Đặc điểm thơ viết cho trẻ em của võ quảng

Nhà thơ Phạm Hổ, người bạn đường gần gũi của Võ Quảng trên con đường văn học trẻ em, đã nói lên cảm nghĩ của mình khi đọc thơ Võ Quảng: “Thơ Võ Quảng thường có những cái hay trong sự mộc

Trước hết, tôi xin gửi lời tri ân đến cô giáo ThS Trần Thị Mỹ Hồng, người

đã tận tình hướng dẫn tôi thực hiện và hoàn thành Khóa luận này

Xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc quý thầy cô đã giảng dạy và đóng góp những ý kiến quý báu cho tôi trong quá trình học tập

Xin chân thành cảm ơn Khoa Sư phạm Tiểu học – Mầm non, Trường Đại học Quảng Bình đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi nghiên cứu

Xin gửi lời cảm ơn đến các cô thư viện Trường Đại học Quảng Bình đã hỗ trợ tận tình cho tôi trong quá trình tìm kiếm tài liệu nghiên cứu để hoàn thành Khóa luận này

Xin cảm ơn cô giáo chủ nhiệm người đã động viên khi tôi gặp khó khăn, tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài

Xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn lo lắng động viên và ủng hộ tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu

Nhân dịp này cho phép tôi được bày tỏ lòng biết ơn chân thành nhất!

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong đề tài là trung thực, và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Sinh viên

Nguyễn Thị Huyền

VÕ QUẢNG (1920 – 2007)

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 3

1 Lí do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

3.1 Đối tượng nghiên cứu 6

3.2 Phạm vi nghiên cứu 7

4 Phương pháp nghiên cứu 7

5 Đóng góp của đề tài 7

6 Cấu trúc đề tài 7

NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1:HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA NHÀ THƠ VÕ QUẢNG 8

1.1 Tiểu sử, con người 8

1.2 Sự nghiệp sáng tác 9

1.2.1 Con đường đến với sự nghiệp sáng tác cho trẻ em 9

1.2.2 Thơ viết cho trẻ em trên hành trình sáng tạo của Võ Quảng 11

1.2.3 Một số thể loại khác viết cho trẻ em trên hành trình sáng tạo của Võ Quảng 12

1.3 Vị trí Võ Quảng trong nền văn học trẻ em Việt Nam 14

CHƯƠNG II: ĐỀ TÀI, NHÂN VẬT TRONG THƠ VIẾT CHO TRẺ EM CỦA VÕ QUẢNG 18

2.1 Đề tài trong thơ viết cho trẻ em của Võ Quảng 18

2.1.1 Đề tài thiên nhiên 18

2.1.2 Đề tài loài vật 21

2.2 Nhân vật trong thơ viết cho trẻ em của Võ Quảng 26

2.2.1 Nhân vật trẻ em 26

2.2.1.1 Thế giới trẻ em trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày 26

2.2.1.2 Thế giới trẻ em trong hoàn cảnh chiến tranh 31

2.2.2 Nhân vật là các con vật 33

2.2.3 Nhân vật là cây cỏ, hoa lá 38

2.2.4 Nhân vật đồ vật 42

CHƯƠNG III: MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT THƠ VIẾT CHO TRẺ EM CỦA VÕ QUẢNG 46

3.1 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ 46

3.1.1 Ngôn ngữ giàu tính nhạc 46

3.1.1.1 Nghệ thuật tổ chức câu thơ 46

3.1.1.2 Vần thơ 50

3.1.1.3 Nhịp thơ 51

3.1.1.4 Mô phỏng âm thanh của các loài vật 53

3.1.2 Ngôn ngữ giàu hình ảnh 56

3.1.3 Ngôn ngữ đối thoại và ngôn ngữ độc thoại 58

3.2 Một số biện pháp nghệ thuật tu từ 61

3.2.1 Biện pháp nhân hoá 61

3.2.2 Biện pháp so sánh 64

3.2.3 Biện pháp tu từ lặp 67

KẾT LUẬN 71

TÀI LIỆU THAM KHẢO 73

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Văn học trẻ em là một bộ phận có vị trí đặc biệt trong nền văn học dân tộc Có vai trò to lớn trong việc gìn giữ những giá trị văn hóa đối với thế hệ trẻ thơ Đồng thời góp phần quan trọng trong việc hình thành và phát triển toàn diện nhân cách con người Trong những năm gần đây, văn học trẻ em Việt Nam đang khởi sắc khi được nhiều tác giả dành tình cảm đặc biệt cho các em, viết cho các em với niềm yêu thương trân trọng Họ mang đến cho lứa tuổi măng non những bông hoa tươi đẹp, rực rỡ và tỏa ngát hương thơm Đó là những ký ức, những miền yêu thương không bao giờ phai

mờ

Võ Quảng là tác đã dâng hiến cả cuộc đời và tâm huyết của mình để sáng tác cho trẻ em Đối với Võ Quảng, văn học trẻ em có một nhiệm vụ chính yếu, đó là giáo dục các em trở thành những người tốt Sáng tác thơ cho trẻ là định vị cái đẹp thơ ca trong hồn trẻ, tạo nên cái đẹp nơi con trẻ, góp phần nuôi dưỡng tâm hồn cho các em, giúp

các em lớn lên và hoàn thiện chính mình Ông từng quan niệm “Một quyển sách tốt có lúc mở ra cho các em thấy một ước mơ cao đẹp, ước mơ đó các em theo đuổi mãi cho đến khi khôn lớn”[23] Nói về các tác phẩm thơ viết cho các em, Võ Quảng cho rằng:

“Các em yêu thơ hay không là do chúng ta, là do trách nhiệm người làm ra thơ và những người đưa thơ đến cho các em Về phần các em, vốn rất nhạy bén sẵn sàng tiếp đón thơ, thơ đối với các em rất cần thiết” [12] Ý kiến đó phải chăng cũng chính là

những trăn trở, những mong muốn chung cho những ai quan tâm đến cuộc sống trẻ

đồng thoại, ông còn nhiều sáng tác khác: “Cái Thăng”, “Quê nội”, “Tảng sáng” Võ

Quảng đến với trẻ em bằng thơ, truyện, kịch bản phim hoạt hình Mỗi thể loại đều để lại những ấn tượng sâu sắc trong tâm hồn bạn đọc Không chỉ trẻ em yêu thích thơ văn của ông, mà người lớn đọc thơ văn của ông hầu như cũng giữ được nguyên vẹn cái hào

hứng của tuổi thơ

Thơ Võ Quảng thấm đẫm chất trữ tình, nhẹ nhàng và thân mật như mạch nước ngầm tươi mát nuôi dưỡng tâm hồn ngây thơ của các em, mở ra cho các em cả một chân trời nhận thức về thế giới xung quanh, khơi dậy những tình cảm tốt đẹp Thơ ông

còn có nội dung phong phú, nghệ thuật đặc sắc và mang ý nghĩa giáo dục cao Ông thường kể chuyện về quê hương hoặc viết về những gì gần gũi với cuộc sống của trẻ thơ Ông có lối viết dí dỏm, hóm hỉnh Giàu nhạc điệu, không lẫn với bất cứ ai Ông

quan niệm: “Tác phẩm văn học viết cho các em là một công trình sư phạm Người viết cần cân nhắc nên nói cái gì, nói như thế nào để có lợi cho tâm hồn các em mà không ảnh hưởng đến sự thể hiện nghệ thuật”

Là một giáo viên mầm non tương lai, việc tìm hiểu về vẻ đẹp của tác phẩm văn chương sẽ giúp ích cho bản thân tôi rất nhiều khi trau dồi kiến thức, bồi dưỡng tâm hồn phong phú Và tôi đặc biệt mong muốn khơi gợi đến niềm yêu thích thơ ca của trẻ nhỏ, từ đó bồi dưỡng tâm hồn trong sáng và năng lực cảm thụ thơ của các em qua những tác phẩm thơ của Võ Quảng Qua đó, giúp các em hoàn thiện nhân cách, rèn luyện các kỹ năng ngôn ngữ, phát triển tư duy và cảm xúc đẹp

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi đã lựa chọn đề tài “Đặc điểm thơ viết

cho trẻ em của Võ Quảng” để làm đề tài nghiên cứu

2 Lịch sử vấn đề

Võ Quảng là một trong số ít nhà thơ chuyên tâm viết cho trẻ em Trải qua hơn 50 năm hoạt động trong lĩnh vực văn học là chừng đó thời gian ông dành trọn tâm huyết cho văn học viết cho trẻ em Với những đóng góp lớn lao ấy, nhiều nhà nghiên cứu đã dành tặng cho Võ Quảng niềm ưu ái, sự ngưỡng mộ, cảm phục trước một tấm lòng hết mình vì thơ vì lứa tuổi măng non của đất nước

Nhà thơ Ngô Quân Miện đã nói rằng: “Đọc xong mỗi tập thơ của Võ Quảng, gấp cuốn sách lại, ta thấy bao trùm lên tất cả là một tấm lòng yêu thương con người đằm thắm, đặc biệt là lòng yêu thương đối với trẻ em Dưới ngòi bút của anh, những em bé

và những câu chuyện trong thơ gây được xúc động thường là dịu dàng mà thấm thía Bài thơ “Anh Đom đóm” là một bài tiêu biểu về mặt này Bài thơ chứa chan một tình cảm nhân đạo đẹp đẽ Anh Đom đóm là một người lính gác chuyên cần đêm đêm xách đèn đi bảo vệ giấc ngủ cho con người, bảo vệ cuộc sống êm đềm, hạnh phúc của làng xóm” [5, tr.306] Cả một đời Võ Quảng như “Anh Đom đóm” canh gác cho con người,

cho thời thơ ấu, cho thời hình thành nhân cách của con người Ngô Quân Miện đánh giá rất cao ý nghĩa giáo dục nhân cách trẻ thơ của Võ Quảng và tâm huyết của nhà thơ với sự nghiệp văn học cho trẻ em

Nhà văn Đoàn Giỏi từng viết “Không phải chỉ có tấm lòng mà bằng kiên trì lao động không mệt mỏi, đã khiến anh thêm già dặn, có bản lĩnh và trở thành một tài năng” Nói như kinh thánh: “Sung sướng thay kẻ khát” thì Võ Quảng là một người sung sướng Bởi anh không lúc nào tự bằng lòng với mình, không tự mãn, lúc nào cũng thấy chưa đủ, cần vươn tới” [5, tr.292]

Nhà văn Vũ Ngọc Bình so sánh cái đẹp của truyện đồng thoại Võ Quảng với cái

đẹp của con ốc trai: Trai đã “chắt lọc ánh sáng và màu sắc của mặt trời và mặt trăng, của sao đêm và biển cả để làm nên ngọc quý”… Nó là “Văn chương - ngọc quý” Nếu

“tư tưởng và ngôn ngữ được chắt lọc thành những tia sáng và gam màu tinh diệu, rút

từ cuộc sống và qua lao động sáng tạo” [5, tr.317]

Nguyễn Tuân - người rất kĩ tính về văn, đã viết trong lời tựa “Tảng sáng”: “Nếu

tôi nhớ đúng thì Võ Quảng bắt đầu nói chuyện với độc giả nhỏ bằng tập thơ Măng tre Thơ măng có những bài đẹp như tranh tĩnh vật Tranh vẽ những hình dáng tĩnh mà sống động, và Võ Quảng đã thổi vào đấy cái tâm hồn trong trắng của mình” [5,

tr.284]

Giáo sư Phong Lê đã có lần viết về Võ Quảng rằng đường đời ông rất có thể chuyển theo một hướng khác với nghiệp viết, và như vậy xem ra là thật, là hợp với số đông người Thế nhưng rồi ông đã chọn nghề viết, ấy là điều xem ra không bình thường Lại viết cho trẻ em khi chớm vào tuổi 40, trong bối cảnh một nền văn học cho

trẻ em còn đang trong buổi đầu thanh vắng Với sự “trái chứng” và “ngược đời” kia của Võ Quảng, xem ra có thể gọi ông là “ông Bụt” hiện ra tạo dựng một thiên đường

cho lớp lớp thế hệ trẻ em quả cũng không phải là quá lời Viết cho trẻ em là công việc khổ ải tự vượt qua những ham muốn thường nghiệm, kể cả nhu cầu bản năng thường thấy trong trái tim nhạy cảm của một nghệ sĩ trước bao la cuộc đời để rồi ông có được

những thành công viên mãn Ông còn nhận định: “Võ Quảng là hình ảnh một bộ hành chung thuỷ trong cuộc đi vẫn còn là vắng vẻ và vất vả, người trong số hiếm hoi, gắn nối văn mạch dân tộc và khơi tiếp cho nó một dòng chảy mới sau năm 1954” [11,

tr.336]

Nhà thơ Phạm Hổ, người bạn đường gần gũi của Võ Quảng trên con đường văn

học trẻ em, đã nói lên cảm nghĩ của mình khi đọc thơ Võ Quảng: “Thơ Võ Quảng thường có những cái hay trong sự mộc mạc, hồn nhiên có khi đến vụng về, một sự vụng về rất đáng yêu Và như Pi-cát-xô đã nói - có đôi khi chính sự vụng về kia là một yếu tố góp phần tạo nên phong cách” [5, tr.300] Còn tác giả Xuân Tửu đã nhận xét về tập thơ “Nắng sớm” của Võ Quảng như sau: “Tôi muốn nêu một nhận xét đầu tiên,

nhìn tổng quát tập Nắng sớm có một chủ đề tư tưởng rõ rệt Võ Quảng đã phản ánh

đúng trình độ nhận thức và tâm trạng trẻ em Việt Nam trong giai đoạn này, yêu nước, yêu đồng bào, ghét đế quốc Mỹ” [28, tr.884]

Vân Thanh – nhà khoa học của thiếu nhi đã cảm nhận về thơ Võ Quảng như thế

này: “Thơ Võ Quảng đem đến cho các em những rung động nhẹ nhàng và tinh tế trước cảnh vật quen thuộc xung quanh Chính qua thế giới sinh động và tươi tắn của cỏ cây, hoa lá và những con vật bé nhỏ, anh dạy các em cách quan sát và khám phá một cái gì rất độc đáo, rất riêng biệt trong những sinh hoạt bình dị, thường ngày, từ đó làm nảy

sinh trong các em lòng tin yêu cuộc sống” [5, tr.326] Những cảnh vật quen thuộc trong thơ Võ Quảng được nhà thơ Ngô Quân Miện nhận xét: “Đọc thơ Võ Quảng viết cho thiếu nhi, ta luôn luôn bắt gặp những con vật và những cỏ cây Có thể nói, trong thơ Võ Quảng, có cả một thế giới loài vật và cỏ cây Nói một cách khác, trong thơ Võ Quảng có một mảng vườn bách thú và bách thảo, mà những em bé nào có cái may mắn được vào đấy đều say mê và yêu thích” [5, tr.301]

Về ngôn ngữ trong thơ Võ Quảng, nhà văn Nguyễn Minh Châu cho rằng: “Vốn

từ trong thơ ông là những từ thông dụng, ít có từ khó hiểu đối với trẻ thơ Cách dùng

từ lặp, câu lặp trong thơ hợp với khả năng nhớ của các em Những từ láy trong thơ Võ Quảng làm tăng thêm nhịp điệu của lời thơ Võ Quảng khéo léo kết hợp mảng từ tượng thanh bằng cách dùng hoàn toàn bằng tiếng kêu của loài vật” [5, tr.318]

Võ Quảng thường khám phá ra nhiều điều bất ngờ từ những sự vật rất bình thường Nhờ đó, ngòi bút Võ Quảng đã tạo được một cá tính riêng qua những trang

viết dành cho trẻ em “Đọc Võ Quảng, thấy không giống một tác giả nào khác” [12,

tr.114] Sự thành công của Võ Quảng, bên cạnh nét hồn nhiên, mới mẻ của nội dung,

có sự góp mặt không nhỏ của những nét đặc sắc nghệ thuật Viết cho lứa tuổi nhỏ, Võ Quảng rất quan tâm đến việc lựa chọn hình thức nghệ thuật để truyền tải nội dung sao

cho phù hợp với đối tượng trẻ em Ông “rất sính và sành dùng vần trắc trong thơ” [12, tr.112], “hay chú ý đến nhịp điệu trong câu thơ sao cho thích hợp với nội dung” [12, tr.119], ông “hay dùng nhiều từ tượng thanh để tạo không khí” [12, tr.119] Võ Quảng ra nhiều tập thơ như: Gà mái hoa, Thấy cái hoa nở, Anh Đom đóm,… đã gây

được nhiều tiếng vang

Qua việc điểm xuyết các bài viết, các công trình nghiên cứu trên, chúng tôi nhận thấy: đã có rất nhiều lời nhận xét, bàn định của các nhà nghiên cứu, nhà phê bình văn học về các sáng tác thơ Võ Quảng viết cho trẻ em Tuy nhiên, đó chỉ là những lời bàn định khái quát hoặc nhận xét về các phương diện khác nhau trong sáng tác của Võ Quảng Nhìn một cách tổng quan, gần như chưa có một công trình nào đi sâu vào nghiên cứu về đặc điểm thơ của Võ Quảng viết cho trẻ em Chính vì thế mà chúng tôi

chọn nghiên cứu đề tài “Đặc điểm thơ viết cho trẻ em của Võ Quảng” để một lần

nữa khẳng định giá trị của thơ Võ Quảng và vị trí quan trọng của Võ Quảng đối với văn học trẻ em Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu đề tài là đặc điểm thơ viết cho trẻ em của Võ Quảng

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Để thực hiện được đề tài “Đặc điểm thơ viết cho trẻ em của Võ Quảng” chúng

tôi tập trung khảo sát các sáng tác thơ của Võ Quảng viết cho trẻ em, bao gồm các tập thơ:

- Gà mái hoa, xuất bản năm 1957

- Thấy cái hoa nở, xuất bản năm 1962

- Nắng sớm, xuất bản năm 1965

- Anh Đom đóm, xuất bản năm 1970

- Măng tre, xuất bản năm 1971

- Quả đỏ, xuất bản năm 1980

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu cơ bản

sau:

Phương pháp phân tích - tổng hợp: Phương pháp phân tích giúp người viết chỉ ra các đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của thơ Võ Quảng Phương pháp tổng hợp sẽ giúp cho người viết cái nhìn khái quát, toàn diện về đặc điểm thơ viết cho trẻ em của

Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng một số phương pháp như: Phương pháp loại hình, phương pháp hệ thống

5 Đóng góp của đề tài

Về mặt lí luận: Tìm hiểu giá trị nội dung và nghệ thuật thơ viết cho trẻ em của

Võ Quảng, từ đó làm cơ sở lý thuyết cho việc dạy học và học các tác phẩm văn học ở trường mầm non

Về mặt thực tiễn: Đề tài góp phần vào việc nâng cao kiến thức cho người nghiên cứu, là tài liệu tham khảo bổ ích cho giáo viên, sinh viên và quý bậc phụ huynh

6 Cấu trúc đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của đề tài được triển khai trong 3 chương:

Chương 1 Hành trình sáng tạo của nhà thơ Võ Quảng

Chương 2 Đề tài, nhân vật trong thơ viết cho trẻ em của Võ Quảng

Chương 3 Một số đặc điểm nghệ thuật thơ viết cho trẻ em của Võ Quảng

NỘI DUNG CHƯƠNG 1:

HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA NHÀ THƠ VÕ QUẢNG

1.1 Tiểu sử, con người

Nh à thơ Võ Quảng (1920 - 2007), sinh ra và lớn lên trong một gia đình nh à nho trung lưu ở xã Đại Hòa, huyện Đại Lộc, bên dòng sông Thu Bồn, Quảng Nam Từ nhỏ, ông đã được kế thừa lòng say mê văn học từ người cha - một nhà nho yêu nước

Đó chính là nền tảng vững chắc cho thành công trong nghiệp viết văn của ông sau này

Năm 15 tuổi, Võ Quảng rời quê ra học ở trường Quốc học Huế Năm 17 tuổi, ông tham gia phong trào học sinh yêu nước và gia nhập đoàn thanh niên Dân chủ Năm 1939, ông gia nhập Đoàn thanh niên Phản đế và được bầu làm tổ trưởng tổ Thanh niên Phản đế, hoạt động ở Huế Tháng 9 năm 1941, Võ Quảng bị chính quyền Pháp bắt giam ở nhà lao Thừa phủ, sau đó bị đưa đi quản thúc tại quê nhà Có thể nói, xứ Huế là nơi đã ghi dấu bao kỉ niệm một thời học sinh sôi nổi, khát khao đổi thay và hướng tới Cách mạng của Võ Quảng Những ngày hoạt động tại Huế và thời gian bị quản thúc ở quê nhà, ông đã tranh thủ đọc nhiều và nhờ đó vốn hiểu biết của ông cũng được mở rộng ở nhiều lĩnh vực

Sau khi Cách mạng tháng Tám nổ ra, Võ Quảng được chính quyền Việt Minh cử làm ủy viên Tư pháp thành phố Đà Nẵng Khi quân Pháp chiếm Nam Bộ, ông được cử vào chức vụ Phó chủ tịch ủy ban Hành chính kháng chiến thành phố Đà Nẵng Từ năm 1948, ông được cử làm phó Chánh án tòa án quân sự miền Nam Việt Nam, sau đó là Hội thẩm nhân dân Tòa án nhân dân liên khu V Trong suốt chín năm nền dân chủ cộng hòa, Võ Quảng đã khẳng định được năng lực hoạt động của mình trên hai lĩnh vực hành chính và pháp luật Thời gian này, ông cũng có sáng tác một số tác phẩm thơ dành cho trẻ em

Sau năm 1954, Võ Quảng tập kết ra Bắc và được điều về công tác ở chức

vụ ủy viên Ban nhi đồng Trung ương, phụ trách văn học cho trẻ em Ông đã từ chối con đường hoạt động chính trị - một con đường đầy thuận lợi và triển vọng đối với ông lúc bấy giờ - để đi theo nghề viết, đúng ra là viết văn cho trẻ em Đây là bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời Võ Quảng Kể từ đó, ông chỉ chuyên tâm với nghề viết, hết mình vì trẻ thơ Ông là một trong những người đã bỏ nhiều công sức để xây dựng nền móng đầu tiên cho nền văn học trẻ em dưới chế độ mới Năm 1957, Võ Quảng là một trong những người tham gia sáng lập và từng giữ chức Giám đốc nhà xuất bản Kim Đồng

Tại đây, ông đã quy tụ được nhiều tài năng, nhiều chuyên gia, nhà văn, nhà giáo

tâm huyết với việc sáng tác cho trẻ em Sáng tác của ông đi vào nhà trường, đến với các em học sinh qua những trang sách giáo khoa, v à đến sớm hơn với trẻ em từ khi các em còn ở nhà trẻ, mẫu giáo qua bài thơ, câu chuyện kể của các cô giáo mầm non Đây là một trong những cống hiến to lớn của Võ Quảng đối với sự nghiệp giáo dục

Không chỉ dừng lại ở việc viết văn, Võ Quảng mong muốn vươn đến nghệ thuật tạo hình cho trẻ em Năm 1964, ông được cử làm Giám đốc xưởng phim hoạt hình Việt Nam Cũng trong năm này, tên tuổi Võ Quảng nổi lên như một hiện

tượng mà nhà nghiên cứu Phong Lê gọi ông là “người hết mình và trọn đời cho trẻ em” Năm 1965, Võ Quảng được kết nạp vào Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam Là

người tâm huyết với nghề, ông rất coi trọng việc bồi dưỡng đạo đức, tình cảm và giáo dục tư cách làm người cho các em ngay từ thuở ấu thơ Và đặc biệt từ 1971, được phân công làm chủ tịch Hội đồng Văn học Thiếu nhi và giữ chức vụ này đến

khi về hưu, Võ Quảng dành toàn bộ tâm huyết cho lứa tuổi “thần tiên” của đất

nước Năm 2007, ông được nhà nước trao tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật Võ Quảng qua đời ngày 15 tháng 6 năm 2007 tại Hà Nội

Có thể nói, cuộc đời của Võ Quảng trải qua rất nhiều biến cố thăng trầm Ông sinh trưởng trong một giai đoạn lịch sử đầy sóng gió của đất nước, của cách mạng Việt Nam Đặc biệt trong đời mình, Võ Quảng đã có hai bước ngoặt quan trọng: Sau khi tập kết ra Bắc, ông đã từ bỏ con đường hoạt động chính trị đang rộng mở để chuyển sang cầm bút viết văn vì tình yêu đối với văn học luôn cháy bỏng trong tâm hồn Ngã rẽ thứ hai là gác việc sáng tác cho độc giả lớn tuổi cũng đang đầy hứa hẹn để chuyên tâm viết cho trẻ em bằng tình cảm trìu mến, yêu thương Hai cuộc phiêu lưu của Võ Quảng đều là vì tình yêu thơ văn và tình yêu con trẻ Nó hấp dẫn không kém chuyện phiêu lưu mạo hiểm của phương Tây, nhưng lại cũng phảng phất bóng dáng của triết học cổ phương Đông ở chỗ, đó là thứ tình yêu gắn liền với triết lý của đạo Phật

Tìm hiểu cuộc đời Võ Quảng mới thấm thía hết sự hi sinh của một nhà văn yêu trẻ Từ Quảng Nam tập kết ra Bắc, Võ Quảng có những cơ hội để thăng tiến trên con đường chính trị Thế nhưng, ông lại chọn con đường kết bạn với trẻ em Ông muốn sống giữa thế giới hồn nhiên, trong trẻo Đường cách mạng - đường văn của ông cuối cùng lại là con đường đến với trẻ em

1.2 Sự nghiệp sáng tác

1.2.1 Con đường đến với sự nghiệp sáng tác cho trẻ em

Giáo sư Phong Lê đã có lần viết về Võ Quảng: “Đường đời của ông rất có thể chuyển theo một hướng khác với nghiệp viết, và như vậy xem ra là thuận, là hợp

lẽ với số đông người Thế nhưng rồi ông đã chọn nghề viết ấy là điều xem ra không

bình thường Lại viết cho thiếu nhi khi chớm vào tuổi 40, trong bối cảnh một nền văn học thiếu nhi còn trong buổi đầu thanh vắng ấy là một chuyện càng không bình thường nữa” [34]

Với những đóng góp lớn lao trong việc sáng tác thơ văn cho trẻ em, có thể gọi

Võ Quảng là ông Bụt mà không quá lời B ở i ông đã tạo ra một thiên đường mới

mẻ và đầy màu sắc cho lớp lớp thế hệ trẻ thơ qua những sáng tác viết cho các em Viết cho trẻ em là công việc đầy gian khổ mà người cầm bút phải vượt lên trên những ham muốn đời thường, kể cả nhu cầu thường nhất trong trái tim nhạy cảm của một nghệ sĩ mới có thể làm được Nếu không yêu trẻ thơ bằng một tình yêu nguyên vẹn thì khó có được những thành công viên mãn như ông

Khát khao làm văn chương của Võ Quảng được hun đúc từ thời còn trẻ Sau 9 năm kháng chiến chống Pháp, tập kết ra Bắc, Võ Quảng mới có điều kiện thực hiện được ước mơ của mình Khởi đầu sự nghiệp của ông là thơ và rồi tiếp theo là truyện Cũng thật thú vị khi ngay trong lĩnh vực lý luận phê bình văn học trẻ em,

Võ Quảng cũng là người đầu tiên góp phần hình thành các quan niệm cơ bản đặc trưng cho văn học trẻ em Việt Nam như là sự trong sáng, tươi vui, hóm hỉnh, giàu tính giáo dục, sự phù hợp theo đối tượng lứa tuổi có nhiều bài viết hay và chuyên sâu về việc làm thơ, viết văn cho trẻ em, cũng như nhiều bài viết động viên khích lệ các tác giả trẻ viết cho trẻ em Đó là những đóng góp bước đầu định hình một nền văn học trẻ em Việt Nam thực sự chuyên nghiệp Có một điều cũng rất đặc biệt, Võ Quảng là người đầu tiên, dưới cái tên Hoàng Huy, dịch kiệt tác Đôn Kihôtê của Xecvantet sang tiếng Việt cho các em từ năm 1959 Đó là bản dịch phóng tác hợp với trẻ em mà vẫn giữ được cái hồn và tiếng cười của nhà văn Tây Ban Nha thiên tài này Thật thú vị là người thơ Võ Quảng hiền lành ít nói, thậm chí sinh thời ông

còn tự coi mình là “chậm chạp, chậm tiến”, nhưng ông đã lặng lẽ làm được rất nhiều

việc cho văn học trẻ em và qua đó đóng góp cũng thật nhiều cho văn học Việt Nam Sinh thời, Xuân Diệu nói với Võ Quảng “chúng mình cùng đi đến nơi về đến

chốn” Văn chương vốn có cả vạn ngả đường, nhưng đều hướng về “chốn” Chân,

Thiện, Mỹ Và Võ Quảng cũng như Xuân Diệu đều là những con người tài năng Trong khi các nhà thơ khác lấy việc làm thơ cho người lớn là chính và thỉnh thoảng

mới viết cho trẻ em như Huy Cận với tập thơ Đôi bàn tay em, Xuân Quỳnh có tập thơ Bầu trời trong quả trứng thì Võ Quảng lại dành phần lớn tâm huyết, tài năng

và trái tim cho thơ văn trẻ em Ông từng tâm sự: “Hãy dành cho con trẻ những gì đẹp đẽ và tinh khiết nhất ngay từ khi trẻ bước vào đời” [5, tr.360]

Ông đã dành trọn đời mình để chắt lọc những tinh túy nhất của cuộc sống dành

cho con trẻ Điều đó lắng đọng trong những trang viết như là sự kết tinh toàn bộ tài

năng và tâm hồn của ông

1.2.2 Thơ viết cho trẻ em trên hành trình sáng tạo của Võ Quảng

Thơ Võ Quảng có nội dung phong phú, nghệ thật đặc sắc và mang ý nghĩa giáo dục cao Ông kể về quê hương, viết về những gì gần gũi với cuộc sống của trẻ thơ Đặc biệt, ông có lối viết dí dỏm, hóm hỉnh, giàu nhạc điệu Khi viết về một thế giới loài vật phong phú, đa dạng xung quanh cuộc sống trẻ thơ ông quan niệm:

“Tác phẩm văn học viết cho các em là một công trình sư phạm Người viết cần cân nhắc nên nói cái gì, nói như thế nào để có lợi cho tâm hồn các em mà không ảnh hưởng đến sự thể hiện nghệ thuật” [23] Trong thơ ông, có đầy đủ những con vật nuôi

trong nhà, rất gần gũi với con người, những con vật sống trong rừng, cả những con vật có thể bay trên trời hay lội dưới nước, đúng như nhà thơ Ngô Quân Miện

nhận xét: đó là “một vườn bách thú” Miêu tả về loài vật hay cây cỏ bao giờ Võ

Quảng cũng lồng vào đó những bài học thật giản dị Những tác phẩm thơ của ông bao gồm:

có suy tư và đôi khi có cả một triết lí rõ rệt giải thích cho sự tồn tại của bản thân

mình Ông quan niệm: “Thơ có nhiệm vụ phải ghi sâu vào tâm hồn các em tất cả bức tranh đậm đà của đất nước, từ những sự kiện to lớn nhất, cho đến những việc nhỏ nhất, bóng dáng một cánh cò bay, hình ảnh sóng lúa dập dờn, cây đa, bến nước, tất cả vẻ đẹp của núi sông, đó là lớp phù sa mỡ màng, trên đó mọc lên xanh tươi tình yêu Tổ quốc” [15, tr.201] Người duy mĩ và kĩ tính bậc nhất trong văn chương Việt Nam là nhà văn Nguyễn Tuân từng viết: “Nếu tôi nhớ đúng thì Võ Quảng bắt

đầu nói chuyện với độc giả nhỏ bằng tập thơ Măng tre Thơ măng là những bài

thơ đẹp như tranh tĩnh vật Tranh vẽ những hình dáng tĩnh nhưng lại sống động,

và Võ Quảng đã thổi vào đấy cái tâm hồn trong trắng của mình” [5, tr.284]

Trong thơ Võ Quảng, thế giới nhân vật là những con vật, đồ vật, cỏ cây, hoa lá

mà ẩn chứa trong đó là bài học nhận diện, phát hiện đặc thù của mỗi con vật, mỗi hiện tượng trong cuộc sống đối với trẻ em Với các em là bài học về tình bạn, nhu cầu muôn thuở của con trẻ Còn với người lớn là biểu tượng cho sự quảng giao tình

bè bạn, của giao lưu cộng đồng, đó là tiếng nói của thời đại thế giới hội nhập mà

Võ Quảng đã sớm cảm nhận và thể hiện trong thi phẩm của mình Còn với các nghệ

sĩ, thơ Võ Quảng lại mang hàm nghĩa, nó là khát vọng gõ cửa lâu đài nghệ thuật đến với trẻ em và quan trọng nhất là mỗi người bước vào đó phải có một phong cách nghệ thuật độc đáo

1.2.3 Một số thể loại khác viết cho trẻ em trên hành trình sáng tạo của Võ Quảng

Mảng văn xuôi viết cho trẻ em của Võ Quảng khá phong phú Đề tài bao

trùm trong văn xuôi của Võ Quảng có thể gói gọn trong mấy chữ “bức tranh quê” [11, tr.165] Khi dự định viết về quê hương mình, nhà văn Võ Quảng đã cố gắng

thể hiện bằng được sự đổi đời của cả một vùng quê hương Cánh mạng tháng Tám,

theo cách nói vắn tắt của tác giả là “Bừng lên một làng” Có thể nhận ra tình yêu quê

hương của Võ Quảng qua những trang sách miêu tả thiên nhiên và con người xứ Quảng, với những tác phẩm tiêu biểu như:

- Kinh tuyến, vĩ tuyến (1995)

Võ Quảng được biết đến với tư cách một tác giả chuyên viết cho trẻ em Ngoài tiểu thuyết và thơ, Võ Quảng còn là tác giả của nhiều truyện đồng thoại rất được bạn đọc nhỏ tuổi yêu thích Những câu chuyện đồng thoại của Võ Quảng nhẹ nhàng mà thấm thía Nó mang đến cho trẻ em những bài học bổ ích, giúp trẻ vững vàng hơn trong quá trình hoàn thiện nhân cách của mình Những quan sát và tri thức đời sống

đã được nhà văn chuyển hóa rất tài tình trên trang viết, để các em nhỏ tiếp cận một cách dễ dàng và dễ hình dung nhất Truyện đồng thoại của Võ Quảng hẳn sẽ làm các em mến yêu hơn các loài động vật gần gũi trong đời sống, cho các em những kiến thức sinh vật thú vị và cũng mở ra cho các em một thế giới tâm hồn phong phú, đầy tưởng tượng và những sắc màu Toàn bộ truyện đồng thoại của Võ Quảng được tập hợp trong ba tập:

- Cái Mai (1967)

Ngoài ra Võ Quảng còn viết nhiều tiểu luận, phê bình, kinh nghiệm sáng tác

và bài giảng lí luận sáng tác văn học trẻ em Võ Quảng có nhiều bài viết hay và chuyên sâu về việc làm thơ viết văn cho trẻ em, cũng như nhiều bài viết động viên khích lệ các tác giả trẻ viết cho trẻ em Đó là những đóng góp bước đầu định hình một nền văn học trẻ em Việt Nam thực sự chuyên nghiệp

Sự nghiệp sáng tác của nhà văn Võ Quảng cho trẻ em là những thành tựu quý giá của văn học Việt Nam Võ Quảng là một người có chủ kiến về văn học trẻ em, ông đã

ấp ủ một tư tưởng thẩm mỹ về một nền văn hóa cho trẻ em Ở vị trí người làm quản

lý văn học, ông luôn vì lợi ích của văn học trẻ em nước nhà, vì lợi ích chính đáng của các nhà văn trong việc xuất bản những tác phẩm văn học trẻ em có giá trị Không chỉ độc giả nhỏ tuổi ở trong nước biết đến, văn thơ của Võ Quảng còn được chọn dịch

và giới thiệu ở nước ngoài qua các thứ tiếng khác nhau như Nga, Pháp, Anh, Đức

Ở đâu tác phẩm của ông cũng được hưởng ứng nhiệt tình của độc giả Chính điều này đã một lần nữa giúp chúng ta khẳng định vị trí cũng như ảnh hưởng của Võ Quảng đối với nền văn học trẻ em và trong sự nghiệp trồng người của nước nhà Dành trọn cuộc đời mình cống hiến cho trẻ em, Võ Quảng đã để lại một khối lượng tác phẩm lớn mà đến nay các em vẫn yêu thích Với trẻ em, một cuốn sách hay bao giờ cũng đem đến cho các em những điều tốt đẹp, luôn là một gia tài trong hành trang vào đời của các em Vì vậy, người viết văn phải có trách nhiệm, phải có nghề và thực sự tâm huyết Đó là quan niệm và cũng là tâm sự sáng tác của đời văn

Võ Quảng Miệt mài gần nửa thế kỉ sáng tạo, Võ Quảng đã có một sự nghiệp văn học giá trị với đủ mọi thể loại thơ, tiểu thuyết, truyện đồng thoại, kịch bản phim hoạt hình và lý luận phê bình Đó thực sự là “những công trình sư phạm mang đậm bản sắc Võ Quảng, đậm chất dân gian, ngắn gọn, giàu triết lí và tình yêu thương Mỗi trang viết của Võ Quảng người đọc đều thấy thấm đẫm một tình yêu đằm thắm mà ông đã dành cho độc giả nhỏ tuổi Trải qua nhiều thập kỉ, những sáng tác của Võ Quảng vẫn luôn được các em đón nhận một cách hào hứng, trở thành hành trang theo các em khôn lớn vào đời

Với những thành tựu đặc biệt về văn học trẻ em, Võ Quảng được trao tặng giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật Ông xứng đáng được tôn vinh là một tài năng văn học viết cho trẻ em

1.3 Vị trí Võ Quảng trong nền văn học trẻ em Việt Nam

Văn học trẻ em là một bộ phận có vị trí đặc biệt trong nền văn học dân tộc

Nó đã hình thành và phát triển trong nhữn g hoàn cảnh lịch sử của đất nước Trong chế độ phong kiến, ở nước ta chưa có sáng tác văn học cho trẻ em Mãi đến đầu thế

kỉ XX, dưới chế độ thực dân phong kiến, qua những cuộc cách tân văn học theo xu hướng hiện đại hóa, văn học trẻ em mới bắt đầu được chú ý Đến giữa những năm miền Bắc bắt tay vào xây dựng hòa bình và miền Nam tiến hành đấu tranh vũ trang thống nhất đất nước thì văn học trẻ em mới có bước phát triển ngay trong cao trào thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược của cả đất nước Văn học trẻ em đã dần hình thành với đủ các bộ môn và thể loại như: truyện, thơ, kịch, ký, tranh bao trùm các chủ đề lớn về truyền thống lịch sử, cách mạng, kháng chiến; về sinh hoạt gia đình, xã hội, học tập, lao động và chiến đấu làm nên một sắc thái phản ánh mới của văn học Đây là chặng đường mở đầu cho nền văn học trẻ em Việt Nam Mặc dù trong hoàn cảnh khó khăn, tất cả những thành tựu trên đã ghi nhận những cố gắng của các văn nghệ

sĩ Nó chứng tỏ nền văn học viết cho các em rất có cơ sở và điều kiện để phát triển trong tương lai Điều quan trọng hơn là văn học trẻ em đã tập hợp được một đội ngũ đông đảo với hàng trăm nhà văn, nhà giáo và họa sĩ thuộc nhiều lứa tuổi mà có hứng thú viết và vẽ vì trẻ em Để có những thành tựu như vậy phải kể đến công sức của lớp người khai sơn phá thạch đầu tiên mà Võ Quảng là một trong số rất ít những nhà văn ấy

Qua ba mươi năm (1945 - 1975) trải dài trong hai cuộc kháng chiến, xen kẽ chiến tranh và hoà bình, nền văn học trẻ em Việt Nam xuất hiện hàng loạt cây bút chuyên nghiệp Nhiều người đã tạo dựng được tên tuổi cho riêng mình như: Vũ Tú Nam, Phạm Hổ, Nguyễn Kiên, Phan Thị Thanh Nhàn, Ma Văn Kháng Từ sau 1975, nhất là từ sau thời kì đổi mới, văn nghệ đã có một sự ra quân khá sôi nổi Nhiều tác giả cũ, tuổi đã cao nhưng vẫn dành tâm huyết viết cho các em Nhiều người, chuyên viết cho người lớn nay lại viết những tác phẩm sáng giá cho trẻ em (Phùng Quán, Duy Khán ), nhiều cây bút nổi tiếng có những truyện mà trong đó nhân vật trẻ em là nhân vật mang tư tưởng xã hội lớn (Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng ) Đặc biệt là sự xuất hiện của nhiều cây bút trẻ mang đến nhiều mới mẻ, táo bạo, mạnh dạn trong sáng tác Trần Thiên Hương, Lê Cảnh Nhạc và nổi bật là Nguyễn Nhật Ánh Thời gian này, Võ Quảng cũng đã cho ra đời rất nhiều tác phẩm đặc sắc trên nhiều lĩnh vực Tiêu

biểu như các truyện: Cái Thăng(1961), Chỗ cây đa làng (1964), Cái mai (1967), Những chiếc áo ấm (1970), Quê nội (1973), Bài học tốt (1975), Tảng sáng (1976)

và hàng loạt tập thơ: Gà mái hoa (1957), Thấy cái hoa nở (1962), Nắng sớm (1965), Anh Đom Đóm (1970), Măng tre (1971) Vậy là, cùng với Quê nội in

trước đó, Võ Quảng đã đưa người đọc vào một thế giới đa màu sắc của trẻ thơ với

những câu chuyện về một làng quê cụ thể thuộc đất Quảng Nam, quê hương tác giả, ở vào cái thời điểm lịch sử rất đặc trưng cho sự bừng tỉnh và chuyển mình của đất nước

là Cách mạng Tháng Tám năm 1945 Cũng thời gian này còn có một số tác phẩm

đáng chú ý của các tác giả khác như: Tuổi thơ im lặng của Duy Khán, Tuổi thơ êm đềm của Võ Hồng, Tuổi Thơ dữ dội của Phùng Quán, Côi cút giữa cảnh đời của

Ma Văn Kháng Và thời kì này chúng ta đã có một “phong trào sáng tác cho trẻ em” như những gì mà Võ Quảng đã trăn trở

Xuất hiện trong trào lưu của thời đại, Võ Quảng hiểu rất rõ tâm sinh lí của trẻ thơ vì thế ông đã đến với trẻ em bằng thơ, truyện, kịch bản phim hoạt hình Ở thể loại nào, ông cũng để lại ấn tượng sâu sắc trong tâm hồn bạn đọc, đặc biệt là thơ Vào nghề cầm bút khi bước sang tuổi 37, nhưng từ đây mở đầu một thời kỳ sung sức

nhất viết cho trẻ em của Võ Quảng Thời kỳ này ông cho in tập thơ đầu tay Gà mái hoa Đây là câu chuyện được viết bằng thơ kể về một chị gà mái hoa, từ lúc chị ta

biết đỏ mặt, rồi chị ta nhảy ổ, đẻ trứng, ấp trứng, rồi trứng nở ra cả một đàn gà con Những vần thơ trẻ trung, hóm hỉnh, với những cố gắng tìm tòi biểu hiện, qua cách

dùng nhiều vần trắc và từ tượng thanh, Gà mái hoa hé lộ ra những đường nét và

màu sắc thuộc phẩm chất tâm hồn tác giả và có thể là ngoài ý muốn, nó cũng là lời cam đoan, lặng lẽ rằng từ nay mình sẽ chuyển hướng trọn vẹn vào hoạt động văn học trẻ em Và Võ Quảng đã lựa chọn cho mình con đường viết cho t r ẻ e m trong suốt sự nghiệp của mình Cùng với lựa chọn đó, ông cũng là người góp phần tích cực tạo dựng ra một lực lượng, xây dựng nên một đội ngũ văn học chuyên tâm viết cho trẻ em Khi bàn về chức năng, nhiệm vụ của văn học trẻ em, Võ Quảng cho

rằng: Văn học trẻ em phải là “những đốm lửa thắp sáng những khía cạnh nhân đạo của con người Nó phải làm cho các em biết sung sướng, xót xa, yêu thương, căm giận, ghét mọi biểu hiện xấu xa, yêu mọi biểu hiện vị tha trung thực, làm được như vậy tức là người viết đã đánh thức được trong các em những tình cảm cao quý” [15, tr.200] Võ Quảng là một trong những người viết vào loại sớm nhất, lâu

dài nhất cho tuổi thơ, và cũng là người có ý thức nhất, có tâm huyết nhất vì các

em trong lao động nghệ thuật Nhà văn luôn khao khát sáng tạo ra cái hay, cái độc đáo trong mỗi tác phẩm của mình Tài nghệ của Võ Quảng là ở chỗ biết chọn lọc những

gì tinh túy nhất để kể cho trẻ em, nhờ đó mà tác phẩm tạo dựng được một không gian nghệ thuật, đạt được tính văn học và vì thế đã có sức sống lâu dài, ví như các

bài “ Mời vào”; “Anh Đom Đóm”; “Ai dậy sớm”

Điều mà nhà văn Võ Quảng gửi gắm lại cho chúng ta là ngọn lửa tình yêu trẻ

em, lòng ham học hỏi văn học dân tộc, văn học thế giới và niềm đam mê sáng tạo

Sự lao động cần mẫn và nghiêm túc đã đưa Võ Quảng đến thành công Để có được một đời sống nghệ thuật như vậy là do tài năng và hơn cả là một tình yêu sâu nặng

dành cho trẻ thơ Nét dung dị, tinh khôi thấm đẫm trong hồn thơ Võ Quảng đích thực là báu vật mà dường như số phận đã cắt đặt cho ông một thiên chức vừa như là người mẹ, lại vừa như một cô giáo dịu hiền Văn xuôi cho trẻ em của Võ Quảng cũng vậy: một văn phong có hồn phách trẻ thơ, bát ngát cảm giác khi xây dựng từng nhân vật trong truyện Ông đã ngược dòng về với bến bờ ấu thơ bên những câu chuyện, với từng sự vật quanh mình Không chỉ được trẻ em yêu thích, Võ Quảng còn đề lại nhiều ấn tượng tốt đẹp trong lòng bạn bè đồng nghiệp đương thời Họa sĩ Ngô Mạnh

Lân tâm sự: “Võ Quảng có tầm nhìn xa, rất dũng cảm bênh vực cho những trang văn có giá trị mà có thể chúng chưa nhận ra lúc đương thời” Còn nhà văn Đoàn Giỏi lại viết : “Không phải chỉ tấm lòng mà bằng kiên trì lao động không mệt mỏi,

đã khiến anh thêm già dặn, có bản lĩnh trở thành một tài năng” Nói như Kinh Thánh: “sung sướng thay kẻ khát” thì Võ Quảng là một người sung sướng Bởi anh không lúc nào tự bằng lòng với mình, không tự mãn, lúc nào cũng thấy chưa

đủ, cần phải vươn tới [5, tr.292]

Nhà văn, nhà thơ Phạm Hổ, người bạn gần gũi của Võ Quảng đã nói lên cảm

nghĩ của mình khi đọc thơ Võ Quảng: “Thơ Võ Quảng thường có những cái hay trong

sự mộc mạc, hồn nhiên có khi đến vụng về, một sự vụng về đến đáng yêu Và như Pi- cát-xô đã nói - có đôi khi chính sự vụng về kia là một yếu tố góp phần tạo nên phong cách” [5, tr.300]

Không chỉ là người sáng tác thuần túy, ở góc độ sư phạm, Võ Quảng còn thực hiện xuất sắc vai trò một nhà tâm lí, một nhà giáo dục đối với trẻ em, không chỉ một

lứa tuổi bạn đọc Bởi chính ông đã tâm niệm: “Văn học trẻ em có mục đích chủ yếu là giáo dục các em biết sống tốt đẹp, biết cảm thông, biết yêu thương, biết quý trọng cái đẹp, hiểu rõ nghĩa vụ làm người”

Quả thực, Võ Quảng đã thực hiện xuất sắc thiên chức của nhà tâm lí khi sáng tác cho trẻ em Ông đã nhập vào trẻ em, hóa thân vào nhân vật trẻ em để có thể nghĩ, có thể cảm nhận như các em Sáng tác cho trẻ em, Võ Quảng nhận thức rất rõ và thực hiện thành công trách nhiệm giáo dục trực tiếp của văn học cho các em Ông đặt nơi các em lòng yêu mến và thương cảm, sự trân trọng và tin tưởng hết mực Tất cả những

gì ông viết cho các em đều bắt nguồn từ một trái tim nhân hậu

Ngòi bút của nhà văn chân chính bao giờ cũng hướng thiện Ngòi bút của Võ Quảng càng đậm đặc chất tốt lành dành cho trẻ em Lòng yêu thương trẻ em ở Võ Quảng như được nhân đôi bởi trong đó có thêm lòng yêu trẻ của một nhà giáo dục Nói đúng ra nó còn được nhân lên gấp bội vì đã bao hàm cả trách nhiệm của bậc bề trên và lương tâm của người kiến trúc tâm hồn đầy trải nghiệm Xuất phát từ trái tim nhưng phải có con mắt tinh đời mới làm nên những trang viết đi vào thế giới tâm hồn trẻ em

và tạo nên đời sống tinh thần đẹp đẽ cho các em Nói khái quát hơn, Võ Quảng có một

tâm hồn rất trẻ Chất trẻ ấy tạo ra cái tươi tắn, nguyên tươi trên những trang viết Nó cũng tạo ra nét phong cách hồn nhiên, nên thơ trong văn Võ Quảng và rõ nhất là trên những trang viết cho trẻ em

Những sáng tác thơ cho trẻ em cho đến thời điểm này quả có không ít người, thậm chí còn rất đông người Nhưng nhìn vào lại thấy không có mấy ai chuyên tâm, chuyên trách, chuyên nghiệp như Võ Quảng 50 năm qua, ông chỉ viết cho trẻ em Dành cả một đời người cho một sự nghiệp vốn được xem là cao quý và thiêng liêng, cả một đời như vậy nhưng có phải bất cứ ai cũng đến được đích không? Và nếu đến được đích, có phải là một cái đích xa như Võ Quảng?

CHƯƠNG II: ĐỀ TÀI, NHÂN VẬT TRONG THƠ VIẾT

CHO TRẺ EM CỦA VÕ QUẢNG

2.1 Đề tài trong thơ viết cho trẻ em của Võ Quảng

2.1.1 Đề tài thiên nhiên

Dễ nhận thấy trong thơ Võ Quảng là cả một bức tranh lộng lẫy của cảnh vật thiên nhiên Đề tài thiên nhiên trong thơ ông được thể hiện qua thế giới cỏ cây, hoa lá trong

đó thường mang một sức sống mãnh liệt Khiêm nhường như một “mầm non” cũng biết “bật chiếc vỏ rơi” để đứng dậy giữa trời Nhà thơ yêu vẻ hồn nhiên và thắm thiết

của thế giới cỏ cây và vạn vật xung quanh Dù chỉ là những cây cỏ, những con vật quen thuộc khi bước vào thơ ông đều trở thành hình tượng nghệ thuật được tô đậm khiến bạn đọc luôn cảm thấy bất ngờ và thích thú ẩn chứa trong vườn thơ của Võ Quảng là những cảnh sắc thiên nhiên vui tươi, bừng sức sống

Với trẻ thơ, thế giới thiên nhiên là một người bạn lớn, kì diệu luôn có những biến đổi bất ngờ ngay trước mắt các em Vẻ đẹp êm dịu, muôn màu, nghìn vẻ của khung cảnh thiên nhiên luôn thu hút các em tìm tòi và khám phá Chính điều đó nhà thơ đã xây dựng đề tài thiên nhiên trong thơ viết cho trẻ em bằng những khung cảnh thiên nhiên, cỏ cây, hoa lá mà người đọc thường gọi là những vườn bách thảo kì thú Trong khu vườn bách thảo đó có đa dạng cỏ, cây, hoa, lá mọi thứ thật sinh động

và đáng yêu:

Một bờ cỏ mật Nảy lá xanh tươi

Chú bướm thảnh thơi

Cứ bay chấp chới Bay lui bay tới Chú đậu cạnh nào?

Mầm non mắt lim dim

Cố nhìn qua kẽ lá Thấy mây bay hối hả Thấy lất phất mưa phùn

(Mầm non)

Một mầm non “mắt lim dim” nhưng vẫn cố “nhìn qua kẽ lá” để quan sát

thế giới cảnh vật xung quanh Sự tò mò đáng yêu của mầm non hệt như một em nhỏ khi đứng trước thế giới thiên nhiên kì vĩ Và không chỉ là những mầm non mà còn là vạn vật:

Xanh rì Rừng xanh, Long lanh Núi biếc

Xanh ngắt Ngàn dâu

Đồng sâu Xanh thẳm

Mùa xuân đến, đất trời xôn xao, chim muông ríu rít, khe suối rì rào Tất cả như một bản hợp xướng đang vang lên và mầm non cũng hào hứng góp vào một sắc màu:

Mờ ảo tưng bừng Thêm nhiều sắc lạ:

Hoa hòe, cánh trả

Cổ vịt, thanh thiên,

Lá mạ, hoa hiên Cánh sen, hoa lí

(Các sắc màu quý)

Còn đây là bức bức tranh lộng lẫy của cảnh vật với nhiều màu sắc của hoa lá điểm tô vào khung trời xanh tươi:

Hoa cải li ti Đốm vàng óng ánh

Hoa cà tim tím Nõn nuột hoa bầu Hoa ớt trắng phau Xanh lơ hoa đỗ

(Ai cho em biết)

Cả một vườn hoa với đủ sắc màu rực rỡ của bông cải vàng óng, hoa cà tim tím, sắc trắng của hoa ớt cùng với màu xanh lơ hoa đỗ Dưới con mắt của trẻ thơ, thế giới thiên nhiên tươi đẹp được hiện lên bằng các màu sắc, nét dịu dàng của mỗi loài hoa Thêm vào đó là màu vàng rực rỡ của cánh đồng lúa bát ngát tận chân trời, của những gánh thóc được mang về nhà:

Đến mùa gặt Quê tôi Xóm thôn trở vàng!

Lúa rải sân phơi Sân phơi phủ vàng

(Thỏ con)

Thế giới thiên nhiên ấy không chỉ bát ngát cỏ cây, hoa lá mà còn là những chùm quả ngọt chín mọng:

Những quả chín đỏ Hát dưới nắng mai Những chùm quả sai Cười tỏa nắng mới

(Con đường nhỏ)

Các em đang đi trên con đường nhỏ đầy hoa dại, vui chân cứ đi mãi, đi mãi, càng đi càng thấy cảnh sắc đất trời mở ra rộn rã, tươi đẹp hơn Cái nhìn tinh tế của đôi mắt luôn thích khám phá khiến các em sẽ phát hiện ra bao nhiêu điều kì diệu

ở thế giới thiên nhiên rộng lớn đó Thật khó tin một người lớn lại viết được những

câu thơ hồn nhiên như thế Thưởng thức hay dạo chơi trong vườn thơ của Võ Quảng các em đều bắt gặp được nhiều điều bất ngờ, thú vị Đây là một hạt đỗ được gieo xuống đất, nằm lặng im, bỗng một hôm bất ngờ nảy lá xanh tươi, hé chồi lên bỡ ngỡ Một mầm non nép dưới vỏ cành bàng, “lim dim” mắt “nhìn qua kẽ lá” thấy thế giới xung quanh vẫn còn chìm trong im lặng, chợt một tiếng chim kêu báo mùa xuân đến, đất trời bừng tỉnh và:

Mầm non vừa nghe thấy Vội bật chiếc vỏ rơi

Nó đứng dậy giữa trời Khoác áo màu xanh biếc

(Mầm non)

Có thể thấy, thế giới thiên nhiên dưới ngòi bút của Võ Quảng rất tươi tắn, tạo cho các em nhiều hứng thú, những xúc động trong tâm hồn, đem đến cho các em tình yêu dạt dào với thiên nhiên tươi đẹp của quê hương đất nước

2.1.2 Đề tài loài vật

Đề tài về loài vật luôn hấp dẫn bạn đọc, đồng thời thu hút nhiều sự quan tâm của nhiều nhà văn, nhà thơ trên khắp thế giới Thơ ngụ ngôn La-Phông-ten, truyện cổ An-đec-xen, truyện về loài vật của L.tônxtôi đã mở ra một thế giới loài vật Đó là những chú hổ, sư tử, chúa sơn lâm đầy quyền uy, những chú sói độc ác, thỏ nhút nhát, khỉ ngộ nghĩnh, cáo tinh ranh Trong văn học Việt Nam hiện đại, Tô Hoài, Phạm Hổ, Võ Quảng là những nhà thơ khá thành công về đề tài này

Không chỉ tạo dựng một thế giới cảnh vật sinh động, thơ Võ Quảng còn là một thế giới loài vật phong phú Mỗi trang thơ Võ Quảng là cả một thế giới các loài chim

và thú Nhà thơ Ngô Quân Miện đã từng nhận xét: “Trong thơ anh (Võ Quảng) có một mảnh vườn bách thú và bách thảo mà những em bé nào có may mắn được vào đều say mê và yêu thích” [5 tr.301] Đọc thơ Võ Quảng, ta thấy ở trong đó có

những con vật gần gũi với con người như mèo, gà, vịt, chó, trâu, bò, lợn; có những loài chim trên trời như chào mào, chim khuyên, cò vạc, quạ, vàng anh, bói cá, bồ chao, cò bợ ; có cả những con vật sống ở rừng như thỏ, nai, cáo, voi ; hơn nữa có

cả những con vật sống dưới nước như chẫu chàng, ếch, nhái và cả chuột nữa Bao nhiêu đó đã họp thành một xã hội chim, thú rất đông vui, đầy những tiếng hót, tiếng kêu, tiếng vỗ cánh

Thế giới đó thật giống với thế giới trẻ thơ đầy ắp tiếng cười, tiếng nói ríu rít, tiếng hát inh ỏi, một thế giới lúc nào cũng náo động và thật đáng yêu Dưới con mắt trẻ thơ, những con vật ấy như những người bạn biết trò chuyện, vui đùa và nhảy múa cùng các em Qua cách miêu tả của Võ Quảng, các con vật xuất hiện rất

tự nhiên và sống động

Đọc Gà mái hoa, ta bắt gặp một chị gà mái đẻ trứng với tâm trạng phấn khởi,

cuống quýt pha lẫn chút gì hồi hộp, xấu hổ:

Mỗi buổi sớm mai, Mái Hoa trên gác:

- Cục, cục, cục tác!

(Gà Mái Hoa)

Đúng là một chị gà mái xuống ổ ồn ào, quen thuộc mà các em được gặp trong cuộc sống hàng ngày! Còn đây là hình ảnh đàn gà, nhưng lại là những chú gà con bé bỏng, dễ thương, lo lắng và bỡ ngỡ vì lần đầu tiên được tiếp xúc với thế giới bên ngoài:

Con mắt đen huyền Ngơ ngác!

Cái mỏ tí hon Liếc liếc!

Cái chân tí hon Run run!

(Gà Mái Hoa)

Chú gà con mới nở với đôi mắt đen huyền đang ngơ ngác nhìn thế giới xung

quanh Chú chỉ dám “liếc liếc”, đôi chân tí hon thì đang “run run” trông thật tội

nghiệp và đáng yêu Còn đây lại là một chú bê con tìm mẹ giống như một em bé lạc

mẹ, đang tìm và gọi mẹ thật đáng thương Nhưng bản tính trẻ con nghịch ngợm, hay khóc hay cười, chú chóng quên chóng nhớ thật ngộ nghĩnh:

Con bê lông vàng

Cổ loang màu trắng Bước đi liến thoắng, Miệng cứ: bê ê!

(Con bê lông vàng)

Con trâu mộng là con vật khá quen thuộc không chỉ trong thơ mà cả trong văn xuôi của Võ Quảng Nó là người bạn thực sự của các em Con trâu gắn bó với các em trong những trò chơi trận giả ngoài bãi, những buổi tắm ngoài sông đến những cuộc tản cư đầy gian truân Với tài quan sát tinh tế, Võ Quảng đã miêu tả con trâu rất tỉ mỉ:

Da đen láng bóng

Ức rộng thênh thênh, Đôi sừng vênh vênh Chóp sừng nhọn hoắt!

(Con trâu mộng)

Ngộ nghĩnh hơn nữa là những con vịt háu ăn, xôn xao và ồn ào kéo nhau xếp hàng xung quanh chuồng lợn mà lên tiếng:

Chúng kéo đến xếp hàng Vây chung quanh chuồng lợn Thét: Chia cám! Chia cám!

(Như thuyền lướt)

Đáp lại những tiếng kêu đòi chia cám là những chú lợn béo múp trả lời:

Con lợn ngẩng nhìn Bảo là: “Được! Được!”

Rồi nó cúi đầu Vào máng táp, táp!

Thế giới thơ Võ Quảng là một hoạt cảnh thật vui với những “nhân vật” rất gần

gũi với thế giới trẻ thơ, đó là Thỏ, Nai, Vạc, Gió Những nhân vật chƣa quen nhau nhƣng lại rất quan tâm đến nhau và tỏ ra vui vẻ, hiếu khách:

- Cốc, cốc, cốc!

- Ai gọi đó?

- Tôi là Thỏ

- Nếu là Thỏ Cho xem tai

- Cốc, cốc, cốc!

- Ai gọi đó?

- Tôi là Nai

- Nếu là Nai Cho xem gạc

- Cốc, cốc, cốc!

- Ai gọi đó?

- Tôi là Vạc

- Đúng là Vạc Cho xem chân (Mời vào)

Những câu hỏi, đáp ngộ nghĩnh, hóm hỉnh thật là đáng yêu giống nhƣ những câu chuyện của trẻ nhỏ Từ những con vật gần gũi với các em đến những con vật chỉ sống ở rừng, nhƣng trong thơ Võ Quảng tất cả đều rất sinh động, rất hồn nhiên nhƣ trẻ thơ Mỗi con vật đều đƣợc khắc họa những nét tinh nghịch, những cá tính riêng

đặc trƣng của mỗi loài Và qua những vần thơ đó Võ Quảng đã gửi gắm tâm tƣ

của mình là những lời giáo dục nhẹ nhàng mà không khuôn mẫu:

Thức dậy trời chưa sáng Rùa mẹ bảo Rùa con:

- Con mẹ hãy chạy bon

Đi mua ít hoa quả!

Đối với các em, thế giới loài vật thật muôn màu, muôn vẻ Không chỉ những con vật gần gũi ở trên mặt đất mà còn có cả những chú chim bé nhỏ bay trên trời cũng khiến cho các em thích thú:

Các chim ngày mới

Tổ chức hát ca Giữa một vườn hoa

Là nơi tập hợp Líu lo, ríu rít Kêu gọi ồn ào Không khí xôn xao (Chuyện anh chào mào)

Những chú chim bé nhỏ nhƣ vậy có ích gì không? Để giải đáp những thắc mắc đó của các em, Võ Quảng đã đem đến cho các em bao phát hiện bổ ích trong mỗi trang thơ Bé nhỏ nhƣ chim Chích Bông nhƣng vẫn miệt mài, cần mẫn với công việc của mình:

Nhảy để nhặt sạch Hàng vạn con sâu

Nhặt để mai đây Cây cành trĩu quả!

(Hỏi Chích Bông)

Chăm chỉ làm những việc nhỏ bé thôi nhưng rất có ích Các chú chim ấy còn

có một dáng vẻ rất xinh xắn và lộng lẫy:

Buổi sớm lúc sương tan

Bờ tre làng lấp lánh

Đổ lại đàn cò trắng Tre như nở bừng hoa

Sáo sậu nổi hát ca Tre rung rinh trời sáng

Lời họa mi loáng thoáng Tre phe phẩy đung đưa

(Bờ tre làng)

Mỗi trang thơ Võ Quảng khiến thế giới xung quanh dường như bừng sáng và rực rỡ hơn Cỏ cây, mây nước, muông thú cho đến những đồ vật bình dị như cái mai, cái cuốc, cái bồ tre cũng trở nên sống động, cũng có tâm hồn, tình cảm, có ước mơ và có suy tư như chính các em nhỏ

Bên cạnh sự đa dạng, phong phú của các con vật là một thế giới đồ vật được nhân cách hóa rất sinh động và hấp dẫn Đó là những người bạn im lặng, khiêm tốn và tốt bụng Qua cái nhìn hóm hỉnh của tác giả, những đồ vật vô tri như chị Chổi bỗng trở nên có hồn và sống động Chị Chổi cần mẫn, lặng lẽ, làm sạch môi trường sống cho các em:

Và chị Chổi Quét roặc, roặc!

Quét xó bếp Quét gầm giường

(Chị chổi tre)

Hay với viên gạch nhỏ bé nhưng cũng đem lại lợi ích cho con người, qua đó tác giả muốn nhắc nhở các em nhờ có sự lao động cần mẫn mới có những viên gạch rắn chắc, tươi sắc màu:

Những viên gạch mềm trước kia Hóa rắn như sành như sỏi Màu tươi roi rói

Xây dựng cửa nhà (Làm gạch)

Những người bạn đáng yêu lặng lẽ quanh ta, khiêm nhường đóng góp một phần nhỏ bé để làm sạch, làm đẹp, đem lại cuộc sống trong sạch hơn cho con người Có thể nói, trong cái nhìn của nhà thơ, vạn vật xung quanh hiện lên sống động, có hồn như thế giới con người và tất cả đều là bạn của thế giới tuổi thơ Thơ Võ Quảng tươi mát

và trẻ trung, ông khéo léo mượn các đồ vật để nói với các em một điều giản dị mà vô cùng sâu sắc: Hãy sống với nhau bằng tình thương và lòng nhân ái thì sẽ có những người bạn tốt và nhiều niềm vui Và thế giới loài vật trong thơ Võ Quảng cũng ngộ nghĩnh, đáng yêu mang nhiều nét, nhiều tính cách như trẻ thơ Từ những em bé mẫu giáo cho đến các em ở lớp trên đều thấy một cảm giác tươi mát tràn ngập tâm hồn, khiến các em sẵn sàng làm một việc gì đó tốt đẹp và có ích, sẵn sàng thương yêu và trân trọng mọi vật, mọi người xung quanh

Nhà thơ đã đem lại cho trẻ những bài học giáo dục đơn giản, nhẹ nhàng mà rất có ý nghĩa Tuy là mảng đề tài không mới nhưng cách nhìn, cách miêu tả của tác giả, đã làm cho thơ viết về loài vật của ông mang vẻ độc đáo Ông không chỉ đem đến cho các em kiến thức thực tế về thế giới loài vật xung quanh mà còn giúp các em hiểu rõ hơn đặc tính riêng của từng con vật mình tiếp xúc hàng ngày

2.2 Nhân vật trong thơ viết cho trẻ em của Võ Quảng

2.2.1 Nhân vật trẻ em

Trong các sáng tác của Võ Quảng các tác phẩm thơ viết về nhân vật trẻ em chiếm một số lượng tương đối lớn Thế giới nhân vật trẻ em trong thơ ông luôn đầy ắp những bất ngờ và thú vị, hồn nhiên dí dỏm trong cuộc sống hòa bình và dũng cảm kiên cường trong hoàn cảnh chiến tranh

2.2.1.1 Thế giới trẻ em trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày

Thơ Võ Quảng cho người đọc được tiếp xúc với một thế giới tuổi “măng non”

rất hồn nhiên và ngây thơ Ông cũng quan niệm rằng không thể nói với các em những lời răn dạy, công thức khô khan mà văn học trẻ em cần mang nhiều tính chất vui tươi, hồn nhiên dí dỏm, ở đó sức tưởng tượng có thể tung hoành Với quan niệm như vậy, Võ Quảng đã sáng tác những bài thơ không chỉ giúp các em phát hiện ra cái đẹp xung quanh, cái đẹp của thiên nhiên, mà còn giúp các em hiểu và hoà nhập vào cộng đồng xã hội Thơ ông thường có dụng ý rất rõ: mỗi bài thơ phải giáo dục cho các em một điều gì đó Ta thường gặp trong những trang thơ của ông một ý nghĩa giáo dục cụ thể, hướng các em vào việc làm tốt như chăm học, chăm làm, giúp mẹ, dậy sớm, sạch sẽ, tập thể dục Nhưng đó không phải là những lời giáo huấn khô khan, gò

ép, mà ông luôn khéo léo gài lồng ý nghĩa giáo dục hay một bài học giản đơn trong những hình ảnh đẹp, trong cách nói nhẹ nhàng Những em bé đáng yêu chăm ngoan, học giỏi:

Ai dậy sớm

Đi ra đồng,

Cả vừng đông Đang chờ đón!

Ai dậy sớm

Chạy lên đồi

Cả đất trời Đang chờ đón!

(Ai dậy sớm)

Phần thưởng của người dậy sớm, của em bé dậy sớm là hương hoa, là ánh bình minh, là cả đất trời mênh mông buổi sáng đang chờ đợi, chào đón em, thật thú vị biết bao! Thơ Võ Quảng là lời giáo dục nhẹ nhàng giúp các em nhỏ ý thức được nhiệm vụ học tập của mình, là tình đoàn kết về sức mạnh của tập thể mà nhà thơ đã khéo léo nhắc nhở các em và rất nhiều bài học khác nữa Võ Quảng cứ thủ thỉ tâm tình, thủ thỉ trò chuyện, từng bước dẫn dắt các em vào cuộc sống, hướng các em tới những tình cảm yêu thương tốt đẹp, những rung động thẩm mĩ trong sáng của niềm vui lao động và cống hiến:

Làm xong mọi việc Đến lúc nghỉ xả hơi Nắng sớm vào ngồi chơi Giữa nụ cười quả đỏ

(Quả đỏ)

Tất cả những hành động đẹp mà các em cần học tập và noi theo, đó cũng chính là nhằm giáo dục tính tự giác cho các em Trẻ em thường thích được khen ngợi động viên mỗi khi các em làm tốt một điều gì đó Nắm được đặc điểm này của trẻ, nhà thơ không quên tặng các em những vần thơ khen ngợi hay nhất mỗi khi các em làm được những việc tốt giúp đỡ người khác

Ông dành những vần thơ vui tươi, ngộ nghĩnh để ca ngợi tinh thần hăng say, chăm chỉ học tập các em Ý thức được nhiệm vụ của mình các em đã tự giác trong học tập:

Tôi lại ngồi, hì hục

Mọi việc đã làm xong Tôi ra ngoài chấn song Gọi to: - Hỡi Sơn Ca, Hỡi Ve, hỡi Nắng Mới

Mời tất cả cùng vui!

Mọi việc làm xong xuôi Vui chơi là phải lúc (Tôi đang ngồi làm bài)

Với các em học sinh, học tập là nhiệm vụ quan trọng nhất, không ham chơi để làm sao nhãng công việc của mình! Đây là một em bé chăm chỉ học hành:

Chữ tôi nắn nót Xinh đẹp rõ ràng Thẳng lối thẳng hàng

(Đường đến trường)

Không chỉ trong học tập mà trong cả lao động các em cũng luôn ý thức, có trách nhiệm cao, luôn mang tinh thần của một anh Đom Đóm, dù chỉ là một đốm sáng, một sinh thể phát sáng nhỏ nhoi cũng cống hiến hết mình:

Đêm đêm chuyên cần Lên đèn đi gác

(Anh Đom Đóm)

Lồng trong chất thơ vui tươi, ngộ nghĩnh của thế giới trẻ thơ Võ Quảng luôn mang đến cho người đọc thưởng thức cái vui của lao động, của nảy nở, sinh sôi Tuy tuổi còn nhỏ, công việc là học tập nhưng các em vẫn tìm thấy niềm vui, sự hăng say trong lao động:

Gạch xếp vào lò Lửa khói bụi tro Bốc lên hừng hực Các chú mồ hôi nhỏ giọt Như tắm trong mưa (Làm gạch)

Dưới con mắt ngây thơ của trẻ nhỏ công việc làm gạch nặng nhọc thế, nhưng các chú công nhân như đang diễn tuồng, đang tắm dưới mưa Mọi sự mệt mỏi, vất

vả đã được tinh thần lạc quan của các em làm tan biến hết Không chỉ yêu các chú công nhân mà các em còn muốn trở thành chính các cô, các chú công nhân như trong câu chuyện:

Nghề này phải vượt Sóng gió đại dương, Hàng hải, chuyên môn Nhiều khoa phải học

Cháu là trẻ nhóc Mũi dãi thòng lòng!

Cháu đừng có hòng Lái tàu vượt biển!

(Câu chuyện học lái tàu)

Qua con mắt của trẻ thơ mọi thứ đều trở nên đơn giản Xuất phát từ tình yêu lao động các em cũng muốn đóng góp công sức nhỏ bé của mình cho đất nước Công việc

dù có vất vả đến bao nhiêu thì các em cũng sẽ làm được mặc dù bây giờ chỉ là “trẻ nhóc” Những vần thơ giản dị, trong sáng, gần gũi mà Võ Quảng đã nhẹ nhàng đem

đến cho các em một bài học sâu sắc, thấm thía: hãy biết yêu lao động, biết ơn và trân trọng lao động Chỉ có thế các em mới trở thành một con người phát triển toàn diện, trở thành những chủ nhân xây dựng đất nước trong tương lai Đó cũng chính là các em đã thực hiện tốt 5 điều Bác Hồ dạy thiếu niên nhi đồng

Thơ Võ Quảng còn là cả một thế giới những em bé hiếu động, tò mò, ưa tìm tòi khám phá mọi vật xung quanh Đối với các em thế giới xung quanh có biết bao điều kì diệu mà các em cần tìm hiểu:

Vườn em trở đẹp Đẹp vào độ tết Đẹp chẳng nào ngờ?

Có phải đẹp nhờ

Mẹ em vun xới?

(Ai cho em biết)

Cảnh sắc của khu vườn làm các em thích thú và các em băn khoăn tự hỏi do

đâu lại có được vẻ đẹp đó? Rồi các em đã tìm được câu trả lời thật sâu sắc: “mẹ em vun xới?”

Ngay trong khi vui chơi các em cũng tò mò tìm hiểu thế giới xung quanh:

Hoa sen sáng rực Như ngọn lửa hồng Một chú bồ nông Mải mê đứng ngắm, Nước xanh thăm thẳm, Lồng lộng mây trời Một cánh sen rơi Rung rinh mặt nước

Qua những trang thơ của mình, Võ Quảng đã làm nổi bật tình cảm trong sáng, yêu thương của các em nhỏ đối với người thân trong gia đình:

Chị ru em ngủ

Cái màn vừa rủ Cũng đã ngủ rồi!

Cái chiếu cái nôi Thảy đều ngủ cả!

Cái giàn, cái giá!

Cái bát, cái mâm Thúng mủng, quang, giành Ngáy theo nhịp thở

(Chị ru em ngủ)

Những vần thơ nhẹ nhàng du dương như hoà theo lời ru của chị đưa em vào giấc ngủ êm đềm Lời chị ru em ngủ của một em bé nhưng lại rất ra dáng một bà chị đảm đang giàu tình thương em

Võ Quảng còn cho ta thấy tình cảm của các em dành cho những người thân thật trong sáng biết bao:

Cậu tôi rất thích Thấy tôi đến chơi Tôi cũng rất vui Được gần bên cậu, Được sờ, được mó Cái búa, cái đe,

Có lúc ngo ngoe Thụt cây ống bễ

Gần gũi với mọi người, nhưng đôi khi sự tinh nghịch của tuổi nhỏ cũng đã gây không ít rắc rối cho người lớn Sự ngộ nghĩnh đáng yêu đó của các em làm tình cảm thêm gắn bó Thơ Võ Quảng không phải là những giáo huấn gò ép mà ông luôn khéo léo gài lồng ý nghĩa giáo dục trong những hình ảnh đẹp, trong những lời nói giản dị Cách nói gần gũi với các em giúp tư duy non nớt của trẻ thơ dễ cảm nhận hơn những

gì đang xảy ra xung quanh

Thiêng liêng hơn cả chính là tình cảm mẹ con Các em dành cho mẹ tất cả sự yêu thương và lòng kính trọng Các em hiểu mẹ đã vất vả lam lũ để nuôi các em khôn lớn:

Mẹ làm suốt ngày Đôi tay không ngớt

Một nắng hai sương Tay làm không ngớt (Đôi tay mẹ)

Những vần thơ dung dị, mộc mạc của Võ Quảng đã đem lại cho trẻ thơ một môi trường giáo dục toàn diện, toàn mĩ Từ trong những trang thơ ấy, ta thấy được tình yêu con người mà tác giả muốn gửi gắm nơi các em là những tình cảm phong phú của đời thường Chính tình yêu thương và có trách nhiệm cao với trẻ thơ của Võ Quảng đã thổi thêm linh hồn mới cho trẻ thơ và khơi gợi ở các em một tâm hồn trong sáng, giàu tình yêu thương con người

Mỗi nhân vật trẻ em trong thơ Võ Quảng đều mang một dáng dấp riêng, với những hành động riêng Nhưng tất cả đều toát lên những đức tính tốt đẹp là những

tấm gương sáng để các em noi theo

2.2.1.2 Thế giới trẻ em trong hoàn cảnh chiến tranh

Bên cạnh viết về những nhân vật trẻ em trong hoà bình, Võ Quảng đã khéo léo gửi gắm vào tác phẩm của mình những bài thơ phản ánh cuộc sống sinh hoạt của nhân vật trẻ em trong những năm tháng ác liệt của cuộc của cuộc chiến tranh giành lại độc lập của dân tộc Qua đó, giáo dục các em tình yêu quê hương đất nước, sự biết ơn và kính trọng, tin yêu anh bộ đội - những người hi sinh quyền lợi cá nhân vì quyền lợi của Tổ quốc:

Một phát cháy thui

Xe tăng bọc thép San bằng bốt giặc Giải phóng quê hương

Quyết tâm rèn luyện, học hành thật tốt, các em mơ ước trở thành những người

có ích cho đất nước, giúp đỡ các chú bộ đội, góp sức mình vào cuộc chiến đấu lớn của đất nước:

Thuyền tôi đi mải miết Vượt sóng biển ra khơi Đến hải đảo xa xôi Mừng các anh bộ đội

(Thả thuyền)

Bài thơ cho thấy trí tưởng tượng của các em thật đẹp Từ hình ảnh sông dài, biển rộng các em liên tưởng ngay đến anh bộ đội ở hải đảo xa xôi đang ngày đêm canh giữ biển trời Biết ơn các anh bộ đội, các em càng cố gắng xứng đáng với các anh

Có thể nói, viết về cuộc sống sinh hoạt của trẻ em trong kháng chiến có nhiều

nhà văn để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng người đọc như: Phạm Hổ, Tô Hoài, Định Hải trong số đó, nổi bật lên có Võ Quảng Trong thơ Võ Quảng, chúng ta bắt gặp những em nhỏ Miền Nam mưu trí đã dùng lá dừa làm thành chiếc cáng đưa cán bộ bị thương vượt qua đồng trống trước mặt bọn giặc:

Bảy em chạy khắp Nhặt những cọng dừa Chắp những cành thưa Làm thành cái cáng, Thay phiên bảy bạn Khiêng chị bị thương

(Bảy em chăn trâu)

Chúng ta còn thấy tình cảm đẹp của những em bé miền Bắc từ hậu phương dành cho người anh ở chiến trường Trong trí tưởng tượng của các em, người anh hiện lên

thật “hiên ngang”:

Hành quân diệt Mĩ Anh bước hiên ngang Đeo khẩu súng “còn”

Thích ơi là thích!

(Thư gửi anh)

Những vần thơ nhẹ nhàng giáo dục các em biết kính trọng thế hệ đi trước

đã giành lại độc lập cho các em vui chơi, học tập dưới bầu trời tự do Các em hiểu được rằng, mỗi tấc đất quê hương đều được đổi bằng máu và nước mắt của cha anh Võ Quảng đã góp phần to lớn trong việc giáo dục truyền thống cho trẻ

em để các em không quên nguồn cội và củng cố lòng tự hào dân tộc, tạo nên bản lĩnh vững vàng của con người Việt Nam trước những biến động lịch sử Điều làm

Võ Quảng thành công ở mảng này là ông đã nhìn mọi việc bằng con mắt của trẻ thơ

để nói lên những suy nghĩ, ước mơ rất giản dị của các em như chính nhà thơ đang sống cùng các em trong những ngày tháng ác liệt của cuộc kháng chiến, giúp các em

có nhận thức mới về cuộc sống, quê hương đất nước và con người

Thơ Võ Quảng nhẹ nhàng, giàu cảm xúc đã khéo léo và tinh tế trong việc xen kẽ giữa giáo dục đi đôi với giải trí mang tính thời đại Thơ ông là những lời tâm sự dễ hiểu đi vào lòng bạn đọc nhỏ tuổi Nhà thơ hiểu được đối tượng chính trong những sáng tác của mình là trẻ em; lứa tuổi được cả xã hội chăm sóc, nâng niu, dạy

dỗ Và tất cả điều đó được thể hiện bằng bút pháp riêng, nghệ thuật riêng Nhà

nghiên cứu phê bình văn học Phong Lê đã đánh giá về thơ của Võ Quảng: “Thơ Võ Quảng ít nói điều gì cao xa, to tát, trừu tượng Ông chỉ nói những chuyện nhỏ nhẹ, bình thường, với giọng khiêm nhường, nhiều khi vui, hóm, ngộ nghĩnh Nhưng thơ ông, mặc dù vậy, hay chính vì vậy, lại rất giàu ý vị giáo dục Đó là chỗ, theo tôi thực

sự là thành đạt trong thơ cho lứa tuổi thơ của Võ Quảng” [5, tr.357]

Có thể thấy rằng hầu hết tác phẩm thơ Võ Quảng viết cho trẻ em ta đều bắt gặp hình ảnh những cô bé, cậu bé đang tuổi ăn chơi, thế nhưng không phải lúc nào các bạn nhỏ cũng hồn nhiên, vô tư với mong muốn được khám phá thế giới mà trong thơ

ta còn bắt gặp những em bé chăm ngoan, hiếu thảo, biết lao động giúp đỡ gia đình, dũng cảm yêu quê hương đất nước tha thiết

2.2.2 Nhân vật là các con vật

Trẻ em luôn có nhu cầu tìm hiểu và khám phá môi trường xung quanh Thế giới loài vật phong phú là một phần trong nhu cầu đó Hiểu được tâm lý đó vì thế mà trong thơ Võ Quảng mỗi vần thơ là một câu chuyện dễ thương về thế giới loài vật được miêu

tả một cách sinh động Nhân vật chính trong các bài thơ là những con vật ngộ nghĩnh, đáng yêu Những gì xảy ra với chúng cũng có thể sẽ xảy ra với chúng ta và những bài học rút ra từ đó cũng thật bổ ích cho các em

Nhà thơ Ngô Quân Miện đã có nhận xét: “Trong thơ anh (Võ Quảng) có một mảnh vườn bách thú và bách thảo mà những em bé nào có cái may mắn được vào đều say mê và yêu thích” [5, tr.301] Quả đúng như vậy, vườn thơ của Võ Quảng khá giàu

về các loài chim và thú Những con vật gần nhất với con người như mèo, gà, vịt, chó, trâu, bò, lợn Những con chim trên bầu trời như chào mào, chim khuyên, cò vạc, quạ, vàng anh, bói cá, bồ chao, cò bợ, bách thanh, vẹt,… Những con vật ở rừng như thỏ, nai, cáo, voi,… những con vật khác như cóc, chẫu chàng, ếch, nhái,… và cả chuột nữa Thơ Võ Quảng là một xã hội chim, thú rất đông, rất vui, đầy những tiếng hót, tiếng kêu, tiếng vỗ cánh,… Đó cũng chính là một xã hội nhộn nhịp, ríu rít, inh ỏi những tiếng nói, tiếng cười, tiếng hát của trẻ con, một xã hội trẻ con luôn luôn náo động rất đáng yêu của các loài vật

2.2.2.1 Các con vật trên mặt đất

Hãy thử xem một con bê con tung tăng đi tìm mẹ:

Đi vào vườn ớt

Nhìn sau, nhìn trước,

Đi qua vườn cà,

Đi vào đi ra (Con bê lông vàng)

Nó tìm mãi mà chẳng thấy mẹ, nó tiếp tục đi tìm rồi vấp cọc đau quá, nó ngã lăn kềnh, nó nhìn quanh vắng vẻ, rồi nó:

Thấy cái hoa nở

Nó bước lại gần,

Nó đứng tần gần, Mũi kề, hít hít!

(Con bê lông vàng)

Một con bê hay một chú bé nghịch ngợm, hay vòi, hay dỗi, ăn vạ, nhưng khóc đấy lại cười ngay đấy, thấy cái gì cũng lạ, cũng vui ngay được

Trong thơ Võ Quảng, có con trâu mộng được ông miêu tả một cách tỉ mỉ, tinh tế:

Trợn tròn đôi mắt

Nó cứ nhìn nhìn, Xem bộ không tin Những người lạ mặt (Con Trâu mộng)

Có những con vịt háu ăn cứ kéo nhau xếp hàng xung quanh chuồng lợn mà lên tiếng đòi:

“Mau chia cám! Chia cám!”

Có chú chó vàng tinh nghịch, thấy cái gì cũng chẳng để yên, cũng sủa, cũng cào, cũng trêu, cũng chọc, thế nào chọc phải cái tổ ong, ong đốt cho sưng cả mặt mũi Có chú nghé con ngày thì đòi học lái máy kéo, còn chú voi con ngộ nghĩnh chăm tập thể dục

Ai đó? Mời vào - một hoạt cảnh thật vui với những “nhân vật” ở đây như Thỏ,

Nai, Vạc, Gió,… chưa hề quen nhau mà đầy lòng hiếu khách:

- Cốc, cốc, cốc!

- Ai gọi đó?

- Tôi là Thỏ

- Nếu là Thỏ Cho xem tai

- Cốc, cốc, cốc!

- Ai gọi đó?

- Tôi là Nai

- Nếu là Nai Cho xem gạc

- Cốc, cốc, cốc!

- Ai gọi đó?

- Tôi là Vạc

- Đúng là Vạc Cho xem chân

Mỗi bài thơ là một câu chuyện nhỏ xinh, một tiếng cười hóm hỉnh, sảng khoái Các con vật dưới đất của ông hiện lên ngộ nghĩnh, đáng yêu như thế giới của các em

bé đầy tưởng tượng, nhầm lẫn và thắc mắc

2.2.2.2 Các con vật trên trời

Võ Quảng nhiều lúc tinh tế, nắm bắt được một số nét đáng yêu trong cuộc sống

và thể hiện khá sinh động:

Từng bước, từng bước Vung ngọn đền lồng Anh Đóm quay vòng Như sao bừng nở Như sao rực rỡ Rung giữa vườn cam Rung dọc vườn xoan…

và giúp con người kéo dài sự tươi trẻ của tuổi thơ

Mỗi một loài vật đều được ông khắc hoạ những nét tinh nghịch, những cá tính đặc biệt:

Đàn bồ chao luôn miệng

Hú hí ngoài cây rơm

Chúng nhảy nhót lơn tơn Rồi tung bay đi tuốt

(Đàn bồ chao)

Thế giới nhân vật loài vật của ông thật phong phú Mỗi loài chim ông mang đến cho bạn đọc nhỏ tuổi một cảm nhận mới mẻ Loài thì báo mùa xuân đến, loài thì mang đến những niềm vui cho mọi người, loài thì chăm chỉ làm việc:

Hỏi chú Chích Bông

- “Sao Chích Bông Suốt ngày luôn nhảy nhót?

Chích Bông trả lời:

“Cậu nói gì lạ?

Phải hiểu cho tôi!

Tôi nhảy khắp nơi

Để lo làm việc!”

(Hỏi Chích Bông)

Với chú chim Chích Bông bé nhỏ như vậy thì làm được gì Các em nhỏ khi đọc rất thích thú chú chim bé nhỏ Nhỏ bé là vậy, thế mà chú làm việc miệt mài với công việc bắt sâu của mình, để cho những vườn rau được xanh, tốt, những cây ăn quả sai trĩu

Nhảy để nhặt sạch Hàng vạn con sâu Nhặt để mai đây Cây cành trĩu quả!

(Bờ tre làng)

Những con vật bé nhỏ, cần mẫn, chăm chỉ mà Võ Quảng viết đã phần nào đó giáo dục cho các em một cách tế nhị khi đọc những bài thơ đó

2.2.2.3 Các con vật dưới nước

Đối với các em, thế giới loài vật mở ra bề bộn, nhiều mặt Các em muốn tìm hiểu

cái thế giới “lạ lùng” ấy Ông đem đến cho các em một thế giới của các loài vật sống

dưới nước Các em hỏi những con vật đó làm gì? Chúng có đem lại ích lợi gì cho con người chúng ta không? Khi đọc những dòng thơ của Võ Quảng các em mới thấy rằng mỗi câu thơ là một lời giáo dục, một nghệ thuật,… ông gửi gắm vào đó:

Cạnh lùm tre bóng mát Một đàn vịt xôn xao Chúng gọi kêu ồn ào:

- Các, các! và cạc, cạc!

(Như thuyền lướt)

Ngay câu “Chúng gọi nhau xôn xao” đã gợi cho các em thấy sự đoàn kết của

đàn vịt, chúng đi đâu cũng gọi nhau đi cùng, đi theo cả đàn Hay một chú Chẫu Chàng mới ngộ nghĩnh làm sao, chú ngồi trên lá sen để ngắm nhìn những cảnh vật xung quanh:

Một chú Chẫu Chàng Ngồi trên lá sen Mải nhìn hồ nước, Thấy trời lộn ngược Mây trắng rung rinh

Rồi:

Một chị Niềng Niễng thì:

Hì hục dưới bùn

Còn: Một chú Nòng Nọc Ngọ nguậy cái đuôi Một bác Cá Trôi

(Chú Chẫu Chàng) Với bài thơ Rùa con, các em đọc sẽ cảm nhận đƣợc cái hay trong bài thơ, đó là

sự giáo dục cao của Võ Quảng khi dựa vào một chú rùa con:

Thức dậy trời chưa sáng Rùa mẹ bảo Rùa con:

Con mẹ hãy chạy bon

Đi mua ít hoa quả!

đã làm cho mẹ phải phiền lòng, phải chờ đợi

Trong thơ Võ Quảng cái thế giới ấy dàn ra, ngọt ngào, êm dịu Có sự cựa quậy

bên trong ấy, có tiếng nói thì thầm, những hoạt động, từ “con trâu mộng nông trường”

to béo, đen nhánh, từ chú chẫu chàng “ngồi trên lá sen - mải nhìn hồ nước”, từ con gà mái hoa buổi đầu mỗi sớm mai còn “kêu một tiếng oác! - Nhảy phắt khỏi chuồng” đến lúc kêu “tót, tót” rồi “cục, cục, cục, tác” sau đó là ấp trứng nở thành con