SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM LỊCH SỬ 9, SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN TRONG DẠY VÀ HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 9

Đây là sáng kiến kinh nghiệm môn Lịch sử 9 với chủ đề "Sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy và học môn Lịch sử lớp9 ở trường THCS" chuẩn. Sáng kiến được làm công phu, đầy đủ các bước theo yêu càu và đạt giải B cấp tỉnh, Các thày cô dùng để tham khảo rất hữu ích ạ!

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Giáo dục và đào tạo đóng vai trò chủ yếu trong việc giữ gìn phát triển vàtruyền bá tri thức nhân loại Trong thời đại cách mạng khoa học công nghệ hiệnnay, trí tuệ trở thành động lực chính của sự tăng tốc phát triển giáo dục và đào tạo,được coi là nhân tố quyết định sự thành bại của mỗi quốc gia trên trường quốc tế

và sự thành đạt của mỗi người trong cuộc sống Chính vì vậy, chính phủ và nhândân đánh giá cao vai trò của giáo dục và đào tạo, coi Giáo dục là quốc sách hàngđầu và tiến hành cải cách Giáo dục

Thực hiện chủ trương đổi mới Giáo dục - Đào tạo của Đảng và nhà nước,dưới sự chỉ đạo hướng dẫn của bộ giáo dục và Đào tạo, trong hơn chục năm thaysách và thực hiện đổi mới phương pháp dạy học trong đó có bộ môn Lịch sử Điều

đó có ý nghĩa vô cùng quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả công tác giáo dục quốcdân nói chung, nâng cao trình độ dạy và học của đội ngũ thầy và trò nói riêng

Trong phương pháp dạy học mới thì đồ dùng dạy học nói chung và hệ thốngkênh hình trong SGK lịch sử lớp 9 nói riêng, không chỉ dừng lại ở giá trị minh hoạcho hệ thống kênh chữ, mà chính các thiết bị, đồ dùng dạy học này còn là công cụ,

là phương tiện cung cấp kiến thức, bởi chính nó cũng là nguồn kiến thức cần phảikhai thác

Nhưng trong thực tế hiện nay, việc dạy và học môn Lịch sử ở trườngTHCS chưa hoàn thành tốt vai trò của mình, nhiều giáo viên vẫn dạy học hoàntoàn bằng phương pháp truyền thống, chưa phát huy được tính tích cực, chủđộng học tập của học sinh, nhiều em vẫn cho rằng môn lịch sử thật khô khan,nhàm chán với những sự kiện đã diễn ra trong quá khứ Muốn khắc phục đượcvấn đề này thì việc kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp dạy học tích cựcvới việc sử dụng thường xuyên các thiết bị đồ dùng dạy học trực quan như bản

đồ, lược đồ, tranh ảnh… vào giảng dạy là vô cùng cần thiết, để tạo ra những hìnhảnh cụ thể sinh động, chính xác, giúp học sinh dễ hình thành khái niệm lịch sử,hứng thú học tập, nhớ lâu, nhớ kĩ nội dung bài học

Xuất phát từ tình hình thực tế và những điều kiện sẵn có của nhà trường,

tôi chọn đề tài sáng kiến kinh nghiệm "Sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học Lịch sử 9 ở trường THCS" để nghiên cứu khoa học.

- Đề xuất một số giải pháp góp phần gây hứng thú học tập cho học sinhkhi sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học Lịch sử lớp 9, nâng cao chấtlượng dạy và học bộ môn.

- Đưa ra một số giải pháp phục vụ cho việc sử dụng đồ dùng trực quan theohướng phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học “Bài 8- Nước Mĩ và Bài

28 - Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mĩ và chínhquyền Sài Gòn ở miền Nam (1954-1965)” lớp 9, trường THCS

3 THỜI GIAN, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ ĐỊA ĐIỂM:

- Thời gian: từ năm học 2012- 2013 và năm học 2013- 2014;

- Về đối tượng: Học sinh khối 9 Trường THCS xã Đầm Hà

- Nội dung nghiên cứu: nhóm Bài 8- Nước Mĩ và Bài 28 - Xây dựng chủnghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mĩ và chính quyền Sài Gòn ởmiền Nam (1954-1965)

- Địa điểm: Học sinh khối 9 Trường THCS xã Đầm Hà, huyện Đầm Hà

4 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI VỀ MẶT THỰC TIỄN:

- Cung cấp hệ thống đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử lớp 9 rất

phong phú, đa dạng và sinh động Từ hệ thống hình ảnh, sơ đồ, lược đồ, bănghình người thầy giúp học sinh khai thác đúng nội dung, tạo hứng thú tronghọc tập và phát huy được tính sáng tạo, phát triển khả năng tư duy, hình thànhcác kỹ năng và bồi dưỡng tình cảm cho các em thông qua việc nắm bắt các sựkiện, hiện tượng lịch sử nhằm nâng cao chất lượng giáo dục

- Hoàn thiện hệ thống lí luận của vấn đề: “Sử dụng đồ dùng trực quan trongdạy học bộ môn lịch sử 9 ở trường THCS" nói chung và cụ thể là “Bài 8- Nước Mĩ

và Bài 28 - Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mĩ vàchính quyền Sài Gòn ở miền Nam (1954-1965)” lớp 9, trường THCS.

II PHẦN NỘI DUNG:

1 CHƯƠNG TRÌNH: TỔNG QUAN

1.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN:

Do đặc điểm của việc học tập lịch sử - không trực tiếp quan sát các sự kiệnnên phương pháp trực quan có ý nghĩa rất quan trọng Có nhiều loại đồ dùng trựcquan khác nhau, cách sử dụng và hiệu quả cũng khác nhau, song đều có tác dụngnâng cao chất lượng dạy học lịch sử

Chúng ta đều biết, các môn học trong nhà trường Phổ thông là một hệ thốnghoàn chỉnh nhằm trang bị cho học sinh kiến thức thuộc tất cả các môn, các lĩnh vực

ở mức độ, tính chất “phổ thông”, giúp các em có một hành trang cơ bản làm tiền đềcho các cấp học cao hơn Các môn học đó không chỉ liên quan chặt chẽ với nhau

mà còn tạo nên một hệ thống hoàn chỉnh, khoa học

Cũng như các bộ môn Khoa Học Tự Nhiên, các môn học thuộc Khoa học xãhội như Văn học, Lịch sử, Địa lý … có vai trò hết sức to lớn trong việc hình thành

và giáo dục nhân cách, đạo đức đối với học sinh nên lại càng liên quan và hệ thốnghơn

Trong một tiết học, bài học, giáo viên có thể lược bỏ bớt những nội dungkiến thức không phải là trọng tâm trong sách giáo khoa và có thể cung cấp thêmcho học sinh một số kiến thức mở rộng nằm ngoài sách giáo khoa môn học mìnhđang dạy Những kiến thức đó thuộc nhiều kênh thông tin khác nhau: có thể là trênsách báo, truyền hình, ngoài xã hội hoặc ở sách giáo khoa các môn học khác

Tuy nhiên, việc cung cấp kiến thức đó phải sát với bài học, phải đảm bảotính phù hợp, vừa sức nhằm làm bật nổi trọng tâm bài học và gây được hứng thúcho học sinh trong việc tiếp nhận kiến thức Việc làm này càng có tác dụng đối vớinhững bài học, tiết học được xem là “khô khan” như nhiều tiết, bài Lịch sử vìchúng có quá nhiều số liệu mà học sinh cho là khó nhớ

Sự đổi mới của mục tiêu giáo dục và nội dung giáo dục đặt ra yêu cầuphải đổi mới phương pháp dạy học, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rènluyện thành nếp tư duy sáng tạo của học sinh Từng bước áp dụng các phươngpháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy và học nhằm phát huytính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, bồi dưỡng phương pháp tự học,rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn, tác động đến tưtưởng tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho học sinh

Tuy nhiên, hiện nay chất lượng giảng dạy và học tập môn lịch sử chưathực sự làm cho xã hội an tâm Vì vậy việc sử dụng đồ dùng trực quan trongdạy học lịch sử được xem là một trong những công cụ đem lại hiệu quả tíchcực trong việc đổi mới phương pháp dạy và học Hệ thống tranh ảnh, bản đồ,lược đồ, bảng biểu có sẵn và các hình ảnh điện tử sẽ tạo nhiều hứng thú chocác em trong học tập Các em được tiếp cận, nhận thức các sự kiện lịch sử mộtcách sống động, gần với quá khứ hơn So với những bài giảng thông thường,học sinh phải mường tượng trong đầu những sự kiện, nhân vật mà thầy côthuyết giảng Đặc biệt với việc học trên dụng cụ trực quan học sinh sẽ đượctrực quan sinh động với những sự kiện, nhân vật lịch sử một cách cụ thể giúpkích thích quá trình tư duy của học sinh, từ đó nội dung kiến thức lịch sử họcsinh thu thập đủ và khắc sâu hơn vào trong trí nhớ của các em Mặt khác sửdụng đồ dùng trực quan sẽ giúp giáo viên hạn chế bớt phần thuyết giảng để cóthời gian thảo luận và tăng cường sự kiểm soát đối với học sinh.Tuy nhiên để

có một đồ dùng trực quan phục vụ hiệu quả cho bài giảng, đòi hỏi giáo viênphải có trình độ tin học tốt, có kiến thức vững vàng, có trình độ tư duy cao, kĩnăng sử dụng đồ dùng thành thạo và phải đầu tư khá nhiều thời gian và côngsức để chuẩn bị cho bài giảng Vì vậy áp dụng đến đâu trong sử dụng đồ dùngtrực quan vào giảng dạy còn phụ thuộc vào rất nhiều thứ như cơ sở vật chấtcủa nhà trường, sự chuẩn bị và trình độ của giáo viên đứng lớp, sự chuẩn bịcủa học sinh

1.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN:

Qua thực tiễn triển khai công tác thay sách giáo khoa những năm qua, nhómcốt cán bồi dưỡng thay sách và đội ngũ giáo viên THCS gặp rất nhiều khó khăn,vướng mắc cần tháo gỡ khắc phục đặc biệt là kĩ năng, phương pháp, kiến thức về

đồ dùng trực quan và sử dụng đồ dùng trực quan như thế nào để phát huy tính tíchcực của học sinh

Để công tác thực hiện đổi mới phương pháp dạy học lịch sử ở các trườngTHCS thuận lợi và có kết quả tốt, tôi chọn nội dung “Sử dụng đồ dùng trực quantrong dạy bộ môn Lịch sử 9 ở trường THCS" để nghiên cứu theo hướng phát huytính tích cực của học sinh cụ thể trong dạy “Bài 8- Nước Mĩ và Bài 28 - Xây dựngchủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mĩ và chính quyền Sài Gòn

ở miền Nam (1954-1965)” lớp 9, trường THCS” để nghiên cứu

Về khoa học, nghiên cứu vấn đề sử dụng đồ dùng trực quan theo hướng pháthuy tính tích cực của học sinh trong dạy học “Bài 8- Nước Mĩ và Bài 28 - Xâydựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mĩ và chính quyềnSài Gòn ở miền Nam (1954-1965)” lớp 9, trường THCS sẽ làm rõ hơn các đặcđiểm mới của sách giáo khoa đổi mới và cũng là các điểm khó đối với giáo viên vàhọc sinh Vậy phương pháp sử dụng đồ dung trực quan phục vụ cho bài giảng nhưthế nào để đạt hiệu quả tốt Từ đó đề xuất các giải pháp phục vụ cho việc dạy “Bài8- Nước Mĩ và Bài 28 - Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh chống

đế quốc Mĩ và chính quyền Sài Gòn ở miền Nam (1954-1965)” lớp 9, trườngTHCS

Về thực tiễn, sau hơn 20 năm thực hiện chương trình cũ nhiều giáo viên vàhọc sinh đã hình thành một nền nếp trong dạy và học, thay đổi một nền nếp khôngphải là dễ Để thực hiện có hiệu quả chương trình sách giáo khoa mới với phươngpháp dạy và học mới là vô cùng khó khăn Từ việc nghiên cứu này có thể rút ramột số bài học kinh nghiệm phục vụ cho việc giảng dạy bộ môn lịch sử ở trườngTHCS

Năm 2005 nhà xuất bản Giáo dục cho xuất bản bộ sách “Hướng dẫn sử dụngkênh hình trong sách giáo khoa Trung học cơ sở” nhưng chưa được triển khai rộngrãi, không phải giáo viên dạy lịch sử nào cũng có bộ sách này Bên cạnh đó việc sửdụng bộ sách này cũng chỉ đáp ứng được một phần của viêc sử dụng đồ dùng trựcquan vì sách chỉ hướng dẫn khai thác kênh hình trong sách giáo khoa còn các loại

đồ dùng trực quan khác thì bộ sách này chưa đề cập đến

Trong thời đại bùng nổ công nghệ thông tin như hiện nay, hệ thống tranhảnh, bản đồ, lược đồ điện tử trên mạng khá nhiều Một số giáo viên đã sửdụng đồ dùng trực quan điện tử vào dạy học nhưng kết quả chưa cao Nhiềugiáo viên chỉ biết đưa ra những hình ảnh mà không biết khai thác hình ảnh đónhư thế nào, hoặc chưa biết làm các hiệu ứng khi dạy các kiểu bài có lược đồdiễn biến trận đánh Còn đối với học sinh, nhiều em vẫn cho rằng đây làmôn "phụ" do đó không phải đầu tư nhiều thời gian Các giờ có sử dụng đồdùng dạy học các em chỉ ngồi xem hình ảnh Từ thực tế như vậy, yêu cầu

giáo viên phải có phương pháp đúng, phù hợp với nội dung bài học để gâyđược hứng thú học tập đối với học sinh.

Qua quá trình dạy học, tôi luôn luôn tìm tòi, học hỏi các bạn đồngnghiệp để làm sao cho bài giảng có sử dụng đồ dùng trực quan và sử dụng máychiếu với các bài giảng điện tử trong giảng dạy để đạt được hiệu quả cao nhấttừng bước nâng cao chất lượng bộ môn

Với đề tài này hy vọng sẽ giải quyết một cách toàn diện vấn đề sử dụng đồdùng trực quan trong việc dạy một bài cụ thể “Bài 8- Nước Mĩ và Bài 28 - Xâydựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mĩ và chính quyềnSài Gòn ở miền Nam (1954-1965)” lớp 9, trường THCS

2 CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

* Kết quả khỏa sát đầu năm học 2013- 2014 :

Qua khảo sát cho thấy số học sinh giỏi bộ môn chưa có, học sinh khá tươngđối ít và số học sinh trung bình và yếu còn nhiều Có thể do qua một kỳ nghỉ hècác em đã quên nhiều nhưng có một thực trạng là học sinh không và chưa thíchhọc lịch sử còn chiếm số lượng đông Vì thế vấn đề đặt ra là làm sao để nâng caochất lượng bộ môn lịch sử cho học sinh lớp 9- dù là cuối cấp nhưng những kiếnthức của lớp 9 rất cần thiết cho sau này các em học khi học cao hơn

2.2 CÁC GIẢI PHÁP.

Trăn trở với bộ môn được phân công giảng dạy tôi nhận thấy bộ môn sửkhông khó so với các môn khác như Toán, Lý, Hóa, Văn với cả giáo viên dạy vàkiến thức cần đạt của học sinh, vì vậy, làm gì? làm như thế nào để các em yêu quý

và học thật tốt bộ môn này? Chính vì điều đó cho nên tôi đã chọn đề tài "Sử dụng

đồ dùng trực quan trong dạy học bộ môn lịch sử 9 ở trường THCS" để làm đề tàinghiên cứu cho mình qua hai năm được phân công giảng dạy bộ môn này

* NÂNG CAO NHẬN THỨC:

Nguyên tắc trực quan là một trong những nguyên tắc cơ bản của lí luận dạyhọc, nhằm tạo cho học sinh những biểu tượng lịch sử và hình thành khái niệm trên

cơ sở trực tiếp quan sát hiện vật đang học hay đồ dùng trực quan minh họa sự vật

Đồ dùng trực quan là chỗ dựa để hiểu sâu sắc bản chất của sự kiện lịch sử, làphương tiện rất có hiệu quả để hình thành các khái niệm lịch sử Quan trọng nhất,giúp học sinh nắm vững các quy luật của sự phát triển xã hội.Ví như khi nghiêncứu các hình vẽ trên vách hang (sgk lớp 6) học sinh không chỉ có biểu tượng vềsăn bắn là công việc thường xuyên và hàng đầu của thị tộc mà còn hiểu: nhờ chếtạo cung tên, con người đã chuyển từ hình thức săn bắt sang săn bắn, có hiệu quảkinh tế cao hơn Điều đó giúp học sinh hiểu sự thay đổi trong đời sống vật chất củacon người thời nguyên thủy luôn gắn chặt với tiến bộ trong kĩ thuật chế tạo công

cụ của họ

Đồ dùng trực quan có vai trò rất lớn trong việc giúp học sinh nhớ kĩ hiểu sâunhững hình ảnh, những kiến thức lịch sử Hình ảnh được giữ lại đặc biệt vững chắctrong trí nhớ

Cùng với việc góp phần tạo biểu tượng và hình thành khái niệm lịch sử, đồdùng trực quan còn phát triển năng lực quan sát, trí tưởng tượng, tư duy và ngônngữ của học sinh Nhìn vào bất cứ loại đồ dùng trực quan nào, học sinh cũng thíchnhận xét, phán đoán, hình dung quá khứ lịch sử được phản ánh, minh họa như thếnào Các em suy nghĩ và tìm cách diễn đạt bằng lời nói chính xác, có hình ảnh rõràng, cụ thể về bức tranh xã hội đã qua

Ý nghĩa giáo dục tư tưởng, cảm xúc thẩm mĩ của đồ dùng quan cũng rất lớn.Ngắm nhìn một bức tranh cách mạng (như tranh “Khởi nghĩa Nam Kì 1940”), xemmột bộ phim tài liệu (“Chiến thắng Điện Biên Phủ” hay “vài hình ảnh về cuộc đờihoạt động của Bác Hồ ”), xem xét một di vật lịch sử (chiếc trống đồng Đông

Sơn ) học sinh có những tình cảm mạnh mẽ về lòng kính yêu Bác Hồ, những anhhùng, chiến sĩ cách mạng, lòng quý trọng lao động và nhân dân lao động, sự cămthù bọn xâm lược và chiến tranh.

Với tất cả ý nghĩa giáo dưỡng, giáo dục và phát triển nêu trên, đồ dùng trựcquan góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử, gây hứng thú học tập cho họcsinh Nó là chiếc cầu nối giữa hiện thực quá khứ với đời sống hiện tại

a- Hiện vật (các di vật của một nền văn hóa còn lưu lại )

b- Đồ dùng tạo hình (tranh ảnh, phim nhựa, phim đèn chiếu, video, đồ phụcchế )

c- Đồ dùng trực quan quy ước ( bản đồ, sơ đồ, đồ thị, niên biểu )

Có ý kiến chia làm sáu loại:

- Hiện vật quá khứ

- Đồ dùng tạo hình và minh họa có tính chất tư liệu (ảnh, phim tài liệu )

- Đồ dùng tạo hình nghệ thuật (tranh lịch sử, phim truyện )

trống đồng Đông Sơn, cọc gỗ Bạch Đằng, trống và cờ thời Xô viết Nghệ Tĩnh,truyền đơn cách mạng )

(*)Nhóm thứ hai:

Đồ dùng trực quan tạo hình, bao gồm các loại phục chế, mô hình, sa bàn,tranh ảnh lịch sử Nó có khả năng khôi phục lại hình ảnh của những người, đồvật, biến cố, sự kiện lịch sử cụ thể sinh động

Đồ dùng trực quan tạo hình gồm:

a, Mô hình, sa bàn và các loại phục chế khác có khả năng diễn tả khá đầy đủ

về bề ngoài của một sự vật hay sự kiện lịch sử như công cụ lao động, vũ khí mộtchiến dịch hay một trận đánh

b, Hình vẽ, phim ảnh lịch sử có giá trị như một tư liệu lịch sử như hình vẽ(người đi săn hươu, nai), (hình vẽ trên vách hang ), bức ảnh “ Nguyễn ái Quốc ởĐại hội Tua 1920

c, Tranh ảnh, phim truyện lấy chủ đề về lịch sử như tranh chân dung cácnhân vật lịch sử, bức tranh “ chiến sĩ Gia Cô Banh” có tác dụng tạo biểu tượng vềđặc điểm các giai cấp, tầng lớp trong xã hội

(*)Nhóm thứ ba:

Đồ dùng trực quan quy ước, bao gồm các loại như: bản đồ lịch sử, đồ thị sơ

đồ, niên biểu các loại đồ dùng trực quan này tạo cho học sinh những hình ảnhđặc trưng, khi phản ánh những mặt chất lượng và số lượng của quá trình lịch sử,đặc trưng khuynh hướng phát triển của hiện tượng phát triển kinh tế, chính tri - xãhội của đời sống

Trong dạy học lịch sử trường THCS thường sử dụng các loại đồ dùng trực quan quy ước sau:

a- Bản đồ lịch sử nhằm xác định địa điểm của sự kiện trong thời gian và

không gian nhất định Đồng thời bản đồ lịch sử còn giúp học sinh suy nghĩ và giảithích các hiện tượng lịch sử về mối liên hệ nhân quả, về tính quy luật và trình tựphát triển của quá trình lịch sử, giúp các em củng cố, ghi nhớ những kiến thức đãhọc

Về hình thức, bản đồ lịch sử không cần có nhiều chi tiết về điều kiện thiênnhiên (khoáng sản, sông, núi )mà cần có các kí hiệu về biên giới các quốc gia, sựphân bố dân cư, thành phố…các minh họa trên bản đồ phải đẹp, chính xác rõ ràng

Về nội dung, bản đồ lịch sử có thể chia làm hai loại chính: bản đồ tổng hợp

và bản đồ chuyên đề Bản đồ tổng hợp phản ánh những sự kiện lịch sử quan trọngnhất của một nước hay nhiều nước có liên quan ở một thời kì nhất định, trongnhững điều kiện tự nhiên nhất định (đặc biệt là biên giới các quốc gia vào thờiđiểm diễn ra sự kiện)

Bản đồ chuyên đề nhằm diễn tả những sự kiện riêng rẽ hay một mặt của quátrình lịch sử như: diễn biến một trận đánh, sự phát triển kinh tế của một nước trongmột giai đoạn lịch sử nhất định, như bản đồ “Chiến dịch Biên giới thu đông năm1950”, “Nội chiến ở Pháp 1871”

b- Niên biểu hệ thống hóa các sự kiện quan trọng theo thứ tự thời gian,

đồng thời nêu mối liên hệ giữa các sự kiện cơ bản của một nước hay nhiều nướctrong một thời kì

Về đại thể có thể chia niên biểu thành mấy loại chính sau:

Niên biểu tổng hợp là bảng liệt kê các sự kiện lớn xảy ra trong một thời giandài Loại niên biểu này giúp học sinh không những ghi nhớ những sự kiện chính

mà còn nắm được các mốc thời gian đánh dấu mối quan hệ của các sự kiện quantrọng

Niên biểu chuyên đề đi sâu trình bày nội dung một vấn đề quan trọng nổi bậtnào đấy của một thời kì lịch sử nhất định Nhờ đó mà học sinh hiểu được bản chất

sự kiện một cách toàn diện đầy đủ Ví dụ niên biểu các giai đoạn chính trong cáchmạng tư sản Pháp thế kỉ XVIII” giúp học sinh thấy rõ hướng phát triển đi lên củacách mạng, vai trò của quần chúng nhân dân và sự ngả dần về phía phản cáchmạng của giai cấp tư sản

Niên biểu so sánh dùng để đối chiếu, so sánh các sự kiện xảy ra cùng mộtlúc trong lịch sử, nhằm làm nổi bật bản chất đặc trưng của các sự kiện ấy, hoặc đểrút ra một kết luận khái quát có tính chất nguyên lí Ví như niên biểu về sự pháttriển kinh tế của các nước đế quốc Anh, Pháp, Mĩ, Đức, Nhật trong thời kì 1870-

1914 nhằm so sánh tốc độ phát triển của các nước này, đồng thời rút ra kết luận cótính quy luật về sự phát triển không đều của các nước Đế quốc, về việc nảy sinhmâu thuẫn giữa chúng

Bảng so sánh là một dạng của một niên biểu so sánh nhưng có thể dùng sốliệu và cả tài liệu sự kiện chi tiết để làm rõ bản chất, đặc trưng của các sự kiệncùng loại hay khác loại Ví dụ bảng so sánh khác biệt giữa cách mạng dân chủ tưsản kiểu mới và cách mạng tư sản kiểu cũ

c- Đồ thị dùng để diễn tả quá trình phát triển sự vận động của một sự kiện

lịch sử, trên cơ sở sử dụng số liệu, tài liệu thống kê trong bài học Đồ thị có thểbiểu diễn bằng một mũi tên để minh họa sự vận động đi lên, sự phát triển của mộthiện tượng lịch sử, hoặc được biểu diễn trên các trục hoành (ghi thời gian) và trụctung (ghi sự kiện)

d- Sơ đồ nhằm cụ thể hóa nội dung sự kiện bằng những mô hình, hình học

đơn giản, diễn tả tổ chức một cơ cấu xã hội, một chế độ chính trị, mối quan hệ giữacác sự kiện lịch sử Ví dụ sơ đồ “Bộ máy nhà nước Mĩ theo hiến pháp 1787”

e- Hình vẽ bằng phấn trên bảng nhằm minh họa ngay những sự kiện đang

được trình bày miệng và không cần sử dụng một loại đồ dùng trực quan nào khác

- Khi đã nắm chắc các loại đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử rồithường xuyên sử dụng, học hỏi thì người giáo viên mới nâng cao được kỹ năng sửdụng đồ dùng trực quan trong giảng dạy từ khâu soạn bài, soạn bài giảng điện tử,

kỹ năng thao tác trên máy chiếu, kết hợp máy chiếu với máy đa vật thể, đèn chiếuhay tường thuật trận đánh trên lược đồ

- Ngoài ra để nâng cao và luyện kỹ năng thực hành đòi hỏi giáo viên có thiết

kế giáo án phù hợp, linh hoạt và lựa chọn hình thức cũng như phương pháp sửdụng đồ dùng trực quan cho phù hợp với tiết học nhằm nâng cao hiệu quả và chấtlượng bộ môn không phải cứ kết hợp thật nhiều đồ dùng trong một tiết dạy đã làphương pháp tối ưu Vấn đề đặt ra là phối hợp như thế nào các đồ dùng trực quanvốn có và các phương tiện kĩ thuật hiện đại trong giờ học lịch sử và vai trò củagiáo viên sẽ như thế nào trong việc tổ chức dạy học có hiệu quả? Dĩ nhiên, trongkhuôn khổ một giờ học không thể một lúc sử dụng mọi loại trực quan mà cần phảilựa chọn và biết cách sử dụng tùy theo tình hình cụ thể và đặc điểm từng lớp học

*Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử:

Khi sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử cần chú ý các nguyêntắc sau:

Phải căn cứ vào nội dung yêu cầu giáo dưỡng, giáo dục của bài học để lựachọn đồ dùng trực quan tương ứng thích hợp Vì vậy cần xây dựng một hệ thống

đồ dùng trực quan phong phú, phù hợp với các bài học lịch sử

Có phương pháp thích hợp đối với việc sử dụng đồ dùng trực quan mỗi loại.Phải bảo đảm được sự quan sát đầy đủ của học sinh.

Đảm bảo kết hợp lời nói với việc trình bày đồ dùng trực quan, đồng thời rènluyện khả năng thực hành của học sinh khi xây dựng và sử dụng đồ dùng trực quan(đắp sa bàn, vẽ bản đồ, tường thuật trên bản đồ, miêu tả hiện vật )

Phát huy tính tích cực của học sinh trong khi sử dụng đồ dùng trực quan,(không chỉ để cụ thể hóa kiến thức mà cần đi sâu phân tích bản chất của sự kiện)

Tùy theo yêu cầu của bài học và loại hình đồ dùng trực quan mà có cách sửdụng khác nhau

Thứ nhất, cách sử dụng đồ dùng trực quan cỡ lớn dùng chung cho cả lớpcùng một lúc như tranh ảnh, bản đồ treo tường, mô hình sa bàn lớn

Thứ hai, cách sử dụng đồ dùng trực quan cỡ nhỏ đặt ở bàn học sinh như atlat

sử, an bum, tranh ảnh lịch sử, minh họa trong sách giáo khoa, báo chí, tài liệu thamkhảo, đồ phục chế nhỏ

Thứ ba, cách sử dụng đồ dùng trực quan quy ước và hình vẽ trên bảng

Thứ tư, cách dùng màn ảnh như phim đèn chiếu, phim hình video

Thứ năm, sử dụng trực quan hiện vật trưng bày trong các viện bảo tàng, các

di tích lịch sử khi tiến hành bài giảng ở bảo tàng hay nơi diễn ra sự kiện

Chúng ta tìm hiểu chi tiết hơn cách sử dụng một số đồ dùng trực quan phổbiến trong dạy học lịch sử ở nước ta: bản đồ tranh ảnh lịch sử, trực quan quy ước,

Mô hình sa bàn

Loại đồ dùng trực quan treo tường được sử dụng nhiều nhất trong dạy họclịch sử hiện nay là bản đồ sơ đồ, đồ thị, bảng niên biểu trước khi sử dụng chúng,cần chuản bị thật kĩ, nắm chắc nội dung bản đồ, ý nghĩa của từng loại phục vụ chonội dung nào của giờ học

Trong tiến trình, xác định đúng thời điểm treo bản đồ (hoặc sơ đồ, đồ thị).Không nên treo trên bảng, vì bảng còn dùng để viết Phải treo ở chỗ cao ở góc bênphải bảng, nơi có đủ ánh sáng cho tất cả học sinh nhìn thấy rõ Giáo viên phảiđứng bên phải bản đồ, dùng que chỉ các địa điểm cho thật chính xác Khi xác địnhmột vị trí nào, giáo viên không nên nói một cách mơ hồ rằng vị trí này nằm ở phíatrên hay phía dưới, ở bên phải hay bên trái mà phải chỉ phương hướng của vị trí

“phía tây” hay “phía bắc” Nếu là một khu vực, căn cứ quân sự thì giáo viên phải

chỉ đúng kí hiệu trên bản đồ, nếu là con sông thì phải chỉ từ thượng lưu xuống hạlưu (theo dòng chảy của sông)

Giáo viên phải luôn luôn theo dõi, kiểm tra sự thu nhận của học sinh, giúphọc sinh phân tích, nêu kết luận khái quát về sự kiên được phản ánh trên bản đồ(hay sơ đồ, biểu đồ )

Ví dụ khi giới thiệu cho học sinh về đồ thị tốc độ phát triển kinh tế của cácnước đế quốc Anh, Pháp, Đức, Mĩ cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX giáo viên hướngđẫn học sinh nêu nên quy luật phát triển không đều của các nước đế quốc: cácnước đế quốc già (Anh, Pháp) dần dần mất vị trí hàng đầu trong công nghiệp, vànhường chỗ cho các nước đế quốc trẻ (Mĩ, Đức) Từ đó học sinh hiểu được mâuthuẫn giữa các tập đoàn đế quốc là không tránh khỏi, mâu thuẫn này tất yếu dẫnđến cuộc chiến tranh đế quốc

Đối với học sinh việc sử dụng bản đồ, lược đồ, đồ thị không những chỉ ghinhớ, xác định vị trí các địa điểm lịch sử mà còn hiểu rõ nội dung của bản đồ Hiểubản đồ, sơ đồ, đồ thị không chỉ là biết các chú dẫn, các kí hiệu mà cần thấy saucác điều quy ước ấy, những hiện tượng lịch sử sinh động, tính chất phức tạp củacác quan hệ kinh tế, chính trị xã hộ Phải dạy cho học sinh biết “đọc” bản đồ nhưngười ta đọc sách lịch sử vậy

Về cách sử dụng tranh ảnh lịch sử treo tường, chúng ta cần lưu ý học sinhQuan sát tranh, giải thích nội dung tranh để chọn lựa những chi tiết phục vụcho bài học, cụ thể hóa sự kiện lịch sử, làm cơ sở cho việc tường thuật miêu tả vàrút ra kết luận khái quát Hiện nay, học sinh thích xem tranh ảnh lịch sử, nhưng ítbiết khai thác nội dung của tranh ảnh để phục vụ bài học

Loại đồ dùng trực quan cỡ nhỏ được sử dụng riêng cho từng học sinh tronggiờ học, trong việc tự học ở nhà Giáo viên phải hướng dẫn học sinh sử dụng tốtloại đồ dùng trực quan này: quan sát kĩ, tìm hiểu sâu sắc nội dung, hoàn thành cácbài tập vẽ bản đồ chứ không phải “can” theo sách

Khi sử dụng tranh ảnh chân dung các nhân vật lịch sử, giáo viên không nênchú ý đến miêu tả hình dạng bên ngoài của nhân vật mà phải hướng dẫn học sinhphân tích nội tâm, tài đức, quan điểm thể hiện ở hành động của nhân vật

Nhờ sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kĩ thuật, việc áp dụng các phươngtiện kĩ thuật giáo dục vào dạy học lịch sử ngày càng tăng Nói đến phương tiên kĩthuật giáo dục là nói đến trước hết các phương tiện dùng trong lĩnh vực giảng dạynhư máy chiếu, phim ảnh, máy ghi âm đèn chiếu trong dạy học lịch sử, các

phương tiện kĩ thuật thường được sử dụng (ngày nay chúng ta có điều kiện sửdụng) là màn ảnh nhỏ (tivi, video, đèn chiếu), rado, máy ghi âm những phươngtiện này cần có trong dạy học lịch sử.

Máy chiếu, đèn chiếu là loại màn ảnh phổ biến đơn giản, dễ sử dụng, phùhợp với điều kiện của chúng ta hiện nay Nội dung của bài giảng điện tử trên máychiếu, đèn chiếu được xây dựng trên cơ sở sự kiện cơ bản trình bày quá trình pháttriển của nó với nhiều tài liệu minh họa phong phú hấp dẫn, không chỉ cung cấpcho học sinh những tri thức lịch sử cụ thể mà còn gợi ra nhiều vấn đề suy nghĩ để

tự giải đáp Ví dụ bộ phim có sử dụng đèn chiếu “nguồn gốc xã hội loài người”,

“bầy người nguyên thủy” giáo viên vừa giảng bài đồng thời minh họa cho các emhình ảnh đời sống của bầy người nguyên thủy, vai trò của lao động trong quá trìnhphát triển xã hội loài người

Phim video có nội dung lịch sử là những phương tiện dùng trong dạy họclịch sử có hiệu quả cao vì chúng phong phú về nội dung, kết hợp chặt chẽ giữahình ảnh lời nói với âm nhạc, tác động vào các giác quan của học sinh, cung cấpmột khối lượng thông tin lớn, hấp dẫn, không một nguồn kiến thức nào có thể sánhkịp Hình ảnh màu sắc, âm thanh tạo cho học sinh có cảm giác như đang sống với

sự kiện lịch sử

Tóm lại, trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, việc kết hợp chặt chẽgiữa lời nói sinh động với sử dụng đồ dùng trực quan là một trong những điềuquan trọng nhất để thực hiện nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển

* Thực nghiệm sư phạn:

Nội dung đề tài tôi thực hiện là “ Sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy họclịch sử 9 ở trường THCS ", cụ thể áp dụng thực nghiệm trong hai bài sau:

(1) "Bài 8- Nước Mĩ"

- Trong bài này tôi chọn sử dụng bản đồ treo tường và kết hợp máy chiếu:

- Sử dụng máy chiếu, chiếu slide 2 để vào bài và sử dụng câu hỏi sau:

Các em đang đến với quốc gia nào ?

Từ cõu trả lời của học sinh giỏo viờn giới thiệu vào bài về Nước Mĩ, kết hợp

GV chiếu slide 3: ghi tờn bài học:

Chư ơng III:ưMỹ,ưNhật Bản,ưTây âuưtừ năm 1945ưđếnưnay

- Trong hoạt động 1: GV dựng bản đồ thế giới hỏi: Em hóy xỏc định vị trớnước Mĩ trờn bản đồ và nờu những hiểu biết của em về nước Mĩ?

- Sau khi học sinh lờn chỉ bản đồ nờu vị trớ, danh giới và những hiểu biết vềnước Mĩ, GV chỉ và giới thiệu vị trớ, danh giới nước Mĩ trờn bản đồ thế giới và kếthợp chiếu chốt lại bằng slide 4:

CHƯƠNG III: MĨ, NHẬT BẢN, TÂY ÂU TỪ NĂM 1945 ĐẾN NAY

TIẾT 10 BÀI 8 : NƯỚC MĨ

- Nằm ở bán cầu Tây Giữa Đại

Tây Dương và Thái Bình Dương

- Diện tích : 9.629.091 km 2 ( năm

2007 )

-Dân số : 311.092.000 người

( năm 2011)

- Sau khi hỏi và học sinh nắm được kinh tế mĩ sau chiến tranh rất phát triển,

GV chiếu slide 5: Biểu đồ thống kê và so sánh các ngành cơng nghiệp, nơngnghiệp phát triển so với thế giới:

MĨ

Anh, Pháp,T.Đức, Italia, NB

vũ khí nguyên tử Tàu biển 50% tàu trên biển

Ngân

hàng

10 ngân hàng lớn nhất thế giới là của người Mĩ

MĨ Thế giới

TÌNH HÌNH NƯỚC MĨ SAU CHIẾN TRANH

Tiếp theo cho học sinh nhận xét qua quan sát bảng số liệu trên và GV chốtlại nội dung sự phát triển phồn vinh của Mĩ

- Sau khi nắm nội dung kinh tế Mĩ những năn 70 của thế kỉ XX không chiếm

ưu thế tuyệt đối như trước nữa, GV chiếu slide 6: Yêu cầu học sinh so sánh số liệusau chiến tranh thế giới thứ hai và thập niên 70 kinh tế nước Mĩ như thế nào?

Thập niên 70 trở đi:

Công

nghiệp

Sau chiến tranh:

Chiếm hơn một nửa SL toàn thế giới 56,47% (1948)

Quân sự Mạnh nhất, độc quyền về vũ khí nguyên tử

Tàu biển 50% tàu trên biển

Ngân

hàng 10 ngân hàng lớn nhất thế giới là của người Mĩ

Chỉ còn : 11,9 tỉ USD chiếm 39,8% SL toàn thế giới

-Chỉ còn 11,9 tỉ USD ( 1974) Trong 14 tháng đồng đô la bị phá giá 2 lần ( 12/1973 và 2/1974 )

Tăng 11,5% /năm

Từ đó học sinh dễ dàng nhận thấy sự phát triển đã có phần giảm sút củanước Mĩ những năm 1970, từ đó học sinh nhớ và khắc sâu kiến thức hơn

- Sau khi học sinh nắm được những nguyên nhân dẫn tới nền kinh tế nước

Mĩ những năm 70 của thế kỉ XX phát triển chậm vì 4 nguyên nhân như sgk, GVchiếu slide 7: Kết hợp phân tích, thuyết trình mở rộng về những chi phí lớn làmkinh tế Mĩ giảm sút:

Chi phí cho quân sự của Mĩ sau chiến tranh

- Chi 360 tỉ USD cho chiến tranh TG 2

- Chi 50 tỉ USD cho chiến tranh Triều Tiên

- Chi 111 tỉ cho chiến tranh Việt Nam

- Chi 61 tỉ USD cho chiến tranh vùng vịnh

- Chi 76 tỉ cho chiến tranh Grê- na -đa

- Chi 163 tỉ cho chiến tranh Pa- na -ma

- Chi 1,52 tỉ USD cho hoạt động quân sự ở

Một trong 4 nguyên nhân làm kinh tế Mĩ giảm sút vì sự chênh lệch giàunghèo rất lớn, Gv chiếu slide 8: Hình ảnh đối lập về nước Mĩ cho học sinh quan sátkết hợp thuyết trình của GV và nhận xét của HS: Bên cạnh một nước Mĩ phát triểnphồn hoa đo hội với những nhà cao chọc trời, bãi đỗ xe ngút tầm mắt, đường phốrực rỡ là một nước Mĩ với những nhà ổ chuột, lụp sụp bẩn thỉu của người lao độngnghèo.

HÌNH ẢNH TƯƠNG PHẢN CỦA NƯỚC MĨ

25% dân số Mĩ sống trong những căn nhà ổ chuột kiểu như thế này

Từ đó GV chốt lại: Người Mĩ gọi thập niên 70 là "Thập niên suy thoái", "Thập niên lạm phát", "Thập niên thất nghiệp"

- Sang hoạt động 2; Chính sách đối nội và đối ngoại của Mĩ GV có thể sửdụng chiếu slide 9, 10 để học sinh quan sát nhận xét về phong trào đấu tranh củanhân dân Mĩ những năm 1963:

BiÓu tình chèng ph©n biÖt chñng téc- “ Mïa hÌ nãng báng” ë MÜ 1963

Phong trào đấu tranh của người da đen chống nạn phân

biệt chủng tộc (1963)

- Rồi phong trào chống chiến tranh ở Việt Nam được người Mĩ yêu chuộnghòa bình ủng hộ: GV chiếu slide 11:

Nhân dân Mĩ biểu tình phản đối chiến tranh ở Việt Nam

- Hay khu vực ảnh hưởng của Mĩ và Liên Xô qua slide 12:

2 Đối ngoại

- GV củng cố bằng slide 13: