Sáng kiến kinh nghiệm - lịch sử

Tôi xin nhắc lại , lịch sử là khoa học nghiên cứu , tái hiện lại quá khứ của loài ngời do đó chúng ta không thể làm thí nghiệm đối với lịch sử giống các môn học khác , nh vật lý , hóa họ

sở giáo dục - đào tạo thanh hóa

trờng thpt cẩm thủy 3

****************************

sáng kiến kinh nghiệm Tên đề tài

thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan từ thủ

công đến công nghệ thông tin

Ngời thực hiện : Nguyễn Quốc Tuấn

Tổ : Sử - Địa - GDCD

Cẩm Thủy tháng 5 - 2008

Phần I

Đặt vấn đề

1 lý do chọn đề tài

Lịch sử là khoa học nghiên cứu, tái hiện lại một cách chân thực quá khứ của xã hội loài ngời Trong phạm vi nhà trờng , lịch sử là môn học có tác dụng tốt nhất trong việc giáo dục đạo đức, truyền thống yêu nớc của dân tộc cho học sinh , hơn thế nữa là sự biết ơn , kính trọng không chỉ đối với cha ông, các vị anh hùng dân tộc mà còn là sự biết ơn , kính trọng đối với những ngời có cống hiến lớn cho nhân loại

Học tốt lịch sử giúp chúng ta có cái nhìn toàn diện hơn về quá khứ , rút

ra đợc những kinh nghiệm quý báu cho hiện tại và từ đó đa ra những dự báo chính xác cho tơng lai Nhấn mạnh tầm quan trọng của môn lịch sử trong nhà trờng , Tsec n sepx ki nhà văn dân chủ Nga thế kỷ XIX đã nói : “ Có thể… không biết , không cảm thấy say mê học toán , tiếng Hi Lạp hoặc chữ La tinh , hóa học Có thể không biết hàng ngàn môn học khác nhng dù sao đã là ngời có giáo dục mà không yêu thích lịch sử thì chỉ có thể là một con ngời không phát triển đầy đủ về trí tuệ ” …

Thế nhng một nghịch lý , thực tế đáng buồn là hiện nay thế hệ trẻ , những chủ nhân tơng lai lại khá thờ ơ đối với môn học lịch sử vì rất nhiều lý do

nh : lịch sử chỉ là những sự kiện , con số khô khan , rất khó hình dung , ngoài ra một bộ phận không nhỏ phụ huynh và học sinh cho rằng học lịch sử sẽ không có nhiều cơ hội lựa chọn nghành nghề cho tơng lai, vì vậy học sinh không mặn mà lắm với môn học lịch sử dẫn đến hậu quả là một bộ phận lớn không chỉ học sinh

mà thậm chí cả sinh viên đại học khá mơ hồ về lich sử dân tộc Thực tế đó thể hiện rất rõ trong kết quả các kỳ thi tốt nghiệp THPT , đại học gần đây và trên cả các chơng trình trò chơi truyền hình của đài truyền hình Việt Nam có sự tham gia của sinh viên Nguyên nhân của thực tế đau lòng đó theo chúng tôi ,ngoài

những yếu tố vừa nêu trên còn có lý do không nhỏ xuất phát từ phía ngời dạy môn học lịch sử đó là việc dạy chay , đọc chép đã biến giờ học lịch sử thành một giờ học nhàm chán đối với học sinh đơng độ tuổi hiếu kỳ , ham thích yếu tố mới lạ Tôi xin nhắc lại , lịch sử là khoa học nghiên cứu , tái hiện lại quá khứ của loài ngời do đó chúng ta không thể làm thí nghiệm đối với lịch sử giống các môn học khác , nh vật lý , hóa học , sinh học để học sinh quan sát nhng chúng ta hoàn toàn có thể gây hứng thú học tập lịch sử đối với học sinh bằng việc sử dụng đồ dùng trực quan ( bao gồm : hình ảnh , bản đồ , sơ đồ , hiện vật ) Có thể nói hiệu quả của việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học… lịch sử là rất lớn do đó một trong những nhiệm vụ trọng tâm của việc đổi mới phơng pháp dạy học là sử dụng đồ dùng trực quan , là chống dạy chay trong dạy học lịch sử Vì vậy hiện nay các nhà trờng đã đợc trang bị một số lợng thiết bị khá lớn bao gồm những tranh ảnh , lợc đồ , bản đồ bao gồm cả bằng giấy và dới dạng những phần mềm để trình chiếu trên máy chiếu Tuy nhiên số lợng trang thiết bị đó không phải là không có những hạn chế Thứ nhất : số lợng tranh

ảnh , lợc đồ, bản đồ còn quá ít so với nhu cầu thực tế của bộ môn Thứ hai : những thiết bị dới dạng phần mềm đợc sử dụng để trình chiếu cũng rất ít , lại phụ thuộc vào điện năng Do đó để đáp ứng nhu cầu sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử , giáo viên phải tự thiết kế , tự làm rất nhiều Vấn đề là làm và sử dụng nh thế nào

Nh vậy xuất phát từ vị trí của môn học lịch sử , từ hiệu quả của việc sử dụng

đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử và để đáp ứng yêu cầu đổi mới dạy học hiện nay , tôi đã quyết định lựa chọn đề tài này

2 lịch sử vấn đề

Sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng không còn là vấn đề mới mẻ , thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan theo ý

đồ của mình có lẽ cũng đã có nhiều ngời đã và đang làm Song đúc rút các việc làm trên thành đề tài hoàn chỉnh thì có thể nói là cha có

Phần 2 các giải pháp cải tiến

I Nội dung

1 Thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan bằng thủ công

2 Thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan trên máy tính

II Phơng pháp

Đây là phơng pháp chắc chắn đã có rất nhiều ngời làm vì không phải bài học nào cũng có sẵn thiết bị Theo tôi phơng pháp này có 2 dạng :

Thứ nhất : Phóng to những lợc đồ , sơ đồ đã có sẵn trong sách giáo khoa

nh-ng cha có thiết bị Ví dụ : Hình 12 Lợc đồ thuộc địa của các nớc đế quốc ở

châu Phi đầu thế kỷ XX Đây là dạng lợc đồ đã có sẵn chúng ta chỉ việc vẽ lại

hoặc hiện đại và chính xác hơn thì dùng máy quét để quét Đối với dạng lợc đồ này thì việc tự làm của chúng ta khá đơn giản

Thứ hai :Những bài học cha có sẵn thiết bị dạng đợc cấp và không có cả hình ảnh thể hiện trong sách nhng yêu cầu của bài dạy là phải có ,đối với loại này chúng ta phải tự thiết kế để trình bày theo nội dung của bài và theo ý đồ của chúng ta Ví dụ : Muốn cho học sinh thấy vị trí và vai trò của kênh đào Xuy ê trong bài 5 “ Châu Phi và khu vực Mĩ la tinh” , ( phần lịch sử 11 cơ bản ) , sự phân chia Nam - Bắc triều và Đàng Trong - Đàng Ngoài đ… ơng nhiên giáo viên phải tự làm

Đối với cả hai dạng này chúng ta hoàn toàn có thể thiết phục vụ cho việc trình chiếu

III Cách thức thực hiện

Việc thiết kế các dạng đồ dùng trực quan nh đã nêu trên hầu nh bài nào giáo viên cũng phải làm song trong đề tài này tôi chỉ giới hạn trong việc trình bày kinh nghiệm của bản thân về vấn đề thiết kế đồ dùng trực quan nói chung và một số bài cụ thể nh ví dụ ở trên

1 Thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan bằng thủ công (Vẽ trên giấy)

1.1 Sơ đồ , bảng biểu

Sơ đồ, bảng biểu là dạng đồ dùng trực quan rất quen thuộc đối với chúng ta

đó thực ra chỉ là kiến thức đợc chuyển từ dạng kênh chữ sang dạng bảng biểu (bao gồm : niên biểu , bảng thống kê ) và sơ đồ Đây là dạng đồ dùng trực quan khá đơn giản và dễ làm và chắc chắn có rất nhiều ngời đã từng làm

Trên cơ sở kiến thức trong sách giáo khoa hoặc giáo viên su tầm từ các tài liệu liên quan ( các giáo trình ) trình bày thành bảng biểu hoặc sơ đồ

1.1.1Sơ đồ

1.1.1.1 Dạng sơ đồ thể hiện sự biến chuyển Ví dụ : Để trình bày quá trình hình thành xã hội phong kiến ở Trung Quốc ( bài 5 “ Trung Quốc thời Tần – Hán” ) , giáo viên có thể chuẩn bị trớc ra giấy A0 sơ đồ sau (đã có trong sách giáo viên)

địa chủ

Nông dân

công xã

Nông dân giàu Nông dân tự canh Nông dân nghèo

Nông dân lĩnh canh

Với sơ đồ này học sinh sẽ hiểu rất nhanh và rõ về sự phân hóa, chuyển biến từ xã hội cổ đại lên xã hội phong kiến ở Trung Quốc

Ngoài sơ đồ cụ thể này ra còn rất nhiều bài có nội dung có thể trình bày ở dạng sơ đồ này nh : về sự tiến hóa của loài ngời , ở bài 1: “ Sự xuất hiện loài

ng-ời và bầy ngng-ời nguyên thủy” Quá trình hình thành xã hội phong kiến Tây Âu ở bài 13 “ Sự hình thành các quốc gia phong kiến Tây Âu” …

1.1.1.2 , Dạng sơ đồ thể hiện tổ chức bộ máy nhà nớc: Ví dụ : để trình bày chức bộ máy nhà nớc phong kiến thời nhà Nguyễn ( cụ thể là thời Minh

Mạng ), giáo viên trên cơ sở nghiên cứu t liệu và kiến thức trong sách giáo khoa chuẩn bị trớc sơ đồ sau

Kèm theo sơ đồ này giáo viên có thể thuyết minh về sơ đồ nh sau :

Đứng đầu nhà nớc là vua , có quyền tối cao

Dới vua là các cơ quan bao gồm :

- Nội các : giúp vua giải quyết giấy tờ , văn th và ghi chép

- Viện cơ mật : lo việc quân quốc trọng sự

- Tôn nhân phủ : phụ trách các việc của Hoàng gia

Bên dới nữa là các cơ quan :

- Hàn lâm viện : phụ trách sắc dụ , công văn

- Đô sát viện : phụ trách việc thanh tra quan lại

- Ngũ quân đô thống : phụ trách quân đội

- 6 bộ ( Lễ , Binh , Hình , Công , Lại , Hộ ) : chịu trách nhiệm chỉ đạo các công việc chung của nhà nớc

- Phủ nội vụ : phụ trách kho tàng

- 5 tự : phụ trách một số công tác, sự vụ

- Quốc tử giám : phụ trách giáo dục

Rõ ràng với sự cụ thể hóa bộ máy nhà nớc thành sơ đồ nh trên giúp học sinh thuận tiện hơn trong việc tiếp thu kiến thức và giáo viên tiết kiệm đợc thời gian ngoài sơ đồ cụ thể này , trong chơng trình sử 10 cơ bản và nâng cao còn có rất nhiều bài đề cập đến nội dung nhà nớc phong kiến nh : thời Đinh , tiền Lê ,

Lý ,Trần , hậu Lê ( thời Lê sơ ) phần lịch sử Việt nam Thời Tần , Hán, Đờng , Tống , Minh , Thanh ở Trung Quốc Giáo viên có thể diễn giải ở dạng nh… trên

1.1.2, Bảng biểu

Bảng biểu là hình thức tổng hợp , khái quát nội dung kiến thức cơ bản của một bài , một chơng hoặc của một vấn đề nào đó nh diễn biến của các cuộc chiến tranh , các cuộc cách mạng hay một cuộc cách mạng cụ thể Với việc… chuẩn bị trớc các bảng biểu này giáo viên hoàn toàn có thể chủ động hơn về mặt thời gian, kiến thức trên lớp Sau đây tôi xin đa ra một ví dụ cụ thể về các giai

đoạn phát triển của thời nguyên thủy trên đất nớc ta (bài 21 : “ Các giai đoạn phát triển của xã hội nguyên thủy” Đối với vấn đề này giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê sau :

Các giai

đoạn Thời gian Địa bàn c trú Công cụ lao động Hoạt động kinh tế Tổ chức xã hội Ngời tối

cổ ở Việt

Nam

30 đến

40 vạn năm

Lạng Sơn , Thanh Hóa, Đồng Nai, Bình Phớc

Đồ đá cũ Săn bắt ,

hái lợm

Sống thành bầy

đàn Ngời Sơn

Vi 15 đến 20 vạn

năm

Sơn La, Lai Châu, Lào Cai, Yên Bái, Bắc Giang , Thanh Hoá , Nghệ An , Quãng Trị

Đá cuội

đ-ợc ghè đẽo

ở rìa cạnh tạo thành lỡi sắc

Săn bắt , hái lợm Sống thành tong

bầy trong các hang

động mái

đá Ngời Hoà

Bình , Bắc

Sơn

7000

đến

12000 năm

Hoà Bình,Sơn La, Lai Châu, Hà Giang, Ninh Bình, Bắc Giang, ThanhHoá,Nghệ

An , Quãng Bình,

Đá đợc ghè đẽo hai mặt , xơng tre

gỗ

Săn bắn , hái lợm ,

đánh cá , chăn nuôi , bắt đầu sản xuất

Sống trong các thị tộc

Quãng Trị nông

nghiệp Ngời Hạ

Long , Cái

Bèo , Đa

Bút , Cầu

Sắt

5000

đến

6000 năm

Lạng Sơn, Sơn

La, Lai Châu, Hà Giang, Hải

Phòng,Quãng Ninh,ThanhHoá, Nghệ An , Hà Tĩnh, Quãng Bình, Quãng Nam , Đắc Lắc , Đồng Nai

Đá đợc mài ca , khoan lỗ

Nông nghiệp lúa nớc

Bộ lạc , gia đình mẫu hệ

Về việc sử dụng các loại đồ dùng trực quan này : Giáo viên chuẩn bị trớc ở nhà trên giấy lớn khổ A0 Trong quá trình giảng dạy , căn cứ vào nội dung bài giảng , giáo viên yêu cầu học sinh thực hiện trớc trên phiếu học tập ( theo nhóm) hoặc trình bày trực tiếp trên bảng Sau đó giáo viên đa bảng biểu đã chuẩn bị sẵn ra để đối so sánh là cơ sở để học sinh tự đánh giá kết quả của mình và các học sinh khác đánh giá kết quả của bạn

1.2 Bản đồ , lợc đồ

- Dạng bản đồ , lợc đồ có sẵn trong sách giáo khoa

Đối với dạng này giáo viên chỉ cần phóng to ra khổ giấy A0 nh trong sách giáo khoa

- Dạng bản đồ , lợc đồ cha có trong sách giáo khoa nhng nội dung bài học

có liên quan đến

VD : Bài 33 “chiến tranh phong kiến và sự chia cắt đất nớc”(phần nâng cao) Trong nội dung bài học đề cập đến nội chiến , phạm vi ảnh hởng của Nam – Bắc triều , nội chiến Trịnh – Nguyễn và sự phân chia Đàng Trong - Đàng Ngoài, song trong sách không hề có một lợc đồ nào thể hiện nội dung đó Vì vậy học sinh sẽ không nắm đợc một cách cụ thể phạm vi ảnh hởng , sự phân chia Nam – Bắc triều , Đàng Trong - Đàng Ngoài Do đó để bài giảng có hiệu quả , học sinh nắm chắc đợc vấn đề bắt buộc giáo viên phải có sự chuẩn bị , phải vẽ đợc lợc đồ thể hiện các nội dung trên

Để làm đợc việc này đòi hỏi giáo viên phải có những kiến thức nhất định về

địa lý Việt Nam , nếu không thì phải có bản đồ hành chính Việt Nam

Thực hiện cụ thể các bớc nh sau :

- Vẽ lại lợc đồ khu vực đó ( phần thô)

- Dựa vào nội dung kiến thức trong sách giáo khoa xác định sự phân chia , phạm vi ảnh hởng Tức là hoàn thiện lợc đồ theo ý đồ của mình

Việc làm này thực ra là thao tác chuyển kiến thức từ kênh chữ cụ thể thành

l-ợc đồ Với việc làm này giáo viên hoàn toàn có thể chủ động đl-ợc các ll-ợc đồ bản

đồ mà trong sách không có nhng yêu cầu của bài học phải có

2 Thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan trên máy tính ( sử dụng để trình chiếu )

Cũng nh phần vừa trình bày ở trên chỉ khác là chuẩn bị các dạng bảng biểu , sơ đồ, lợc đồ trực tiếp trên máy tính ( trong giáo án điện tử - powepoint)

2.1 Bảng biểu , sơ đồ

Thiết kế bảng biểu , sơ đồ trên phần mềm powepoint là những thao tác rất đơn giản , những giáo viên đã soạn đợc giáo án điện tử hoàn toàn có thể làm đợc

điều đó

2.2 Bản đồ , lợc đồ

Nh đã trình bày ở trên bản đồ , lợc đồ gồm có hai loại Loại có sẵn trong sách và loại cha có nhng nội dung bài học cần phải có vậy để thiết kế các loại lợc đồ này trên máy nh thế nào ? Sau đây là một vài kinh nghiệm rất thủ công trên máy mà tôi đã làm thấy có hiệu quả

2.2.1 Dạng bản đồ , lợc đồ có sẵn

Với dạng lợc đồ này , thông thờng chúng ta sử dụng phơng pháp quét từ sách hoặc bản gốc vào máy Tuy nhiên hạn chế của cách này là không phải nơi nào cũng có máy quét , không có dịch vụ đó và nếu có mỗi lần quét cũng tốn một khoản tiền nhất định Để khắc phục hạn chế đó tôi đã từng làm phơng pháp rất thủ công nhng hiệu quả nh sau :

- Trong trờng hợp trong máy tính cha có khuân hình lợc đồ đó thì có thể sử dụng điện thoại hoặc mày ảnh để chụp lợc đồ , bản đồ cần dùng , sau đó chuyển vào trong máy Hình ảnh thu đợc có thể rõ hoặc mờ tuỳ vào tính năng của máy

ảnh hoặc camera trong điện thoại Nếu thấy rõ thì có thể để sử dụng luân Trong trờng hợp không rõ có thể làm theo cách sau :

+ Copi , paste hình ảnh đó vào 1 trang trong giáo án điện tử của bạn

+ Vào nút Auto Shapes lines Scribble

nh hình bên

khi đó chuột sẽ biến thành bút Sử dụng bút mạc lại hình hảnh trên lợc đồ với

điều kiện nét bút phải khép kín nh vậy mới tô đợc màu Sau khi hoàn chỉnh các nét vẽ theo ý đồ của mình trên lợc đồ , thực hiện tiếp phần tô màu Để tô màu nháy chuột vào các phần mới mạc lại , sau đó nháy chuột vào nốt fill color trên thanh công cụ Drawing và tuỳ chọn các màu để tô

Nh vậy sẽ có một lợc đồ mới hoàn toàn nh ý

VD : Trong bài 5 “Châu Phi và khu vực Mĩ la tinh” (sử 11 cơ bản ) bằng cách

đó tỗi làm đợc các bản đồ sau

Đây là bản đồ mới chụp vào

Bản đồ sau khi đã xử lý bằng cách trên Vì mỗi một nét vẽ lại khép kín sẽ là một nội dung độc lập do đó để trình chiếu

đợc phải đặt rất nhiều hiệu ứng , nh vậy sẽ rất mất thời gian và dễ nhầm lẫn

Để khắc phục hạn chế đó phải biến toàn bộ lợc đồ mới vẽ lại thành một ảnh mới bằng cách nh sau :

- Để nguyên bản đồ mới đợc vẽ lại đã tô màu hoàn chỉnh đa vào chơng trình trình chiếu

- ở chế độ trình chiếu nhấn vào nút Print Screen ( dãy trên cùng của bàn phím )

- Mở chơng trình Paint và Paste vào

- Nháy chuột vào nút này để cắt ảnh

- Cóp pi ảnh đã cắt , dán trở lại slide trong giáo án

Nh vậy sẽ có 1 ảnh hoàn toàn mới và chỉ cần đặt 1 hiệu ứng cho ảnh mới đó Trong trờng hợp nếu muốn trình chiếu từng phần của lợc đồ thì để nguyên lợc

đồ khi mới vẽ song và đặt hiệu ứng

2.2.2 Dạng bản đồ , lợc đồ cha có sẵn trong sách nhng nội dung bài học cần phải có

Với dạng lợc đồ này giáo viên phải tự thiết kế hoàn toàn theo cách sau : Cách 1: Thực hiện nh vừa trình bày ở trên bằng cách chụp một khuân lợc đồ khác tơng tự

Cách 2 : Trong trờng hợp máy tính của bạn có khuân lợc đồ đó cũng làm tơng tự

nh cách 1 với điều kiện bạn phải có kiến thức về địa lý

VD : Thiết kế lợc đồ thể hiện sự phân chia Nam – Bắc triều và Đàng Trong -

Đàng Ngoài ( bài 33 “ Chiến tranh phong kiến và sự chia cắt đất nớc”

Nếu trong máy đã có bản đồ Việt Nam thì không phải chụp và đa vào máy Nếu cha có thì chụp và đa vào theo cách đã trình bày

Khi đã có bản đồ Việt Nam dựa vào nội dung trong sách giáo khoa để trình bày trên bản đồ theo sách và theo ý mình

Bằng các thao tác nh trên tôi đã thiết kế đợc lợc đồ thể hiện nội chiến Nam – Bắc triều và phân chia Đàng Trong - Đàng Ngoài nh sau :

lợc đồ Việt Nam cha xử lý