Đề cương văn hóa 1943 Đã đề xuất những tư tưởng lớn cho một nền văn hóa mới của Việt Nam: - Cùng với kinh tế và chính trị, văn hóa là một mặt trận, ở đó người cộng sản phải hoạt động, ĐC
Trang 1I ĐƯỜNG LỐI XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA
1 Xây dựng nền văn hóa trước đổi mới
• Khái niệm “Văn hoá”
- Quan niệm hẹp: Những giá trị, sáng tạo tinh thần, xã hội
- Quan niệm rộng: Bao gồm cả quá trình sáng tạo và trình độ phát triển vật chất, tinh thần của xã hội loài người trong suốt quá trình lịch sử
- “Văn hóa là tất cả những sáng tạo hữu thức của một cộng đồng người vì mục đích tồn tại và phát triển ” Văn hóa là một hiện tượng khách quan, là tổng hoà của tất cả các khía cạnh của đời sống Ngay cả những khía cạnh nhỏ nhặt nhất của
cuộc sống cũng mang những dấu hiệu văn hóa.
- Văn hóa là một phạm trù rất rộng Xuất phát từ quan điểm của Chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa và căn cứ vào yêu cầu, nhiệm vụ xây dựng và phát triển văn hóa của nước ta hiện nay, Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) khi đề cập đến phạm vi của văn hóa đã cụ thể thành 8 lĩnh vực lớn, đó là: Tư tưởng, đạo đức, lối sống; di sản văn hóa; giáo dục và đào tạo; khoa học và công nghệ; văn học, nghệ thuật; thông tin đại chúng; giao lưu văn hóa với thế giới; thể chế và thiết chế văn hóa
- Phân loại văn hoá:
+ Văn hoá vật chất: Những sáng tạo đáp ứng nhu cầu thụ hưởng vật chất + Văn hoá tinh thần: Những sáng tạo đáp ứng nhu cầu thụ hưởng tinh thần
+ Văn hoá vật thể (Tangible).
+ Văn hoá phi vật thể (Intangible).
- Khái niệm “Văn minh”: Là sáng tạo văn hoá trong thời đại văn minh đạt tới trình độ cao có thể truyền bá ra ngoài không gian văn hoá sản sinh ra nó Văn minh thường được dùng để chỉ trình độ phát triển về vật chất và tinh thần của nhân loại đến một thời kỳ lịch sử nào đó
• Quan điểm xây dựng nền văn hóa mới
Trang 2Đề cương văn hóa 1943
Đã đề xuất những tư tưởng lớn cho một nền văn hóa mới của Việt Nam:
- Cùng với kinh tế và chính trị, văn hóa là một mặt trận, ở đó người cộng sản phải hoạt động, ĐCS phải lãnh đạo
- Sự phát triển của nền văn hóa dân tộc gắn liền với độc lập dân tộc và quyền dân chủ của nhân dân
- Dân tộc, khoa học, đại chúng nêu trong đề cương thực chất bao gồm ba tính chất "dân tộc, hiện đại, nhân văn" theo cách thể hiện ngày nay
- Tóm lại, Bản Đề cương văn hóa 1943 cho thấy:
+ Đảng đã đề ra đường lối văn hoá của mình và nhận thức rõ vai trò của văn hoá trong sự nghiệp đấu tranh cách mạng, đồng thời thấy rõ trách nhiệm của mình với tương lai văn hoá Việt Nam trong đấu tranh giải phóng dân tộc
+ Đó là ngọn đèn soi cho cách mạng Việt Nam về một nền văn hoá dân tộc, dân chủ, mở đường cho Cách mạng tháng Tám thắng lợi và dọn đường cho cách mạng văn hoá tiến bước Nó trở thành tôn chỉ của cuộc cách mạng mới, cách mạng văn hoá do toàn dân tham gia và bảo vệ các giá trị văn hoá tốt đẹp của dân tộc
+ Đây là cơ sở, nền tảng để Đảng tiếp tục hoàn thiện, phát triển đường lối văn hoá của mình Đây cũng là một định hướng quan trọng cho sự ra đời của nền văn hoá Việt Nam sau khi chúng ta giành chính quyền và tiến hành cuộc kháng chiến chống Pháp
Đường lối văn hoá kháng chiến (1945-1954)
- Thể hiện qua các văn kiện:
+ Chỉ thị “Kháng chiến, kiến quốc” (25-11-1945).
+ Báo cáo “Chủ nghĩa Mác và văn hoá Việt Nam” (Trường Chinh, 7-1948).
- Nội dung:
+ Xác định mối quan hệ giữa văn hoá và cách mạng giải phóng dân tộc, cổ động văn hoá cứu quốc;
Trang 3+ Xây dựng nền văn hoá dân chủ mới Việt Nam có tính chất dân tộc, khoa
học, đại chúng mà khẩu hiệu thiết thực lúc đó là Dân tộc, Dân chủ (nghĩa là yêu
nước và tiến bộ);
+ Tích cực bài trừ nạn mù chữ, mở đại học và trung học, cải cách việc học theo tinh thần mới, bài trừ cách dạy học nhồi sọ;
+ Giáo dục lại nhân dân, cổ động thực hành đời sống mới;
+ Phát triển cái hay trong văn hoá dân tộc; đồng thời bài trừ cái xấu xa, hủ hoại, ngăn ngừa sức thâm nhập của văn hoá thực dân, phản động; đồng thời học cái hay, cái tốt của văn hoá thế giới;
+ Hình thành đội ngũ trí thức mới đóng góp tích cực cho công cuộc kháng chiến kiến quốc 9 năm và cho cách mạng Việt Nam
- Như vậy, nhiệm vụ của nền văn hoá mới là:
+ Phải “lấy hạnh phúc của đồng bào, của dân tộc làm cơ sở” Nhiệm vụ của văn hoá là “phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân” Văn hoá phục vụ nhân dân là
tư tưởng nền tảng của Đảng, là cơ sở tư tưởng để xây dựng nền văn hoá mới
+ Nền văn hoá Việt Nam phải được cấu trúc lại, nếu muốn đưa dân tộc đi đến văn minh, hiện đại, ở đó những thiếu hụt trong các giá trị truyền thống phải được bù đắp, chuyển đổi, phải quán triệt lấy văn hoá làm nền tảng của sự phát triển
+ Văn hoá, văn nghệ là một mặt trận Văn hoá có nhiệm vụ khai sáng và giáo dục nhân dân, văn hoá soi đường cho quốc dân đi
+ Dân tộc, tính chất dân tộc, bản sắc dân tộc là vấn đề hàng đầu của nền văn hóa Đảng đặt sự nghiệp xây dựng nền văn hóa mới vào quá trình xây dựng và bảo
vệ đất nước, là một bộ phận khăng khít với kinh tế và chính trị trong toàn bộ sự nghiệp cách mạng Việt Nam
Tiến hành cuộc cách mạng tư tưởng và văn hoá (1954-1986)
- Tiến hành cuộc cách mạng tư tưởng và văn hoá đồng thời với cuộc cách
mạng về QHSX và cách mạng về khoa học- kỹ thuật, xây dựng và phát triển nền văn hoá mới, con người mới
Trang 4- Mục tiêu: Làm cho nhân dân thoát nạn mù chữ và thói hư tật xấu do xã hội
cũ để lại, có trình độ văn hoá ngày càng cao, có hiểu biết cần thiết về khoa học, kỹ thuật tiên tiến để xây dựng CNXH, nâng cao đời sống vật chất và văn hoá
- Xây dựng nền văn hoá mới có nội dung XHCN và tính chất dân tộc, có tính Đảng và tính nhân dân
- Nhiệm vụ: Tiến hành cải cách giáo dục trong cả nước, phát triển mạnh khoa học, văn hoá nghệ thuật, giáo dục tinh thần làm chủ tập thể, chống tư tưởng
tư sản và tàn dư tư tưởng phong kiến, phê phán tư tưởng tư sản, xoá bỏ ảnh hưởng của tư tưởng, văn hoá thực dân mới ở miền Nam
- Tóm lại, trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, Đảng ta vừa
sử dụng văn hóa như một vũ khí đấu tranh, vừa coi nó là một mục tiêu trong công cuộc xây dựng đất nước theo đường lối chung
• Kết quả xây dựng nền văn hóa trước đổi mới
Thành tựu
- Đã xoá bỏ dần những mặt lạc hậu, lỗi thời trong di sản văn hoá phong kiến, trong nền văn hoá nô dịch của thực dân Pháp, bước đầu xây dựng nền văn hoá dân chủ mới có tính chất dân tộc, khoa học, đại chúng
- Từng bước xoá mù chữ, phát triển hệ thống giáo dục, nâng cao dần trình độ văn hoá
- Văn hoá cứu quốc đã động viên nhân dân tham gia tích cực vào công cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, cổ vũ quần chúng trong chiến đấu và sản xuất Trong thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ có thắng lợi của chính sách văn hoá, của những giá trị tinh thần cao quý của con người Việt Nam
Hạn chế và nguyên nhân
- Công tác tư tưởng và văn hoá thiếu tính sắc bén, thiếu tính chiến đấu Việc xây dựng thể chế văn hoá còn chậm Sự suy thoái về đạo đức, lối sống có chiều hướng phát triển Đời sống văn học nghệ thuật còn những bất cập Một số công
Trang 5trình văn hoá vật thể và phi vật thể truyền thống không được quan tâm bảo tồn, lưu giữ, thậm chí bị phá huỷ, mai một
- Đường lối xây dựng, phát triển văn hoá giai đoạn 1954-1986 bị chi phối bởi tư duy chính trị “nắm vững chuyên chính vô sản”
- Mục tiêu, nội dung cuộc cách mạng tư tưởng văn hoá giai đoạn này cũng bị quy định bởi cuộc cách mạng QHSX mà tư tưởng chỉ đạo là triệt để xoá bỏ tư hữu, bóc lột càng nhanh càng tốt
- Chiến tranh cùng với cơ chế quản lý kế hoạch hoá tập trung, quan liêu, bao cấp và tâm lý bình quân chủ nghĩa đã làm giảm động lực phát triển văn hoá, giáo dục; kìm hãm năng lực tự do sáng tạo
2 Phát triển đường lối văn hóa thời kỳ đổi mới
• Quá trình phát triển nhận thức của Đảng về xây dựng nền văn hoá thời kỳ đổi mới
Giai đoạn 1986-1998
- Về văn hóa:
+ Xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, tạo ra một đời sống tinh thần cao đẹp, phong phú và đa dạng, có nội dung nhân đạo, dân chủ, tiến bộ (Đại hội VII)
+ Văn hoá là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển của kinh tế - xã hội (Đại hội VIII)
+ Tính chất của nền văn hóa: Là nền văn hóa XHCN đậm đà bản sắc dân tộc, được xây dựng trên cơ sở thế giới quan khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin
- Về khoa học – kỹ thuật:
+ Đây là một động lực to lớn đẩy mạnh quá trình phát triển kinh tế - xã hội;
có vị trí to lớn trong sự nghiệp xây dựng CNXH
+ Khoa học và giáo dục đóng vai trò then chốt trong toàn bộ sự nghiệp xây dựng CNXH và bảo vệ Tổ quốc, là một động lực đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu, vươn lên trình độ tiên tiến của thế giới Do đó phải coi sự nghiệp giáo
Trang 6dục - đào tạo và cùng với khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu để phát huy nhân tố con người, động lực trực tiếp của sự phát triển xã hội
Giai đoạn 1998- nay
- Nghị quyết Trung ương 5 (khoá VIII, 7-1998) nêu ra 5 quan điểm cơ bản chỉ đạo quá trình phát triển văn hoá trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, xác định chức năng, vai trò, đặc trưng, bản chất của nền văn hóa mà chúng ta xây dựng
Nghị quyết Trung ương 5 là chiến lược văn hóa của Đảng trong thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước
- Đại hội IX, các Hội nghị Trung ương khóa IX và Đại hội X:
+ Văn hóa phải nhằm xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, trở thành nhân tố thúc đẩy con người hoàn thiện nhân cách; văn hóa văn hóa phải tham gia vào việc điều tiết nền kinh tế thị trường, hướng nền nước ta trở thành nền kinh
tế thị trường văn minh, tiến bộ, đảm bảo đúng định hướng XHCN (Đại hội IX - 2001)
+ Phát triển văn hoá đồng bộ với phát triển kinh tế (Hội nghị Trung ương lần thứ 9, 1-2004)
+ Đảm bảo sự gắn kết giữa nhiệm vụ phát triển kinh tế là trung tâm; xây dựng, chỉnh đốn Đảng là then chốt với nhiệm vụ không ngừng nâng cao văn hoá - nền tảng tinh thần của xã hội Đây chính là bước phát triển quan trọng trong nhận thức của Đảng về vị trí của văn hoá và công tác văn hoá trong quan hệ với các mặt công tác khác (Hội nghị Trung ương 9, 7-2004)
+ Phát triển sâu rộng, nâng cấp chất lượng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, gắn kết chặt chẽ và đồng bộ hơn với phát triển kinh tế - xã hội, làm cho văn hóa thấm sâu hơn vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội
- Tóm lại, trong thời kỳ đổi mới, về xây dựng, phát triển Việt Nam, Đảng đã
có những nhận thức mới và rõ hơn trên những nội dung:
Trang 7+ Nhận thức mới về 2 đặc trưng của nền văn hoá Việt Nam: Tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc
+ Nhận thức rõ hơn tiêu chí “xây” và “chống” trong văn hoá
+ Nhận thức rõ hơn về chức năng, vai trò của văn hoá: Nền tảng tinh thần của xã hội; vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển (ĐH VII – ĐH X)
+ Xác định vai trò đặc biệt của giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ:
Là động lực và có vị trí then chốt trong phát triển kinh tế - xã hội (ĐH VI – ĐH X)
• Nội dung đường lối xây dựng và phát triển nền văn hóa thời kỳ đổi mới
Chức năng, vai trò của văn hóa
- Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội
+ Văn hoá là nền tảng tinh thần của xã hội
Văn hoá được cấu thành bởi một hệ các giá trị tạo nên bản sắc của mỗi dân tộc Các giá trị này thấm nhuần trong mỗi con người và cả cộng đồng, được tiếp nối qua các thế hệ, được vật chất hoá bền vững trong cấu trúc kinh tế - xã hội Nó tác động hàng ngày đến cuộc sống vật chất - tinh thần của mọi thành viên bằng môi trường văn hoá - xã hội
+ Văn hoá là động lực thúc đẩy sự phát triển
Văn hoá là kết quả của sự sáng tạo của con người thể hiện tiềm năng sáng tạo của dân tộc Vì vậy nó là nguồn lực nội sinh cho sự phát triển của dân tộc đó
Trong nền kinh tế tri thức thì tri thức, kỹ năng trở thành nguồn lực quan trọng nhất cho sự phát triển
Vai trò động lực và điều tiết của văn hoá trong kinh tế thị trường
Vai trò động lực của văn hoá trong hội nhập và bảo vệ môi trường
Văn hoá có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bồi dưỡng, phát huy nhân
tố con người và xây dựng xã hội mới
+ Văn hoá là một mục tiêu của phát triển
Trang 8Mục tiêu: “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ công bằng văn minh” là mục tiêu văn hoá
Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội xác định: “Mục tiêu và động lực chính
của sự phát triển là vì con người, do con người” Đó là chiến lược phát triển bền
vững
Trong thực tế nhận thức và hành động, mục tiêu kinh tế vẫn thường lấn át mục tiêu văn hoá Văn hoá vẫn thường bị xem là lĩnh vực đứng ngoài kinh tế Hệ quả là kinh tế có thể tăng trưởng nhưng văn hoá bị suy giảm
- Văn hóa là một mặt trận
Văn hoá là một mặt trận của cách mạng Việt Nam, quan trọng và gian khổ không kém mặt trận kinh tế, mặt trận chính trị
Đặc trưng nền văn hóa Việt Nam
- Nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
+ Tiên tiến:
Là yêu nước và tiến bộ
Tiên tiến không chỉ về nội dung tư tưởng mà cả trong hình thức biểu hiện, trong phương tiện chuyển tải nội dung
+ Bản sắc dân tộc:
Bao gồm cả những giá trị văn hoá truyền thống bền vững của cộng đồng các dân tộc Việt Nam; thể hiện sức sống bên trong của dân tộc
Còn đậm nét cả trong các hình thức biểu hiện mang tính dân tộc độc đáo Bản sắc dân tộc cũng phát triển
- Nền văn hóa thống nhất mà đa dạng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam + Hơn 50 dân tộc trên đất nước ta đều có những giá trị và bản sắc văn hoá riêng, bổ sung cho nhau
+ Cả cộng đồng các dân tộc Việt Nam có nền văn hoá chung thống nhất + Thống nhất bao hàm cả tính đa dạng, đa dạng trong sự thống nhất
Chủ thể xây dựng, phát triển văn hóa
Trang 9- Xây dựng và phát triển văn hóa là sự nghiệp của toàn dân do Đảng lãnh đạo, trong đó đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng
Để xây dựng đội ngũ trí thức, Đảng ta khẳng định: giáo dục và đào tạo, cùng với khoa học và công nghệ được coi là quốc sách hàng đầu
Cách mạng là sự nghiệp của quần chúng thì xây dựng văn hoá là công việc
do mọi người cùng thực hiện
Văn hoá thẩm thấu trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội do đó thực hành văn hoá là hoạt động hàng ngày của mỗi người dân
Quần chúng là người hưởng thụ, tiêu dùng, phổ biến, sáng tạo và lưu giữ các tài sản văn hoá
Các thành phần kinh tế cùng tham gia xây dựng, phát triển văn hoá
Các lực lượng văn hoá chuyên nghiệp giữ vai trò nòng cốt
- Xây dựng và phát triển văn hóa là một sự nghiệp cách mạng lâu dài đòi hỏi phải có ý chí cách mạng và sự kiên trì, thận trọng
Hoạt động “xây” và “chống” trong văn hoá là quá trình cách mạng lâu dài, khó khăn, phức tạp, cần có ý chí cách mạng, có tính chiến đấu, cần sự kiên trì, thận trọng
Định hướng phát triển nền văn hóa Việt Nam
- Phát triển văn hoá gắn kết chặt chẽ và đồng bộ với phát triển kinh tế - xã hội: + Xác định mục tiêu phát triển văn hoá phải căn cứ và hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế và ngược lại
+ Phải xây dựng chính sách kinh tế trong văn hoá để gắn văn hoá với hoạt động kinh tế, khai thác tiềm năng kinh tế của văn hoá
+ Phải xây dựng chính sách văn hoá trong kinh tế để chủ động đưa các yếu
tố văn hoá thâm nhập vào các hoạt động kinh tế - xã hội
- Làm cho văn hoá thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội:
Trang 10Đó là con đường để các giá trị văn hoá trở thành nền tảng tinh thần bền vững của xã hội, trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội
- Bảo vệ bản sắc văn hoá dân tộc, mở rộng giao lưu, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại:
+ Giữ gìn bản sắc dân tộc phải đi liền với chống lạc hậu, lỗi thời trong phong tục, tập quán và lề thói cũ
+ Chủ động tham gia hội nhập và giao lưu văn hoá với các quốc gia, xây dựng những giá trị mới của văn hoá đương đại
- Đổi mới toàn diện giáo dục và đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao:
Đổi mới cơ cấu tổ chức, cơ chế quản lý nội dung, phương pháp dạy và học, thực hiện “chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá”, chấn hưng nền giáo dục Việt Nam
- Nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động khoa học và công nghệ
Phấn đấu đến năm 2010 năng lực khoa học và công nghệ nước ta đạt trình
độ của các nước tiên tiến trong khu vực trên một số lĩnh vực quan trọng
- Xây dựng và hoàn thiện các giá trị mới và nhân cách con người Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập kinh tế quốc tế
3 Kết quả xây dựng nền văn hóa thời kỳ đổi mới
• Thành tựu
- Tư tưởng, đạo đức, lối sống và đời sống văn hóa là những lĩnh vực then chốt đã có những chuyển biến quan trọng Nhiều giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc được đề cao và phát huy
- Nhận thức về giá trị di sản văn hóa và truyền thống văn hóa ngày càng được nâng cao, tạo được sự đồng thuận và nguồn lực xã hội trong việc bảo vệ và phát huy di sản văn hóa, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc