Nghị quyết hội nghị ban chấp hành trung ương lần thứ vi (khóa iv) bước đột phá đầu tiên trong tư duy đổi mới của đảng ThS. Vũ Trọng Hùng ThS Vũ Thái Dũng Sau đại thắng mùa Xuân năm 1975, đất nước Việt Nam được thống nhất, độc lập, hoà bình, bước vào thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nước. Trong hoàn cảnh mới, xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa là hai nhiệm vụ chiến lược của cách mạng Việt Nam. Từ ngày 1412 đến ngày 20121976, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV của Đảng họp và thảo luận nhiều vấn đề quan trọng, trong đó đã thông qua đường lối xây dựng chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nước. Đại hội còn thông qua các chỉ tiêu chủ yếu của kế hoạch 5 năm (19761980) với mục tiêu: xây dựng một bước cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội và cải thiện đời sống nhân dân. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện kế hoạch kinh tế xã hội 19761980 gặp nhiều khó khăn, nên tiến độ, kế hoạch, một số chủ trương, chính sách của Đảng đã không phát huy được tác dụng. Kết quả là: Lạm phát tăng nhanh lên ba con số: 125% (1980); đời sống của đại bộ phận nhân dân ngày càng khó khăn, nạn đói diễn ra cục bộ ở một số nơi, tệ nạn xã hội bắt đầu nảy sinh… Đặc biệt, những khuyết điểm của mô hình kế hạch hóa tập trung, bao cấp bộc lộ ngày càng gay gắt, dẫn tới đất nước lâm vào khủng hoảng trầm trọng về nhiều mặt, trên nhiều lĩnh vực. Yêu cầu lịch sử đặt ra lúc này là cần phải tiến hành đổi mới đất nước. Trong hoàn cảnh ấy, vấn đề sống còn, có ý nghĩa quyết định là đưa đất nước ra khỏi tình trạng khủng hoảng kinh tế xã hội. Muốn vậy, trước hết phải đổi mới mạnh mẽ cách nghĩ, cách làm. Từ đó có những tìm tòi, thử nghiệm và cách làm ăn mới, đưa ra những lời giải đáp mới cho những vấn đề đặt ra. Trước yêu cầu bức thiết của lịch sử, tháng 81979, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ 6 (khóa IV) họp, đã tập trung vào những biện pháp nhằm khắc phục những yếu kém trong quản lý kinh tế và cải tạo xã hội chủ nghĩa; điều chỉnh những chủ trương, chính sách kinh tế, phá bỏ rào cản, mở đường cho sản xuất phát triển. Hội nghị Trung ương 6 khóa IV (81979) đã nghiêm khắc chỉ ra những khuyết điểm sai lầm trong lãnh đạo kinh tế là xây dựng kế hoạch tập trung quan liêu, chưa kết hợp chặt chẽ kế hoạch hóa với sử dụng thị trường; chưa phát huy được vai trò của kinh tế quốc doanh, cũng như chưa sử dụng đúng đắn các thành phần kinh tế cá thể và tư sản dân tộc ở miền Nam; chậm khắc phục sự trì trệ, bảo thủ trong việc xây dựng các chính sách cụ thể về kinh tế, tài chính để khuyến khích sản xuất; có những biểu hiện nóng vội giản đơn trong công tác cải tạo xã hội ở miền Nam. Trong kế hoạch toàn khóa, Hội nghị Trung ương lần thứ 6 khóa IV sẽ bàn và ra Nghị quyết về nhiệm vụ, phương hướng phát triển hàng tiêu dùng và công nghiệp địa phương. Nhưng trong quá trình thảo luận, đa số đại biểu tại Hội nghị đã phản ánh những ách tắc về cơ chế, không chỉ đối với sản xuất hàng tiêu dùng, mà còn đối với mọi lĩnh vực khác, không chỉ đối với công nghiệp địa phương hay sản xuất hàng tiêu dùng mà còn đối với cả nông nghiệp, thương nghiệp, tài chính, tiền tệ. Điều bức bách số một không phải hàng tiêu dùng hay công nghiệp địa phương, mà là phải tháo gỡ những cơ chế đang kìm hãm sự phát triển của kinh tế nói chung. Có thông tin nhiều địa phương báo về, cho biết hàng rào thuế cơ chế ở nhiều nơi đã bị vi phạm. Giá thóc nghĩa vụ do Nhà nước quy định là 0,52 đồng, nhưng nhiều nơi ở đồng bằng Nam Bộ đã tự động mua bán với giá 11,5 đồng. Một số xí nghiêp đã phải đóng cửa vì không sản xuất được. Một số nơi, công nhân phải tổ chức đi trồng trọt, chăn nuôi để nuôi sống mình, không nộp sản phẩm cho Nhà nước... Trước tình hình đó, Hội nghị buộc phải điều chỉnh chủ đề: Thay vì chỉ bàn về công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng và công nghiệp địa phương, thì tập trung vào một chủ đề lớn hơn: Cơ chế chính sách kinh tế. Đó là cuộc đột phá trong chương trình nghị sự trong Hội nghị. Cuộc đột phá này đã dẫn tới sự ra đời của Nghị quyết số 20NQTW về tình hình và nhiệm vụ cấp bách và Nghị quyết số 21NQTW về sản xuất hàng tiêu dùng và công nghiệp địa phương. Nếu so với những mục tiêu mang nặng tính chất duy ý chí được đề ra tại Đại hội Đảng lần thứ IV năm 1976, thì những tư tưởng của hai bản Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 6 là điểm đột phá không những về tư duy kinh tế mà cả về đường lối kinh tế, mở đầu cho một loạt biện pháp và chính sách của Nhà nước liên tiếp sau đó. Hội nghị Trung ương lần thứ 6 khóa IV đã thẳng thắn nhìn nhận rằng những mục tiêu và dự kiến của Đại hội Đảng lần thứ IV năm 1976 là quá lạc quan, không hiện thực. Nguyên nhân chính của sự duy ý chí đó là chưa quán triệt đầy đủ về những bước đi ban đầu của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Các chính sách, biện pháp, cách làm có những biểu hiện nóng vội, thiếu căn cứ thực tế, không xuất phát từ thực tiễn, chưa kết hợp được kế hoạch với thi trường... Trong đó, nguyên nhân bao trùm là lãnh đạo và chỉ đạo. Trên cơ sở nhìn nhận những sai lầm, khuyết điểm, Hội nghị xác định phương hướng của những năm sắp tới là: Xóa ngay những chính sách chế độ bất hợp lý, gây trở ngại cho sản xuất, khuyến khích việc phát triển sản xuất hàng tiêu dùng và phát triển công nghiệp địa phương; mở rộng quyền chủ động hợp lý của các ngành, các địa phương và cơ sở (kể cả quốc doanh, tập thể, cá thể) trong sản xuất, kinh doanh, nhằm giải phóng mọi năng lực sản xuất, tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế phát triển, làm cho sản xuất bung ra để có nhiều hàng hóa cho xã hội. Kết hợp đúng đắn ba loại lợi ích: Lợi ích toàn xã hội, lợi ích tập thể và lợi ích của người sản xuất . Hội nghị Trung ương lần thứ 6 khóa IV đã đề ra một số chính sách mới, là: Cho phép nông dân ổn định lương thực trong 5 năm, phần còn lại bán cho Nhà nước với giá thoả thuận hoặc lưu thông tự do, phê phán biện pháp hành chính, cưỡng bức như trong các năm trước. Khuyến khích người dân tận dụng diện tích đất, hồ, ao còn hoang hóa, đẩy mạnh chăn nuôi gia súc dưới mọi hình thức (quốc doanh, tập thể, gia đình); Đổi mới công tác kế hoạch hóa, kết hợp kế hoạch với thị trường. Hội nghị đã thể hiện thái độ phê phán cách nghĩ, cách làm trước đây, muốn gò tất cả vào kế hoạch, coi thị trường là một cái gì đó bất hợp pháp. Hội nghị khẳng định: Trong một thời gian dài, bên cạnh thị trường có tổ chức, có kế hoạch, còn tồn tại một cách khách quan thị trường ngoài kế hoạch. Về sản xuất, có phần chủ động của xí nghiệp quốc doanh được làm thêm sản phẩm sau khi hoàn thành kế hoạch nhà nước, có kinh tế của gia đình nông dân trên đất 5% và các nghề phụ trong nông thôn, có sản xuất thủ công nghiệp cá thể ở thành phố... thì tất nhiên về lưu thông, cần có thị trường ngoài kế hoạch. Thị trường đó bổ sung cho thị trường có kế hoạch và do thị trường có kế hoạch chi phối về tính chất và quy mô phát triển . Trên cơ sở đánh giá vai trò của việc kết hợp thị trường tự do và thị trường kế hoạch, Hội nghị đi đến một chủ trương rất mới: Chấp nhận cho các cơ sở sản xuất được gắn với thị trường trong việc tìm kiếm nguyên vật liệu, tiêu thụ sản phẩm, đồng thời cũng được liên danh, liên kết với nhau để giải quyết những nhu cầu của sản xuất và đời sống. Đối với những hàng hóa và nguyên liệu không thuộc Trung ương thống nhất quản lý, thì giữa các địa phương được trao đổi mua bán với nhau và được quyền quyết định giá . Các xí nghiệp dùng nguyên vật liệu nông sản được sản xuất trực tiếp quan hệ với nông trường hoặc hợp tác xã nông nghiệp trong việc thu mua nguyên liệu, cung cấp vật tư theo hợp đồng kinh tế hai chiều. Các xí nghiệp dùng nguyên vật liệu nhập, được cùng với ngoại thương trực tiếp quan hệ với thị trường nước ngoài trong việc nhập nguyên liệu. Những chủ trương này chính là tiền đề cho Quyết định 25CP sau này (năm 1981) và những cuộc phá rào, liên doanh, liên kết rất sôi động của các cơ sở kinh tế trong những năm sau. Sửa lại thuế lương thực và giỏ lương thực để khuyến khớch sản xuất: Để nắm lương thực, không phải dùng hình thức hành chính, kiểm soát, bắt buộc như cách làm vừa qua ở một số nơi, mà phải có chính sách đúng về thuế, về ổn định nghĩa vụ và hợp đồng hai chiều về giá cả, để vừa đảm bảo cho Nhà nước nắm được lương thực, vừa khuyến khích nông dân hăng hái sản xuất và vui vẻ bán lương thực cho Nhà nước. Phải tính toán lại giá thu mua lương thực, để thực sự đảm bảo cho nông dân làm lương thực được mức lãi cao hơn các ngành khác... Ngoài thuế (10% sản lượng) và mua theo giá hợp đồng hai chiều, Nhà nước dùng giá thỏa thuận đi đôi với động viên chính trị để mua phần lương thực hàng hóa còn lại. Giá thỏa thuận là giá nông dân đồng ý bán và Nhà nước đồng ý mua, kế hoạch không hoàn toàn theo giá thị trường tự do, nhưng không nên quy định cứng nhắc bằng gấp đôi giá chỉ đạo như hiện nay Sửa lại giá lương thực và giá các nông sản khác cho hợp lý để khuyến khích sản xuất và mở rộng nguồn thu mua của Nhà nước. Nghiên cứu điều chỉnh giá một số mặt hàng cần thiết nhằm phục vụ tốt cho sản xuất, đời sống, xuất khẩu và tích lũy, tiến tới chấm dứt sớm tình trạng bù lỗ không hợp lý . Như vậy là những gì đã từng được coi là đinh đóng cột từ Nghị quyết 10 (1964) về chính sách giá đến đây đã bắt đầu lung lay. Đó chính là tiền đề cho các cuộc cải cách giá được tiến hành vào nửa đầu thập kỷ 80 của thế kỷ XX. Sửa lại chế độ phõn phối nội bộ hợp tỏc xó nụng nghiệp, bỏ lối phõn phối theo định suất, định lượng để khuyến khích tính tích cực của người lao động. Tiêu chuẩn cao nhất để đánh giá sự đúng đắn của các chính sách lưu thông phân phối là tăng năng suất lao động, phát triển sản xuất, nâng cao đời sống nhân dân. Tinh thần chung của các chính sách lưu thông, phân phối là: Thúc đẩy sản xuất bung ra theo đường lối của Đảng và phương hướng của kế hoạch nhà nước; khuyến khích người lao động sản xuất, bảo đảm cho nhà nước làm chủ được thi trường, thu mua được nhiều hàng hóa; tôn trọng quyền làm chủ của quần chúng, bảo đảm sự nhất trí giữa ba lợi ích. Phải lấy việc phát triển sản xuất làm tiêu chuẩn cao nhất để đánh giá tính chính xác của các chính sách . Về chủ trương đối với các thành phần kinh tế, Hội nghị phê phán xu hướng tả khuynh trước đây, chỉ muốn sớm đưa cá thể vào hợp tác xã, đưa hợp tác xã lên quốc doanh, tưởng cứ làm như thế là đã có chủ nghĩa xã hội. Hội nghị xác định một cách nhìn mới về thành phần kinh tế: Phải xuất phát từ hiệu qủa kinh tế mà xét, cái gì cá thể có thể làm tốt, phục vụ tốt nhu cầu thì nên để cá thể làm, không nhất thiết phải đưa vào tập thể ngay, cái gì tổ sản xuất làm tốt thì để tổ sản xuất làm, không nhất thiết tập hợp ngay vào hợp tác xã, cái gì hợp tác xã làm tốt thì không vội phát triển quốc doanh thay thế, cái gì địa phương làm được thì giao cho địa phương làm, Trung ương không nên nắm giữ, cái gì ngành này đã làm tốt thì không cần thiết phải chuyển sang ngành khác... Cho phép một số thành phần kinh tế được tồn tại ở một số lĩnh vực nhất định như thuỷ sản, thương nghiệp… Phải tận dụng các thành phần kinh tế: Quốc doanh, công tư hợp doanh, tập thể, cá thể (kể cả tư sản được kinh doanh hợp pháp) . Về cải tạo nông nghiệp, phải nắm vững phương châm tích cực và vững chắc, nhấn mạnh vững chắc, chống tư tưởng nóng vội, chủ quan, cưỡng ép mệnh lệnh, làm ồ ạt… Tổ chức nông dân vào hợp tác xã hoặc tập đoàn sản xuất, phải theo đúng ba nguyên tắc: Tự nguyện, cùng có lợi và quản lý dân chủ. ở những nơi chưa tổ chức nông dân sản xuất tập thể, phải chuẩn bị kỹ các điều kiện cần thiết, nhất là đội ngũ cán bộ quản lý ở cơ sở, đưa nông dân từ hình thức vần công, đổi công, tổ đoàn kết sản xuất lên hình thức tập đoàn sản xuất và hợp tác xã; chống tư tưởng chủ quan, nóng vội, cưỡng ép, mệnh lệnh, làm ồ ạt, gây thiệt hại cho sản xuất và đời sống nhân dân . Chấn chỉnh công tác tổ chức và chỉ đạo thực hiện. Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 6 nhắc nhở tất cả các cấp, các ban, ngành phải nhanh chóng tạo ra sự chuyển biến về tổ choc, quản lý. Vì nhận thức được tính cấp bách của vấn đề, vào lúc tình hình kinh tế của cả nước đã lâm vào khủng hoảng trầm trọng, Hội nghị nhắc nhở các cơ quan hữu quan phải khẩn trương báo cáo tình hình của cơ sở và sửa đổi những chính sách, những biện pháp nào trái với tinh thần của Hội nghị. Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 6 (Khóa IV) vừa như một luồng gió mới, vừa như một lá bùa hộ mệnh để các địa phương, các ngành thêm năng động sáng tạo trong việc tìm tòi hướng làm ăn mới hiệu quả hơn. Vì thế, nó đã nhanh chóng được nhân dân cả nước đón nhận và biến thành hành động cụ thể trong thực tiễn kinh tế có hiệu quả. Sau hơn 3 tháng thực hiện, ở Hà Nội đã có 1.529 hộ đăng ký kinh doanh sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp. Kinh tế hộ gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh phát triển mạnh. Tỉnh Long An từ năm 1981 đã thực hiện thí điểm mô hình theo cơ chế “mua cao, bán cao” thay cho “mua cung, bán cấp”; bù giá vào lương. Hải Phòng, Vĩnh Phú, Nghệ Tĩnh... được phép thí điểm hình thức khoán. Từ thực tế các thí điểm đó, Chỉ thị 100CTTW, ngày 1311981 của Ban Bí thư về cải tiến công tác khoán, mở rộng khoán sản phẩm đến nhóm và người lao động trong hợp tác xã nông nghiệp đã ra đời (còn gọi là “khoán 100”), cũng như sự ra đời của các Chỉ thị, Nghị quyết, Quyết định đổi mới sau này... Như vậy, những chủ trương của Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 6 (Khóa IV) năm 1979 đã tạo ra yếu tố giúp hình thành quan hệ hàng hóa tiền tệ, xuất hiện mối quan hệ ngang giữa các vùng, các thành phần kinh tế... Những chủ trương, chính sách đó tuy chưa phải là dựa trên một cơ sở tư duy vững chắc mà chỉ có tính chất là đối phó với tình hình bức xúc của thực tiễn đặt ra; chưa phải là đổi mới cơ bản và toàn diện như Đại hội VI, song nó cũng có một ý nghĩa rất quan trọng, vì nó đã làm mềm hóa dần cơ chế quản lý kinh tế cũ hành chính tập trung quan liêu bao cấp, đã hé mở ra một số hướng đi mới, mà trước đây thường bị coi là cấm kỵ. Và chỉ nhờ đó, đất nước mới từng bước đi tiếp đến đổi mới toàn diện và triệt để hơn trong những năm sau. Có thể nói, Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 6 (Khóa IV) năm 1979 chính là cú hích dẫn tới hàng loạt sự đột phá tiếp theo trong đời sống kinh tế. Rồi đến lượt nó, những đột phá trong thực tiễn kinh tế lại tạo ra cả những nhu cầu lẫn khả năng phải đột phá tiếp về cơ chế.
Trang 1Nghị quyết hội nghị ban chấp hành trung ơng lần thứ vi (khóa iv) - bớc
đột phá đầu tiên trong t duy đổi mới của đảng
ThS Vũ Trọng Hùng
ThS Vũ Thái Dũng *
Sau đại thắng mùa Xuân năm 1975, đất nớc Việt Nam đợc thống nhất,
độc lập, hoà bình, bớc vào thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả
n-ớc Trong hoàn cảnh mới, xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa là hai nhiệm vụ chiến lợc của cách mạng Việt Nam
Từ ngày 14-12 đến ngày 20-12-1976, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV của Đảng họp và thảo luận nhiều vấn đề quan trọng, trong đó đã thông qua đờng lối xây dựng chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nớc Đại hội còn thông qua các chỉ tiêu chủ yếu của kế hoạch 5 năm (1976-1980) với mục tiêu: xây dựng một bớc cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội và cải thiện đời sống nhân dân Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện kế hoạch kinh tế - xã hội 1976-1980 gặp nhiều khó khăn, nên tiến độ, kế hoạch, một số chủ trơng,
* Viện Lịch sử Đảng, Học viện Chính trị - H nh chính qu à ốc gia Hồ Chí Minh.
1
Trang 2chính sách của Đảng đã không phát huy đợc tác dụng Kết quả là: Lạm phát tăng nhanh lên ba con số: 125% (1980); đời sống của đại bộ phận nhân dân ngày càng khó khăn, nạn đói diễn ra cục bộ ở một số nơi, tệ nạn xã hội bắt
đầu nảy sinh… Đặc biệt, những khuyết điểm của mô hình kế hạch hóa tập trung, bao cấp bộc lộ ngày càng gay gắt, dẫn tới đất nớc lâm vào khủng hoảng trầm trọng về nhiều mặt, trên nhiều lĩnh vực Yêu cầu lịch sử đặt ra lúc này là cần phải tiến hành đổi mới đất nớc
Trong hoàn cảnh ấy, vấn đề sống còn, có ý nghĩa quyết định là đa đất
n-ớc ra khỏi tình trạng khủng hoảng kinh tế - xã hội Muốn vậy, trn-ớc hết phải đổi mới mạnh mẽ cách nghĩ, cách làm Từ đó có những tìm tòi, thử nghiệm và cách làm ăn mới, đa ra những lời giải đáp mới cho những vấn đề đặt ra
Trớc yêu cầu bức thiết của lịch sử, tháng 8-1979, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ơng lần thứ 6 (khóa IV) họp, đã tập trung vào những biện pháp nhằm khắc phục những yếu kém trong quản lý kinh tế và cải tạo xã hội chủ nghĩa; điều chỉnh những chủ trơng, chính sách kinh tế, phá bỏ rào cản, mở đ-ờng cho sản xuất phát triển
Hội nghị Trung ơng 6 khóa IV (8-1979) đã nghiêm khắc chỉ ra những khuyết điểm sai lầm trong lãnh đạo kinh tế là xây dựng kế hoạch tập trung quan liêu, cha kết hợp chặt chẽ kế hoạch hóa với sử dụng thị trờng; cha phát huy đợc vai trò của kinh tế quốc doanh, cũng nh cha sử dụng đúng đắn các thành phần kinh tế cá thể và t sản dân tộc ở miền Nam; chậm khắc phục sự trì trệ, bảo thủ trong việc xây dựng các chính sách cụ thể về kinh tế, tài chính để
2
Trang 3khuyến khích sản xuất; có những biểu hiện nóng vội giản đơn trong công tác cải tạo xã hội ở miền Nam
Trong kế hoạch toàn khóa, Hội nghị Trung ơng lần thứ 6 khóa IV sẽ bàn
và ra Nghị quyết về nhiệm vụ, phơng hớng phát triển hàng tiêu dùng và công nghiệp địa phơng Nhng trong quá trình thảo luận, đa số đại biểu tại Hội nghị
đã phản ánh những ách tắc về cơ chế, không chỉ đối với sản xuất hàng tiêu dùng, mà còn đối với mọi lĩnh vực khác, không chỉ đối với công nghiệp địa phơng hay sản xuất hàng tiêu dùng mà còn đối với cả nông nghiệp, thơng nghiệp, tài chính, tiền tệ Điều bức bách số một không phải hàng tiêu dùng hay công nghiệp địa phơng, mà là phải tháo gỡ những cơ chế đang kìm hãm sự phát triển của kinh tế nói chung
Có thông tin nhiều địa phơng báo về, cho biết hàng rào thuế cơ chế ở nhiều nơi đã bị vi phạm Giá thóc nghĩa vụ do Nhà nớc quy định là 0,52 đồng, nhng nhiều nơi ở đồng bằng Nam Bộ đã tự động mua bán với giá 1-1,5 đồng Một số xí nghiêp đã phải đóng cửa vì không sản xuất đợc Một số nơi, công nhân phải tổ chức đi trồng trọt, chăn nuôi để nuôi sống mình, không nộp sản phẩm cho Nhà nớc
Trớc tình hình đó, Hội nghị buộc phải điều chỉnh chủ đề: Thay vì chỉ bàn về công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng và công nghiệp địa phơng, thì tập trung vào một chủ đề lớn hơn: Cơ chế chính sách kinh tế Đó là cuộc đột phá trong chơng trình nghị sự trong Hội nghị Cuộc đột phá này đã dẫn tới sự ra
đời của Nghị quyết số 20-NQ/TW về tình hình và nhiệm vụ cấp bách và Nghị
3
Trang 4quyết số 21-NQ/TW về sản xuất hàng tiêu dùng và công nghiệp địa phơng
Nếu so với những mục tiêu mang nặng tính chất duy ý chí đợc đề ra tại
Đại hội Đảng lần thứ IV năm 1976, thì những t tởng của hai bản Nghị quyết Hội nghị Trung ơng lần thứ 6 là điểm đột phá không những về t duy kinh tế
mà cả về đờng lối kinh tế, mở đầu cho một loạt biện pháp và chính sách của Nhà nớc liên tiếp sau đó
Hội nghị Trung ơng lần thứ 6 khóa IV đã thẳng thắn nhìn nhận rằng những mục tiêu và dự kiến của Đại hội Đảng lần thứ IV năm 1976 là quá lạc quan, không hiện thực Nguyên nhân chính của sự duy ý chí đó là cha quán triệt đầy đủ về những bớc đi ban đầu của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Các chính sách, biện pháp, cách làm có những biểu hiện nóng vội, thiếu căn
cứ thực tế, không xuất phát từ thực tiễn, cha kết hợp đợc kế hoạch với thi tr-ờng Trong đó, nguyên nhân bao trùm là lãnh đạo và chỉ đạo
Trên cơ sở nhìn nhận những sai lầm, khuyết điểm, Hội nghị xác định phơng hớng của những năm sắp tới là: Xóa ngay những chính sách chế độ bất hợp lý, gây trở ngại cho sản xuất, khuyến khích việc phát triển sản xuất hàng tiêu dùng và phát triển công nghiệp địa phơng; mở rộng quyền chủ động hợp
lý của các ngành, các địa phơng và cơ sở (kể cả quốc doanh, tập thể, cá thể) trong sản xuất, kinh doanh, nhằm giải phóng mọi năng lực sản xuất, tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế phát triển, làm cho sản xuất bung ra để có nhiều hàng hóa cho xã hội Kết hợp đúng đắn ba loại lợi ích: Lợi ích toàn xã
4
Trang 5hội, lợi ích tập thể và lợi ích của ngời sản xuất2.
Hội nghị Trung ơng lần thứ 6 khóa IV đã đề ra một số chính sách mới, là:
- Cho phép nông dân ổn định lơng thực trong 5 năm, phần còn lại bán cho Nhà nớc với giá thoả thuận hoặc lu thông tự do, phê phán biện pháp hành chính, cỡng bức nh trong các năm trớc Khuyến khích ngời dân tận dụng diện tích đất, hồ, ao còn hoang hóa, đẩy mạnh chăn nuôi gia súc dới mọi hình thức (quốc doanh, tập thể, gia đình);
- Đổi mới công tác kế hoạch hóa, kết hợp kế hoạch với thị trờng Hội nghị đã thể hiện thái độ phê phán cách nghĩ, cách làm trớc đây, muốn gò tất cả vào kế hoạch, coi thị trờng là một cái gì đó bất hợp pháp Hội nghị khẳng
định:
Trong một thời gian dài, bên cạnh thị trờng có tổ chức, có kế hoạch, còn tồn tại một cách khách quan thị trờng ngoài kế hoạch Về sản xuất, có phần chủ động của xí nghiệp quốc doanh đợc làm thêm sản phẩm sau khi hoàn thành kế hoạch nhà nớc, có kinh tế của gia đình nông dân trên đất 5% và các nghề phụ trong nông thôn, có sản xuất thủ công nghiệp cá thể ở thành phố thì tất nhiên về lu thông, cần có thị tr-ờng ngoài kế hoạch Thị trtr-ờng đó bổ sung cho thị trtr-ờng có kế hoạch và
do thị trờng có kế hoạch chi phối về tính chất và quy mô phát triển 3
2 Đề cơng kết luận Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ơng khóa IV Văn kiện Đảng toàn tập, tập 40, tr.265.
3 Đề cơng kết luận Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ơng khóa IV Văn kiện Đảng toàn tập, tập 40, tr.310.
5
Trang 6Trên cơ sở đánh giá vai trò của việc kết hợp thị trờng tự do và thị trờng
kế hoạch, Hội nghị đi đến một chủ trơng rất mới: Chấp nhận cho các cơ sở sản xuất đợc gắn với thị trờng trong việc tìm kiếm nguyên vật liệu, tiêu thụ sản phẩm, đồng thời cũng đợc liên danh, liên kết với nhau để giải quyết những nhu cầu của sản xuất và đời sống Đối với những hàng hóa và nguyên liệu không thuộc Trung ơng thống nhất quản lý, thì giữa các địa phơng đợc trao
đổi mua bán với nhau và đợc quyền quyết định giá 4 Các xí nghiệp dùng
nguyên vật liệu nông sản đợc sản xuất trực tiếp quan hệ với nông trờng hoặc hợp tác xã nông nghiệp trong việc thu mua nguyên liệu, cung cấp vật t theo hợp đồng kinh tế hai chiều Các xí nghiệp dùng nguyên vật liệu nhập, đợc cùng với ngoại thơng trực tiếp quan hệ với thị trờng nớc ngoài trong việc nhập nguyên liệu Những chủ trơng này chính là tiền đề cho Quyết định 25-CP sau này (năm 1981) và những cuộc phá rào, liên doanh, liên kết rất sôi động của các cơ sở kinh tế trong những năm sau
- Sửa lại thuế lương thực và giỏ lương thực để khuyến khớch sản xuất:
Để nắm lơng thực, không phải dùng hình thức hành chính, kiểm soát, bắt buộc nh cách làm vừa qua ở một số nơi, mà phải có chính sách đúng về thuế, về ổn định nghĩa vụ và hợp đồng hai chiều về giá cả,
để vừa đảm bảo cho Nhà nớc nắm đợc lơng thực, vừa khuyến khích nông dân hăng hái sản xuất và vui vẻ bán lơng thực cho Nhà nớc Phải tính toán lại giá thu mua lơng thực, để thực sự đảm bảo cho nông dân làm lơng thực đợc mức lãi cao hơn các ngành khác
4 Nh trên, tr.272.
6
Trang 7Ngoài thuế (10% sản lợng) và mua theo giá hợp đồng hai chiều, Nhà nớc dùng giá thỏa thuận đi đôi với động viên chính trị để mua phần lơng thực hàng hóa còn lại Giá thỏa thuận là giá nông dân đồng
ý bán và Nhà nớc đồng ý mua, kế hoạch không hoàn toàn theo giá thị trờng tự do, nhng không nên quy định cứng nhắc bằng gấp đôi giá chỉ
đạo nh hiện nay
Sửa lại giá lơng thực và giá các nông sản khác cho hợp lý để khuyến khích sản xuất và mở rộng nguồn thu mua của Nhà nớc Nghiên cứu điều chỉnh giá một số mặt hàng cần thiết nhằm phục vụ tốt cho sản xuất, đời sống, xuất khẩu và tích lũy, tiến tới chấm dứt sớm tình trạng
bù lỗ không hợp lý5
Nh vậy là những gì đã từng đợc coi là đinh đóng cột từ Nghị quyết 10
(1964) về chính sách giá đến đây đã bắt đầu lung lay Đó chính là tiền đề cho các cuộc cải cách giá đợc tiến hành vào nửa đầu thập kỷ 80 của thế kỷ XX
- Sửa lại chế độ phõn phối nội bộ hợp tỏc xó nụng nghiệp, bỏ lối phõn phối theo định suất, định lượng để khuyến khích tính tích cực của ngời lao
động
Tiêu chuẩn cao nhất để đánh giá sự đúng đắn của các chính sách lu thông phân phối là tăng năng suất lao động, phát triển sản xuất, nâng cao đời sống nhân dân Tinh thần chung của các chính sách lu thông, phân phối là: Thúc đẩy sản xuất bung ra theo đờng lối của Đảng và phơng hớng của kế hoạch nhà nớc; khuyến khích ngời
5 Nh trên, tr.350, 362, 372.
7
Trang 8lao động sản xuất, bảo đảm cho nhà nớc làm chủ đợc thi trờng, thu mua đợc nhiều hàng hóa; tôn trọng quyền làm chủ của quần chúng, bảo đảm sự nhất trí giữa ba lợi ích Phải lấy việc phát triển sản xuất làm tiêu chuẩn cao nhất để đánh giá tính chính xác của các chính sách 6
- Về chủ trơng đối với các thành phần kinh tế, Hội nghị phê phán xu h-ớng tả khuynh trớc đây, chỉ muốn sớm đa cá thể vào hợp tác xã, đa hợp tác xã lên quốc doanh, tởng cứ làm nh thế là đã có chủ nghĩa xã hội Hội nghị xác
định một cách nhìn mới về thành phần kinh tế:
Phải xuất phát từ hiệu qủa kinh tế mà xét, cái gì cá thể có thể làm tốt, phục vụ tốt nhu cầu thì nên để cá thể làm, không nhất thiết phải đa vào tập thể ngay, cái gì tổ sản xuất làm tốt thì để tổ sản xuất làm, không nhất thiết tập hợp ngay vào hợp tác xã, cái gì hợp tác xã làm tốt thì không vội phát triển quốc doanh thay thế, cái gì địa phơng làm đợc thì giao cho địa phơng làm, Trung ơng không nên nắm giữ, cái gì ngành này đã làm tốt thì không cần thiết phải chuyển sang ngành khác 7
Cho phép một số thành phần kinh tế đợc tồn tại ở một số lĩnh vực nhất định nh thuỷ sản, thơng nghiệp… Phải tận dụng các thành phần kinh tế: Quốc doanh, công t hợp doanh, tập thể, cá thể (kể cả t sản đợc kinh doanh hợp pháp) 8
6 Nh trên, tr.369.
7 Nh trên, tr.276-277.
8 Nh trên, tr.381.
8
Trang 9- Về cải tạo nông nghiệp, phải nắm vững phơng châm tích cực và vững chắc, nhấn mạnh vững chắc, chống t tởng nóng vội, chủ quan, cỡng ép mệnh lệnh, làm ồ ạt…
Tổ chức nông dân vào hợp tác xã hoặc tập đoàn sản xuất, phải theo đúng ba nguyên tắc: Tự nguyện, cùng có lợi và quản lý dân chủ ở những nơi cha tổ chức nông dân sản xuất tập thể, phải chuẩn bị kỹ các
điều kiện cần thiết, nhất là đội ngũ cán bộ quản lý ở cơ sở, đa nông dân
từ hình thức vần công, đổi công, tổ đoàn kết sản xuất lên hình thức tập
đoàn sản xuất và hợp tác xã; chống t tởng chủ quan, nóng vội, cỡng ép, mệnh lệnh, làm ồ ạt, gây thiệt hại cho sản xuất và đời sống nhân dân 9
- Chấn chỉnh công tác tổ chức và chỉ đạo thực hiện Nghị quyết Hội nghị Trung ơng lần thứ 6 nhắc nhở tất cả các cấp, các ban, ngành phải nhanh chóng tạo ra sự chuyển biến về tổ choc, quản lý Vì nhận thức đợc tính cấp bách của vấn đề, vào lúc tình hình kinh tế của cả nớc đã lâm vào khủng hoảng trầm trọng, Hội nghị nhắc nhở các cơ quan hữu quan phải khẩn trơng báo cáo tình hình của cơ sở và sửa đổi những chính sách, những biện pháp nào trái với tinh thần của Hội nghị
Nghị quyết Hội nghị Trung ơng lần thứ 6 (Khóa IV) vừa nh một luồng gió mới, vừa nh một lá bùa hộ mệnh để các địa phơng, các ngành thêm năng
động sáng tạo trong việc tìm tòi hớng làm ăn mới hiệu quả hơn Vì thế, nó đã nhanh chóng đợc nhân dân cả nớc đón nhận và biến thành hành động cụ thể
9 Nh trên, tr.364.
9
Trang 10trong thực tiễn kinh tế có hiệu quả Sau hơn 3 tháng thực hiện, ở Hà Nội đã có 1.529 hộ đăng ký kinh doanh sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp Kinh tế hộ gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh phát triển mạnh Tỉnh Long An
từ năm 1981 đã thực hiện thí điểm mô hình theo cơ chế “mua cao, bán cao” thay cho “mua cung, bán cấp”; bù giá vào lơng Hải Phòng, Vĩnh Phú, Nghệ Tĩnh đợc phép thí điểm hình thức khoán Từ thực tế các thí điểm đó, Chỉ thị 100-CT/TW, ngày 13-1-1981 của Ban Bí th về cải tiến công tác khoán, mở rộng khoán sản phẩm đến nhóm và ngời lao động trong hợp tác xã nông nghiệp đã ra đời (còn gọi là “khoán 100”), cũng nh sự ra đời của các Chỉ thị, Nghị quyết, Quyết định đổi mới sau này
Nh vậy, những chủ trơng của Nghị quyết Hội nghị Trung ơng lần thứ 6 (Khóa IV) năm 1979 đã tạo ra yếu tố giúp hình thành quan hệ hàng hóa -tiền tệ, xuất hiện mối quan hệ ngang giữa các vùng, các thành phần kinh tế Những chủ trơng, chính sách đó tuy cha phải là dựa trên một cơ sở t duy vững chắc mà chỉ có tính chất là đối phó với tình hình bức xúc của thực tiễn đặt ra; cha phải là đổi mới cơ bản và toàn diện nh Đại hội VI, song nó cũng có một ý nghĩa rất quan trọng, vì nó đã làm mềm hóa dần cơ chế quản lý kinh tế cũ hành chính - tập trung - quan liêu - bao cấp, đã hé
mở ra một số hớng đi mới, mà trớc đây thờng bị coi là cấm kỵ Và chỉ nhờ
đó, đất nớc mới từng bớc đi tiếp đến đổi mới toàn diện và triệt để hơn trong những năm sau Có thể nói, Nghị quyết Hội nghị Trung ơng lần thứ 6 (Khóa IV) năm 1979 chính là cú hích dẫn tới hàng loạt sự đột phá tiếp theo
10
Trang 11trong đời sống kinh tế Rồi đến lợt nó, những đột phá trong thực tiễn kinh tế lại tạo ra cả những nhu cầu lẫn khả năng phải đột phá tiếp về cơ chế
11