện đại Việt Nam, Nxb Giáo dục,

Hà Nội

20 Mã Giang Lân (2005), Văn học hiện đại Việt Nam vấn đề - tác giả, Nxb

Giáo dục, Hà Nội

21 Mã Giang Lân (2006), Nhịp điệu thơ hôm nay

Nguồn: tieulun.hopto.org/download.php?file=NhipDieuThoHomNay truy cập 08:00 ngày 20/11/2015

22 Mã Giang Lân (2014), “Đôi điều về thơ trẻ”, Văn Nghệ quân đội (số

788)

Nguồn: http://vannghequandoi.com.vn/Phe-binh-van-nghe/Doi-dieu-ve-tho-tre-5768.html truy cập 08:00 ngày 20/11/2015

23 Phong Lê, Vũ Văn Sĩ, Bích Thu, Lưu Khánh Thơ (2002), Thơ Việt Nam

hiện đại, Nxb Lao động, Hà Nội

24 Vi Thùy Linh (1999), “Một con chiên nguyên khiết của thi ca”, Thừa

Thiên Huế (số 1507), tr.4

25 Nguyễn Văn Long, Lã Nhâm Thìn (2005), Văn học Việt Nam sau 1975

những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy, Nxb Giáo dục, Hà Nội

26 Nguyễn Văn Long (2003), Văn học Việt Nam trong thời đại mới, Nxb

Giáo dục, Hà Nội