Dạy môn lịch sử là bước đầu hình thành cho học sinh các kĩ năng quan sát sự vật, hiện tượng; thu thập, tìm kiếm tư liệu lịch sử từ các nguồn thông tin khác nhau, biết đặt câu hỏi trong q
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ
A.
Bác Hồ đã từng nói: “Dân ta phải biết sử ta, cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam” Lịch sử chính là hồn phách của dân tộc “Ôn cố, tri
tân” là một quá trình phát triển tư duy và hình thành nhân cách con người
Mỗi chúng ta sinh ra và lớn lên trên đất nước Việt Nam Mỗi người đều mang trong mình dòng máu Lạc Hồng, chúng ta đều là con một mẹ, sống chung dưới mái nhà Việt Vậy tại sao con em chúng ta ít hiểu biết về
lịch sử nước Việt Không biết, không hiểu sao yêu mến được? Tất cả là phải làm sao cho các em biết - hiểu- yêu mến - tự hào về lịch sử dân tộc Người
giáo viên là người lãnh sứ mệnh cao cả đó Là cầu nối để đưa các em đến gần hơn với những trang lịch sử hào hùng của ông cha ta
Nhận thức được: Môn Lịch sử ở nhà trường phổ thông có vị trí rất quan trọng trong việc đào tạo con người Là một môn khoa học, lịch sử có vai trò quan trọng trong việc đào tạo, giáo dục học sinh trở thành một con
người toàn diện Lịch sử không chỉ giáo dục cho học sinh tình cảm yêu ghét trong đấu tranh giai cấp mà còn bồi dưỡng cho các em năng lực đối
xử với mọi người xung quanh, biết yêu quý cái đẹp, yêu lao động, sự căm thù quân cướp nước và chủ nghĩa anh hùng cách mạng, khơi dậy ở học sinh sự thông cảm sâu sắc và lòng kính yêu đối với quần chúng nhân dân
Bởi vì, lịch sử chính là “người thầy của cuộc sống”; giúp các em có ý thức
giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và kế tục xứng đáng sự nghiệp cách mạng của cha ông trong công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước từ bao đời nay Môn Lịch sử ở tiểu học nói chung, môn Lịch sử ở lớp 4 nói riêng đều nhằm cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản về một số sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử tiêu biểu theo dòng thời gian của lịch sử Việt Nam từ buổi đầu dựng nước cho tới ngày nay Dạy môn lịch sử là bước đầu hình thành cho học sinh các kĩ năng quan sát sự vật, hiện tượng; thu thập, tìm kiếm tư liệu lịch sử từ các nguồn thông tin khác nhau, biết đặt câu hỏi trong quá trình học tập, trình bày kết quả bằng lời nói, hình vẽ, sơ đồ,…vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn đời sống Góp phần bồi dưỡng ở học sinh những thái độ và thói quen: ham học hỏi, tìm hiểu để biết các kiến thức về Lịch sử dân tộc Việt Nam, tôn trọng các di tích văn hóa và tìm hiểu thêm về lịch sử thế giới Qua đó giáo dục các em lòng yêu quê hương đất nước, biết
tự hào về những trang lịch sử vẻ vang, hào hùng của dân tộc, tôn kính cội nguồn, học tập và phát huy những truyền thống tốt đẹp của dân tộc, góp phần hình thành và phát triển nhân cách toàn diện cho các em
Để giúp học sinh theo dõi tiến trình lịch sử một cách hệ thống và ghi nhớ một số sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử một cách chặt chẽ Tôi nhận thấy cần phải có những biện pháp thiết thực và hữu hiệu để tăng cường tính
Trang 2tích cực hóa học tập của học sinh, giúp các em nắm vững kiến thức môn này
Đó cũng chính là lí do thúc đẩy tôi nghiên cứu và thực hiện đề tài: “Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả dạy phân môn Lịch sử lớp 4 ”
B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TIỂU HỌC
Ở các lớp 1,2,3 các em chưa được học Lịch sử Do đó Lịch sử là môn học rất mới mẻ với các em Cách các em tiếp thu bài ở lớp 4 cũng lạ lẫm hơn với các lớp dưới Phân môn Lịch sử là phân môn đặc trưng, các em bước đầu phải làm quen với nhiều diều mới lạ như: bản đồ, lược đồ, bảng số liệu, sử liệu… Từ những điều trên nếu không có sự chuẩn bị bài trước, không có phương pháp và hình thức tổ chức dạy học phù hợp, những gợi mở để học sinh hứng thú tìm tòi thì rất dễ làm cho các em sợ học Lịch sử hoặc không
có hứng thú khi học phân môn này
Để học sinh có khả năng tiếp thu bài có hiệu quả qua từng bài học cụ thể theo từng dạng bài Lịch sử thì các em cần phải nắm được các bước tiến hành của từng hoạt động để chuẩn bị cho tiết học Nghĩa là giáo viên có trách nhiệm giao việc cho tiết học sau, hướng dẫn học sinh chuẩn bị theo dạng bài Từ đó học sinh sẽ tích cực và chủ động hơn trong việc học Qua quá trình học tập (theo tôi là đến giữa học kì I) các em sẽ dần quen với môn Lịch sử và có cách học Lịch sử chủ động và hứng khởi
Để tổ chức dạy học Lịch sử cho học sinh, chúng ta cần hiểu rõ về đặc điểm nhận thức và quá trình tư duy của các em Đặc điểm tâm sinh lý của học sinh là cơ sở nền móng của việc xây dựng các phương pháp dạy học lịch sử ở Tiểu học Lịch sử vốn là một môn học đặc thù, kiến thức lịch sử là những gì đã diễn ra trong quá khứ Chính vì thế, nhiệm vụ dạy học lịch sử là khôi phục lại bức tranh quá khứ để từ đó rút ra bài học từ quá khứ, vận dụng
nó vào trong cuộc sống hiện tại và tương lai
Do đặc điểm nhận thức của học sinh Tiểu học còn non yếu, chưa đầy
đủ, sâu sắc và chưa đạt đến trình độ tư duy khái quát cao nên việc trình bày
và giảng dạy kiến thức phải hết sức đơn giản, nhẹ nhàng, cụ thể, dễ hiểu, dễ nhớ Đặc biệt, tư duy của các em luôn dựa trên các hình ảnh lịch sử cụ thể nên khi trình bày phải hết sức coi trọng việc tạo biểu tượng cụ thể Đây là cơ
sở để đề xuất các biện pháp hình thành năng lực học lịch sử cho học sinh Tiểu học
II THỰC TRẠNG CỦA VIỆC DẠY VÀ HỌC LỊCH SỬ HIỆN NAY
1 Thực trạng chung:
Trang 3Trong những năm gần đây, tình hình học sinh tiếp thu, ghi nhận những kiến thức lịch sử của dân tộc, của đất nước quá hạn chế Qua các thông tin đại chúng đưa tin, đặc biệt là kết quả các lần thi của học sinh trung học phổ thông, cao đẳng, đại học những năm qua quá thấp làm cho dư luận không khỏi băn khoăn suy nghĩ và đặt câu hỏi tại sao kiến thức về môn lịch
sử của các em lại kém như vậy Các em rất mơ hồ về lịch sử nước nhà Có những sai lầm rất ngớ ngẩn như: “Lê Lợi trở thành anh hùng trong kháng chiến chống Pháp”; “Chiến dịch Hồ Chí Minh mùa xuân 1970, quân ta tiến vào Him Lam, Bản Kéo lần lượt chiếm các đồi A1, C1,…” Đây cũng chính
là nỗi đau của người thầy, người cô Phải chăng lịch sử bây giờ dài hơn ngày xưa nên học sinh không tiếp thu được
Những điều đáng buồn trên xuất phát từ nhiều khía cạnh khác nhau
Có thể do học sinh chạy theo thời cuộc là coi trọng các môn tự nhiên hơn; hoặc do các em chán và không muốn học Lịch sử Nhưng vấn đề cốt lõi vẫn
là người giáo viên chưa thực sự hiểu rõ trọng tầm quan trọng của việc dạy và học Lịch sử Từ đó trong công tác giảng dạy chưa biết cách xây dựng tiết dạy, chưa thực sự đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học, bài giảng không phù hợp
Kết quả học môn lịch sử ở đơn vị tôi đã có nhiều tiến bộ nhưng vẫn còn một số em nắm bắt, ghi nhớ kiến thức lịch sử còn thụ động, mau quên, chưa biết cách quan sát sơ đồ, lược đồ, mô phỏng, tường thuật lại các sự kiện, thời gian lịch sử
Về nội dung chương trình Lịch sử lớp 4, mỗi bài học là một sự kiện, hiện tượng hay nhân vật lịch sử tiêu biểu của một giai đoạn lịch sử nhất định Sự chọn lọc như vậy nhằm đảm bảo mục tiêu phù hợp với thời lượng dành cho môn học cũng như trình độ nhận thức của học sinh
2 Về phía giáo viên.
- Một số giáo viên chưa nhận thức đúng về vị trí vai trò của phân môn, quan niệm Lịch sử không phải là môn học chính mà chỉ chú trọng vào hai môn Toán và Tiếng Việt Chính vì thế khi tham gia các hội thi giáo viên giỏi rất
dè dặt khi lựa chọn phân môn Lịch sử
- Giáo viên chưa biết cách xây dựng tiết học sao cho trọng tâm, chưa sử dụng đúng lúc, đúng chỗ các phương tiện dạy học nên tiết dạy môn Lịch sử không hấp dẫn học sinh Các hình thức dạy học còn đơn điệu, khô cứng
- Việc sưu tầm tài liệu về những sự kiện, nhân vật lịch sử của địa phương có liên quan đến tiết dạy còn hạn chế
- Trang thiết bị phục vụ cho môn học còn nghèo nàn, giáo viên chưa đi sâu
nghiên cứu tài liệu giảng dạy, chưa nhiệt tình trong bài dạy dẫn đến hiệu quả của việc giảng dạy chưa cao
3 Về phía học sinh.
Trang 4Chương trình tiểu học được chia làm 2 giai đoạn: Giai đoạn I từ lớp 1 đến lớp 3, giai đoạn II từ lớp 4 đến lớp 5 Môn Lịch sử là môn học hoàn toàn mới mẻ đối với các em, chính vì thế việc tiếp thu kiến thức về môn học này
là hết sức cần thiết Qua giảng dạy tôi thấy:
- Nhiều em do hoàn cảnh gia đình khó khăn, chưa chú ý đến việc học nói chung và môn Lịch sử nói riêng
- Đặc biệt chưa nhận thức đúng vai trò của môn Lịch sử Còn xem nhẹ
và đối phó khi học phân môn này
- Khả năng nắm bắt kiến thức, kĩ năng quan sát, trí tưởng tượng khái quát hóa còn yếu, khả năng ghi nhớ của các em còn chậm mà các nhân vật, mốc lịch sử, sự kiện lịch sử lại nhiều nên các em chỉ có thể ghi nhớ một cách máy móc (dễ nhớ nhưng lại mau quên)
- Kĩ năng đọc, kể, tường thuật của các em chậm, do đó ảnh hưởng đến thời gian và tiến trình chung của môn học Tinh thần hợp tác học chưa cao, nhiều em chưa tự tin, học thụ động
Sau 7 tuần học tôi cho học sinh làm bài kiểm tra các môn Khoa học, Lịch sử, Địa lí với hình thức trắc nghiệm Tổng số học sinh là 23 em thì kết quả kiểm tra của môn Lịch sử như sau:
Kết quả khảo sát sau 7 tuần: Năm học 2012 – 2013
TSHS Giỏi (9 -10) Khá (7- 8) TB(5-6) Yếu (dưới 5)
KS sau 7 tuần 23 4 17,4 8 34,8 9 39,1 2 8,7
Bảng kết quả trên cho thấy chất lượng học Lịch sử ở trường tôi còn quá thấp Nhìn vào đó người giáo viên không khỏi lo lắng, trăn trở
III GIẢI PHÁP VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN
1 Giáo viên phải nhận thức đúng về vị trí, tầm quan trọng của phân môn Lịch sử:
Theo giáo sư Phan Huy Lê, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam:
“Thế hệ trẻ lớn lên qua nền giáo dục phổ thông mà không yêu mến lịch sử dân tộc, không có một vốn hiểu biết cần thiết về lịch sử và văn hóa dân tộc
và nhân loại, không có một niềm tự tin dân tộc, thì làm sao có thể hoàn chỉnh được phẩm chất của người công dân Việt Nam” Từ đặc điểm đó cho
thấy môn Lịch sử càng phải được đặt đúng vị thế và chức năng của nó trong
hệ thống giáo dục phổ thông
Song trên thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy nhiều nhà trường tiểu học nói chung, giáo viên trực tiếp giảng dạy nói riêng vẫn coi nhẹ phân môn Lịch sử, Lịch sử vẫn chỉ được xem là một “môn phụ” trong hệ thống các môn học Nhiều giáo viên cũng thừa nhận, trong việc giảng dạy môn Lịch sử
Trang 5thời gian qua, đôi lúc giáo viên chưa toàn tâm, toàn ý cho nội dung cần phải chuyển tải, chỉ dạy qua loa cho xong chứ chưa đi sâu vào việc đổi mới phương pháp dạy học Nội dung dạy bị bó hẹp theo sách giáo khoa, mối liên kết, khái quát một giai đoạn lịch sử không rõ ràng, gây khó hiểu và không truyền được sự hứng thú học Sử cho học sinh.
Vì vậy phải có sự thay đổi mang tính cách mạng về quan niệm đối với môn Lịch sử Phải xây dựng và hình thành quan niệm đúng đắn về vị trí và tầm quan trọng của môn Lịch sử từ các cấp quản lí giáo dục đến cha mẹ học sinh và toàn xã hội Không có quan niệm đúng đắn về môn học thì tất cả những đề xuất về đổi mới nội dung, phương pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học bộ môn đều không thể thực hiện để đem lại kết quả như mong muốn Từ đặc điểm đó, môn Lịch sử càng phải được đặt đúng vị thế và chức năng của nó trong hệ thống giáo dục phổ thông
Tuy hiện nay ở tiểu học một tuần chỉ có 1 tiết lịch sử ở lớp 4-5, với thời lượng từ 35- 40 phút cho một tiết dạy, song không vì vậy mà giáo viên xem nhẹ mà phải đầu tư đúng mức về thời gian, công sức, tìm tòi cách dạy các tiết lịch sử đạt hiệu quả
2 Giáo viên phải nắm vững mục tiêu, nội dung chương trình Lịch sử 4.
Muốn dạy đúng, đủ kiến thức Lịch sử 4, trước hết người giáo viên cần nắm được mục tiêu của chương trình, nội dung chương trình sách giáo khoa
và cao hơn nữa là nắm được tiến trình lịch sử Việt Nam
* Mục tiêu chủ yếu của chương trình Lịch sử 4 là:
- Cung cấp cho học sinh một số kiến thức cơ bản, thiết thực về: Các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử tiêu biểu, tương đối có hệ thống theo dòng thời gian của lịch sử Việt Nam từ buổi đầu dựng nước cho tới nửa đầu thế kỉ XIX
- Bước đầu hình thành và rèn luyện cho học sinh các kĩ năng: Quan sát sự vật, hiện tượng; Thu thập, tìm kiếm tư liệu lịch sử từ các nguồn khác nhau; Nêu thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập và chọn thông tin để giải đáp; Nhận biết đúng các sự vật, hiện tượng lịch sử; Trình bày lại kết quả học tập bằng hình vẽ, lời nói, sơ đồ…; Vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn đời sống
- Góp phần bồi dưỡng và phát triển ở học sinh những thái độ và thói quen: Ham học hỏi, tìm hiểu để biết về môi trường xung quanh; Yêu thiên nhiên, đất nước, con người Việt Nam; Tự hào, tôn trọng, giữ gìn và phát huy một số truyền thống tốt đẹp của dân tộc, bảo vệ các di sản văn hoá, di tích lịch sử gần gũi với các em…
Trang 6* Nội dung chương trình sách giáo khoa Lịch sử 4:
Bao gồm những sự kiện, nhân vật lịch sử tiêu biểu phản ánh những cột mốc đánh dấu sự phát triển của các giai đoạn lịch sử, những thành tựu trong
sự nghiệp dựng nước và giữ nước (kinh tế, văn hoá, chính trị…) của ông cha
ta từ buổi đầu dựng nước và giữ nước đến buổi đầu thời Nguyễn
* Ngoài những nội dung trên người giáo viên muốn dạy hay, dạy giỏi thì
còn cần nắm vững chi tiết tiến trình lịch sử Việt Nam từ buổi đầu dựng nước
và giữ nước cho tới ngày nay cũng như nắm vững lịch sử nhân loại Có nắm vững các kiến thức lịch sử thì người giáo viên mới có cái nhìn tổng thể, toàn diện về lịch sử, hiểu được các chặng đường thăng trầm, biến động của đất nước, thế giới qua các thời kì… và có thể lí giải chính xác nhất những băn khoăn, thắc mắc của học sinh
Để nắm được các nội dung cơ bản trên, không phải người giáo viên muốn là nắm được ngay mà phải là quá trình tích luỹ lâu dài qua các cấp học, ngành học đã được tham gia, qua các buổi học chuyên đề, qua tự học tự nghiên cứu, ôn tập bằng nhiều hình thức (tự học, qua sách vở, đài, báo, ti vi, phim ảnh, qua mạng Internet, qua học hỏi cấp trên, bạn bè, đồng nghiệp…)
3 Công tác chuẩn bị tiết dạy, định hướng về phương pháp và hình thức tổ chức dạy học :
3.1 Công tác chuẩn bị tiết dạy: Từ đặc trưng và mục tiêu của phần
lịch sử trong chương trình tiểu học tôi nhận thấy : Để có một tiết học lịch sử thành công, phát huy được tính tích cực của học sinh đòi hỏi phải có sự chuẩn bị thật kỹ của người dạy và người học
* Về phía giáo viên :
Để tổ chức dạy - học thành công một tiết Lịch sử, học sinh hiểu bài và ghi nhớ được theo mục tiêu của tiết học, giáo viên cần chuẩn bị tốt những việc sau:
- Căn cứ vào mục tiêu và nội dung của bài lịch sử, những yêu cầu cơ bản của bài, trình độ học sinh, điều kiện và hoàn cảnh cụ thể của trường lớp
để thiết kế bài dạy phù hợp
Trang 7- Nắm chắc mục tiêu, yêu cầu ở từng bài Đọc kỹ nội dung sắp dạy, trao đổi, học tập, tìm hiểu thêm kiến thức liên quan, dự kiến các tình huống học sinh sẽ mắc phải và cách xử lí những tình huống đó
- Xây dựng các phương pháp giảng dạy, hình thức tổ chức, phương tiện dạy học để giờ dạy nhẹ nhàng và đạt hiệu quả
- Chuẩn bị đồ dùng dạy học phục vụ cho tiết học như tranh, ảnh, bản
đồ, các câu chuyện, tư liệu lịch sử có liên quan, phiếu học tập…
- Chuẩn bị và nắm vững hệ thống câu hỏi phù hợp với từng đối tượng học sinh để các em hiểu nội dung bài một cách hiệu quả nhất, từ đó tìm ra nội dung cần ghi nhớ
- Liên hệ, tích hợp với kiến thức Địa lí để tăng hiệu quả dạy học Ta thấy phân môn Lịch sử và phân môn Địa lí 4 có mối quan hệ khá mật thiết với nhau Mỗi sự kiện lịch sử thường gắn liền với một vị trí địa lí nhất định, còn mỗi một vị trí địa lí lại trải qua một quá trình lịch sử phát triển nhất định Ví dụ: Khi dạy bài “Nhà Lý dời đô ra Thăng Long”, giáo viên hỏi vì sao nhà Lý chọn Thăng Long làm kinh đô, học sinh có thể vận dụng kiến thức về Địa lí bài Đồng bằng Bắc Bộ để trả lời
* Minh họa việc chuẩn bị phiếu học tập:
+ Mục đích: phiếu học tập có vai trò đáng kể trong quá trình dạy học,
là phương tiện luyện tập kĩ năng: đọc, hiểu, phân tích, tổng hợp cho học sinh Mặt khác, kết quả của phiếu học tập thu được từ học sinh không những nhanh chóng, kịp thời mà còn thể hiện được trình độ, khả năng của từng em,
từ đó giúp cho giáo viên đánh giá chính xác và khách quan về năng lực của học sinh
+ Yêu cầu: Khi thiết kế phiếu học tập, giáo viên phải nghiên cứu kĩ nội dung chương trình và bài học, nắm vững yêu cầu và quy trình khi thiết
kế, sử dụng phiếu, trình bày phiếu khoa học, chính xác, đẹp mắt
Ví dụ: Thiết kế phiếu giao việc cho học sinh trong tiết ôn tập cuối
năm (Bài 20: Ôn tập) như sau:
* PHIẾU HỌC NHÓM *
Câu 1: Em hãy điền tiếp vào chỗ chấm những sự kiện tiêu biểu gắn với các
triều đại:
Triều đại Sự kiện tiêu biểu
Nhà Ngô, Đinh, Tiền Lê ………
………
Nhà Lý ………
………
Nhà Trần ………
………
Trang 83.2 Định hướng về phương pháp và hình thức tổ chức dạy học :
Để phát huy tính tích cực của học sinh trong phân môn lịch sử lớp 4 thì việc lựa chọn phương pháp dạy học và hướng dẫn học sinh cách học là rất quan trọng Giáo viên phải lựa chọn phương pháp sao cho phù hợp với từng bài, từng hoạt động với từng đối tượng học sinh
Dạy môn lịch sử người giáo viên cần sử dụng các phương pháp đặc trưng của nhiều môn học khác nhau Do chính tính tích hợp của nội dung
Đề cao vai trò chủ thể của người học, tăng cường tính tự giác tích cực và sáng tạo của hoạt động học tập Giáo viên cần huy động tối đa kinh nghiệm
và vốn tri thức có sẵn của học sinh vào việc dẫn dắt các em tự phát triển tri thức mới của bài học Giáo viên thiết kế hệ thống câu hỏi, bài tập giao cho học sinh thực hiện với sự hướng dẫn cần thiết Tổ chức các hoạt động như trò chơi học tập, sắm vai …Qua đó giúp học sinh linh hội kiến thức
Cần vận dụng tối đa các điều kiện, phương tiện ở địa phương để tổ chức cho học sinh học ngoài lớp, cho học sinh tham quan các di tích lịch sử,văn hoá, các dấu vết quá khứ ,…
Một số phương pháp cụ thể :
* Nêu và giải quyết vấn đề
* Dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ
* Khai thác kiến thức từ kênh hình
* Hình thành khái niệm và biểu tượng lịch sử
Trang 9* Dạy học theo nhóm * Dạytheo nhóm
* Dạy cá nhân * Dạy cá nhân
4 Phong cách của giáo viên khi lên lớp:
Một yêu cầu quan trọng đối với giáo viên là phải Dạy đúng, nhưng học sinh còn cần những giáo viên Dạy hay Giáo viên dạy Lịch sử làm sao cho Dạy đúng và Dạy hay? Tiêu chí Dạy đúng dễ xác định thông qua chuẩn kiến thức, chương trình và sách giáo khoa Dạy hay thì thật khó đo đếm
“Thước đo” để xem xét có lẽ chỉ thông qua sự hứng thú của học sinh
Tạo hứng thú cho người học luôn là một vấn đề quan trọng trong hoạt động dạy - học Bởi vì dạy - học là hoạt động phức tạp, trong đó chất lượng, hiệu quả phụ thuộc vào chủ thể nhận thức là người học Và điều này lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như: năng lực nhận thức, động cơ học tập, sự quyết tâm và các yếu tố khách quan như: môi trường học tập, người tổ chức quá trình dạy học, sự hứng thú trong học tập Hứng thú làm tăng hiệu quả của quá trình nhận thức làm nảy sinh khát vọng hành động và hành động một cách say mê, sáng tạo, tăng năng suất làm việc ở mỗi người Trong hoạt động học tập hứng thú là yếu tố quan trọng thôi thúc học sinh nắm bắt tri thức một cách nhanh hơn, sâu sắc hơn Khi có hứng thú học một môn học nào đó, học sinh sẽ say mê trong nghiên cứu, học tập việc lĩnh hội tri thức trở nên dễ dàng hơn và ngược lại, khi nắm bắt được vấn đề, tức hiểu được bài thì người học lại có thêm hứng thú học tập, nhờ đó kết quả học tập của
họ ngày càng được nâng cao, phát triển một cách tích cực Như đại văn hào Macxim Goocki khái quát: “tài năng, nói cho cùng là tình yêu đối với công việc” Chính vì vậy, việc tạo hứng thú học tập cho người học là một trong những yêu cầu nhất thiết đối với việc dạy học
hình thức phù hợp thì cũng chưa thể lôi cuốn được học sinh học tập một cách say mê hứng thú Mà một yếu tố quan trọng trực tiếp có ảnh hưởng tới
việc học của học sinh đó là Thái độ của giáo viên đối với tiết dạy Thái độ
của giáo viên thể hiện qua lời giới thiệu bài, giọng kể, cách đặt câu hỏi, cách gọi HS, ánh mắt cử chỉ,…
+ Thái độ của GV:
Trong giảng dạy Lịch sử, trước tiên, GV phải tỏ thái độ yêu mến lịch
sử của dân tộc (tự hào, vui sướng khi là người truyền đạt kiến thức lịch sử cho các em)
Sau đó là thái độ phù hợp với nhân vật (nếu là anh hùng của đất nước thì nói với thái độ tôn trọng, tự hào; đối với tướng giặc thì tỏ thái độ không đồng tình, căm thù, ), sự kiện (lúc ta thắng thì vui mừng; lúc giặc xâm chiếm, đe doạ áp bức nhân dân thì lo lắng, phẫn nộ,…)
Trang 10GV còn cần phải giáo dục thái độ cho HS, giúp các em nhận ra cái hay trong từng trận đánh, niềm tự hào khi chiến thắng quân xâm lược,…
+ Giọng kể: Tất cả các phần giới thiệu bài, giới thiệu diễn biến cuộc
chiến, giới thiệu nhân vật hay mô tả hiện vật lịc sử, GV cần phát huy tốt giọng nói bằng giọng kể: Kể phải hấp dẫn, đầy đủ chi tiết và mang sắc thái biểu cảm phù hợp
+ Cách đặt câu hỏi: Nhiều GV còn xem nhẹ cách đặt câu hỏi Đặt câu
hỏi một cách rõ ràng, HS sẽ dễ dàng trả lời nội dung câu hỏi
+ Cách gọi HS: Cách gọi HS hay nhóm HS cũng là một nghệ thuật.
Ta cần gọi với giọng vừa phải, từ tốn Phải dùng từ tế nhị, có thể gọi tên nhưng nên kèm theo tên đệm để lời gọi nhẹ nhàng, tình cảm hơn
- Cách trình bày bảng: Trình bày bảng không khoa học, ghi lộn xộn các
kiến thức, tranh ảnh sẽ không gây ấn tượng về bài dạy Bảng lớp của tôi được chia ra làm 3 phần:
+ Phần giữa bảng: dùng ghi thứ, ghi tên phân môn, tên bài (ghi phấn
màu), nội dung hoạt động hoặc trọng tâm của bài
+ Phần bên trái bảng: dùng trình bày tranh, ảnh lược đồ dùng trước
khi đi vào phần tìm hiểu bài (hoặc nội dung hướng dẫn tìm hiểu bài)
+ Phần bên phải: Ghi phần luyện tập hoặc treo phiếu học tập, các
phiếu ghi bài tập trắc nghiệm, củng cố, tranh ảnh HS sưu tầm, … Nếu có thi đua điền phiếu dán bảng thì sử dụng cả 3 phần phía dưới bảng để trình bày
5 Tích cực đổi mới phương pháp, hình thức, phương tiện dạy học kết hợp ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy nhằm gây hứng thú và phát huy tính tích cực cho người học.
Mỗi phương pháp dạy học đều có tác dụng tích cực đối với học sinh, giúp học sinh nắm vững kiến thức và phát triển kỹ năng thái độ Không có phương pháp nào là vạn năng cả, chính vì vậy trong một tiết dạy để đạt hiệu
quả cao nhất đòi hỏi người giáo viên cần phải có sự sử dụng phối hợp hợp lý các phương pháp dạy học khác nhau Với điều kiện cơ sở vật chất và trình
độ tiếp nhận của học sinh Khi dạy lịch sử cần lựa chọn hình thức và
phương pháp phù hợp với tình hình giảng dạy chung và đặc trưng riêng của các bài lịch sử.
Việc đổi mới phương pháp dạy học muốn đạt hiệu quả cao cần thực hiện song song với đổi mới hình thức dạy học, tăng cường sử dụng các phương tiện dạy học được thể hiện ở chỗ:
- Tập trung vào dạy cách học, đặc biệt giúp học sinh có nhu cầu học, biết cách tự học
- Coi trọng và khuyến khích dạy học trên cơ sở hoạt động học tập tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh
Trang 11- Sử dụng đúng mức, đúng chỗ, đúng lúc các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học truyền thống cũng như hiện đại để phát huy tối đa các mặt mạnh của từng phương pháp và của sự phối hợp giữa các phương pháp.
Như vậy, quá trình dạy - học phải lấy hoạt động của người học làm trung tâm, mọi hoạt động của thầy đều hướng vào việc tổ chức, hướng dẫn học sinh tìm tòi, phát hiện, khám phá và lĩnh hội tri thức, rèn luyện kĩ năng…cho học sinh Để thực hiện các yêu cầu trên trong một bài, tôi thường dạy học theo quy trình sau:
- GV hoặc HS đặt ra vấn đề cần giải quyết trong bài thông qua các tình huống có vấn đề hoặc tìm hiểu kinh nghiệm của học sinh có liên quan đến nội dung bài
- Tổ chức cho học sinh tìm tòi, khai thác các kiến thức trong SGK, tranh ảnh, bản đồ, sơ đồ,… Qua đó các em sẽ nắm được các nhân vật, hiện tượng, sự kiện, lịch sử diễn ra như thế nào
- Trên cơ sở các hình ảnh về lịch sử đã được hình thành, GV đặt ra các câu hỏi, đưa ra các bài tập,… và vận dụng các hình thức tổ chức dạy học (nhóm, cá nhân, cả lớp, trong lớp, tham quan…) giúp học sinh bước đầu biết
so sánh các điểm giống, khác nhau, phân tích các đặc điểm, tổng hợp các nét chung của sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử
- Từ những hiểu biết trên, giáo viên tổ chức cho học sinh trình bày dưới các hình thức khác nhau (nói, kể, viết, vẽ…) về một sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử sinh động và chính xác; đồng thời các em cũng biết vận dụng các kiến thức đã học vào cuộc sống trong việc bảo vệ thiên nhiên, môi trường, di sản văn hoá, lịch sử
Như vậy, học tập lịch sử là một quá trình nhận thức những điều đã diễn
ra trong quá khứ của xã hội để hiểu về hiện tại và chuẩn bị cho tương lai Đặc trưng nổi bật của nhận thức lịch sử là con người không thể tri giác trực tiếp những gì thuộc về quá khứ Mặt khác, lịch sử là những sự việc đã diễn
ra, là hiện thực trong quá khứ, là tồn tại khách quan, không thể “phán đoán”,
“suy luận”,… để biết lịch sử Vì vậy, nhiệm vụ đầu tiên, tất yếu của bộ môn Lịch sử trong nhà trường là tái tạo lịch sử, tức là cho học sinh tiếp xúc với những chứng cứ vật chất, những dấu vết của quá khứ, tạo ra ở học sinh những hình ảnh cụ thể, sinh động, chính xác về các sự kiện, hiện tượng lịch
sử, tạo ra những biểu tượng về con người và hoạt động của họ trong bối cảnh thời gian, không gian xác định, trong những điều kiện lịch sử cụ thể
* Vậy tái tạo lịch sử bằng những phương thức nào? Theo tôi, trước
hết phải kể đến lời nói sinh động, giàu hình ảnh của giáo viên, tức là giáo viên dùng phương pháp tường thuật, miêu tả, kể chuyện, nêu đặc điểm của nhân vật lịch sử Có thể nói, chỉ có miêu tả, tường thuật, kể chuyện mới tái hiện được những biến cố lịch sử quan trọng, đem đến cho học sinh những
Trang 12hứng thú mạnh mẽ Do sách giáo khoa viết rất cô đọng, trừu tượng nên tôi
đã sử dụng nhiều tư liệu, kết hợp với đồ dùng trực quan (tranh ảnh, bản đồ)
để miêu tả, tường thuật Các phương tiện trực quan sẽ tạo ra hình ảnh lịch sử
cụ thể, sinh động, chính xác hơn, giúp học sinh thuận lợi hơn trong việc tạo biểu tượng lịch sử
Tuy nhiên, các phương tiện trực quan phục vụ việc dạy học lịch sử còn nhiều hạn chế Phương tiện vừa thiếu lại vừa không phù hợp Thử lấy ví dụ
về hệ thống bản đồ, chúng ta có thể khẳng định một điều rằng hệ thống bản
đồ và tranh ảnh lịch sử trong danh mục đồ dùng do Bộ Giáo dục và đào tạo ban hành không đủ Các tranh ảnh ở sách giáo khoa màu sắc còn đơn điệu, thiếu đồng bộ
* Trước những khó khăn đó, việc dạy học theo hướng ứng dụng công nghệ thông tin là một giải pháp tích cực, là hướng đi kịp thời để giải quyết những khó khăn nêu trên
- Mục đích của việc áp dụng phương pháp nghe nhìn là: nhằm tạo
hứng thú học tập cho học sinh và cũng nhằm đổi mới tư duy, phát huy năng lực của giáo viên, coi việc thực hành, thực nghiệm là một yêu cầu quan trọng Với phương pháp này, kiến thức Lịch sử được truyền đạt đến học sinh qua những cuốn phim tư liệu, video clip, tranh, ảnh phong phú, tránh được
sự truyền đạt kiến thức một cách máy móc, nhồi nhét, giúp học sinh tự làm chủ kiến thức, không phải học vẹt, học chay Giáo viên tổ chức được những tiết học sinh động, nhẹ nhàng, hiệu quả, xóa đi kiểu dạy học nhồi nhét một cách vô cảm về những sự kiện, con người, ngày tháng Học sinh tiếp thu kiến thức một cách hào hứng, vui tươi… và từ đó tăng thêm lòng yêu nước,
Nhận thấy điều đó, tôi thường soạn giáo án Lịch sử trên phần mềm PowerPoint Qua các năm, trao đổi giáo án giữa giáo viên trong khối nên các bài giảng soạn bằng phần mềm PowerPoint tăng cả về số lượng và chất lượng Khi giảng dạy, hiệu quả tiết dạy thấy rõ ràng
Ví dụ: Khi dạy bài “Nhà Lý dời đô ra Thăng Long” để học sinh so sánh
được địa hình của vùng đất Đại La và Hoa Lư tôi trình chiếu hình ảnh hai vùng đất này để học sinh dễ so sán
Trang 13Giờ dạy Lịch sử bằng giáo án lịch sử ở lớp 4c – Trường Tiểu học Nga Thanh Ngoài ra tôi còn cung cấp thêm một số hình ảnh khác liên quan đến
bài học: