ĐỀ TÀI LUẬN VĂN VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA NGUYỄN TRÃI

Ngay từ khi ra đời, triết lý âm dương đã được người phương Đông nhất là ở Trung Quốc và Việt Nam, vận dụng vào mọi lĩnh vực của đời sống: từ nhận thức về vũ trụ đếnnhận thức về con người

Trần Thị Thanh Bình Văn hóa ứng xử của Nguyễn Trãi

09/08/2008

Trần Thị Thanh Bình

Năm sinh: 25.03.1973

Cơ quan công tác : Phòng Đào tạo - Trường ĐH KHXH&NV

ĐỀ TÀI LUẬN VĂN VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA NGUYỄN TRÃI

5.Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

6.Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

7

Bố cục của luận văn

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Một số vấn đề lý luận chung về văn hóa và văn hóa ứng xử

1.2 Cơ sở lịch sử – xã hội hình thành văn hóa ứng xử của Nguyễn Trãi

1.2.1 Thân thế, hành trạng và di sản

1.2.2 Bối cảnh thời đại và tư tưởng

CHƯƠNG 2: VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA NGUYỄN TRÃI TRONG QUAN HỆ VỚI VĂN HÓA TRUNG HOA

2.1 Văn hóa ứng xử của Nguyễn Trãi trên phương diện ứng phó với

môi trường xã hội: chính trị, quân sự, ngoại giao

2.2 Văn hóa ứng xử của Nguyễn Trãi trên phương diện tận dụng

môi trường xã hội: tiếp biến và dung hợp văn hóa

CHƯƠNG 3: VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA NGUYỄN TRÃI TRONG QUAN HỆ VỚI VĂN HÓA VIỆT NAM

3.1 Văn hóa ứng xử của Nguyễn Trãi trong quan hệ với môi trường

xã

hội

3.1.1 Trên bình diện tổ chức đời sống tập thể

3.1.2 Trên bình diện tổ chức đời sống cá nhân

3.2 Văn hóa ứng xử của Nguyễn Trãi trong quan hệ với môi trường

tự nhiên

3.2.1 Trên bình diện vật chất: ăn, mặc, ở, đi lại

3.2.1 Trên bình diện tinh thần: quan niệm và thái độ đối với tự nhiên

KẾT LUẬN

THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA NGUYỄN TRÃI

Nguyễn Trãi là nhà văn hóa lớn của dân tộc và là danh nhân văn hóa thế giới

Qua tìm hiểu về văn hóa ứng xử của Nguyễn Trãi trên hai trục quan hệ chính là quan hệ với các nền văn hóa bên ngoài (tiêu biểu là với văn hóa Trung Hoa) và quan hệ trong nội

bộ của nền văn hóa dân tộc, chúng tôi làm rõ những luận điểm chính sau:

Trong một thời đại đầy biến động, có tính chất bản lề của lịch sử dân tộc cuối thế kỷ XIV đầu thế kỷ XV, Nguyễn Trãi đã kế thừa và phát huy một cách xuất sắc truyền thống văn hóa dân tộc trong quan hệ với Trung Hoa Đó là văn hóa ứng xử mang

đậm những đặc trưng cơ bản của một nền văn hóa gốc nông nghiệp như dung hợp trongtiếp nhận và mềm dẻo, hiếu hòa trong ứng phó

Trong ứng phó, trước giặc Minh hơn hẳn chúng ta về thế và lực, với tư cách là nhà

tư tưởng của cuộc khởi nghĩa, Nguyễn Trãi đã đề ra các chiến lược và sách lược hợp lý.Nguyễn Trãi nêu cao tính chất chính nghĩa của cuộc khởi nghĩa, tập hợp lực lượng, dựavào dân và phát huy truyền thống đoàn kết trên cơ sở tính cộng đồng của văn hóa dântộc Đây là nền tảng sức mạnh của nghĩa quân Lam Sơn Về mặt chiến lược, trong khitương quan lực lượng giữa ta và địch không cân sức, Nguyễn Trãi đã xây dựng chiếnlược kháng chiến trường kỳ và đấu tranh linh hoạt trên tất cả các bình diện chính trị, quân

sự, ngoại giao gắn với yêu cầu của từng giai đoạn cụ thể Giai đoạn đầu của cuộc khởinghĩa (1418 – 1424), nghĩa quân chủ yếu vận dụng lối đánh du kích thiên biến vạn hóatrong truyền thống quân sự của dân tộc Khi lực lượng vững mạnh, nghĩa quân kết hợpđánh du kích với đánh chính quy, đặc biệt là kết hợp với chiến thuật “tâm công” đặc sắctrên bình diện chính trị, ngoại giao mà Nguyễn Trãi là người trực tiếp đề xuất và thựchiện Sự vận dụng linh hoạt và tổng hợp trên các mặt trận chính trị, quân sự, ngoại giao

đã có ý nghĩa quyết định trong việc đạt được thắng lợi cuối cùng Trong quá trình chiến

đấu và khi cuộc khởi nghĩa hoàn toàn thắng lợi, Nguyễn Trãi đều thể hiện rõ nét truyềnthống nhân đạo, hiếu hòa và ước muốn hòa bình lâu dài cho dân tộc khi cấp lương thực,phương tiện cho giặc về nước đồng thời buộc giặc Minh phải cam kết đảm bảo tình hòahiếu giữa hai dân tộc.

Trong tiếp nhận văn hóa ngoại lai, Nguyễn Trãi là tấm gương sáng trong việc đứngvững trên cơ sở của truyền thống văn hóa dân tộc để tiếp thu và tiếp biến Nguyễn Trãichịu ảnh hưởng Nho giáo sâu sắc, tự nhận mình là nhà Nho, nhưng Nguyễn Trãi trướchết là một trí thức dân tộc, một người yêu nước, thương dân Nguyễn Trãi đã tiếp nhậnnhững phần tích cực nhất của tư tưởng Nho giáo và tiếp biến, vận dụng sáng tạo trên cơ

sở truyền thống văn hóa dân tộc Nhân nghĩa vốn là phạm trù trung tâm của Nho giáo, chỉ

mối quan hệ giữa người với người có phần chung chung, được Nguyễn Trãi vận dụnggắn với nội dung cụ thể là yêu nước, thương dân và lý tưởng nhân nghĩa của Nguyễn

Trãi trước hết là chí nhân, đại nghĩa, an dân Nguyễn Trãi cũng tiếp nhận cả Phật giáo và

Đạo gia, nhưng hai hệ tư tưởng này đã được Nguyễn Trãi tiếp biến theo hướng tích cực

Về cơ bản, tư tưởng Phật giáo và Đạo gia thiên về xuất thế, nhưng Nguyễn Trãi trướcsau vẫn là con người nhập thế Ông tiếp biến Phật và Đạo thành những yếu tố làm phongphú thêm cho nhận thức và ứng xử của mình Đó là tinh thần phóng khoáng, coi nhẹ lợidanh, coi trọng sự di dưỡng tinh thần và cốt cách, sống giản dị và hòa nhập với thiênnhiên Tư tưởng Tam giáo hòa quyện ở Nguyễn Trãi nhưng tinh thần nhập thế ở NguyễnTrãi vẫn nổi bật, vừa phản ánh truyền thống dung hợp trong tiếp nhận của văn hóa dântộc, vừa phản ánh những đặc điểm riêng của thời đại Nguyễn Trãi – thời đại Nho giáochiếm ưu thế, gắn với nhu cầu tổ chức và quản lý xã hội theo mô hình nhà nước phongkiến trung ương tập quyền

Trong nội bộ của nền văn hóa Việt Nam, Nguyễn Trãi đã có những đóng góp xuất sắc, góp phần quan trọng vào việc phát triển và nâng nền văn hóa dân tộc lên một tầm cao mới Nguyễn Trãi đã có công lớn trong việc đưa cuộc khởi nghĩa Lam Sơn

đến thắng lợi cuối cùng và để lại những bài học kinh nghiệm vô cùng quý báu về nghệthuật quân sự, về chiến lược chính trị, ngoại giao, làm giàu thêm truyền thống linh hoạt vàtổng hợp của văn hóa Việt Nam trong chiến tranh giữ nước, xây dựng tình hòa hiếu giữacác dân tộc Trong đó, nổi bật lên đóng góp của ông về chiến lược “tâm công”, “địch vận”.Những bức thư “tâm công”, “địch vận” của Nguyễn Trãi vừa thể hiện tư tưởng chính trị,quân sự, ngoại giao thiên tài, vừa là những áng văn chính luận đặc sắc, góp phần đưavăn chính luận dân tộc lên một tầm cao mới

Trải qua cuộc kháng chiến trường kỳ chống giặc Minh mười năm gian khổ, NguyễnTrãi càng nhận thức sâu sắc hơn về nhân dân, đất nước, về bản sắc văn hóa, đánh dấubước phát triển mới trong lịch sử tư tưởng – nhận thức của dân tộc Ông cũng là người

có đóng góp lớn trong lĩnh vực tổ chức đời sống xã hội, nhất là việc góp phần xác lập một

mô hình chính trị – xã hội mới, tiến bộ, phù hợp với bước phát triển của đất nước sau thời

kỳ suy vi cuối thế kỷ XIV và sau cuộc kháng chiến trường kỳ chống giặc Minh Ông luônkiên định với lý tưởng và lập trường của mình trong việc xây dựng một bộ máy chínhquyền vì nước, vì dân Bi kịch cuối đời của Nguyễn Trãi là bi kịch có tính tất yếu của mộtcon người quá trung thực, quá lý tưởng đến mức ảo tưởng trong hoàn cảnh lịch sử – cụthể của thời đại ông, nhưng bi kịch đó cũng phần nào cho thấy rõ nét hơn một nhân cáchlớn Ông đã không tính toán thiệt hơn cho cuộc sống cá nhân trong lựa chọn, ứng xử củamình

Những ứng xử trên các bình diện thuộc đời sống cá nhân cũng như trong quan hệvới các phương diện thuộc ứng xử với môi trường tự nhiên cũng cho thấy một Nguyễn

Trãi có ý thức sâu sắc về việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Nguyễn Trãichính là tấm gương sáng trong việc bảo vệ và giữ gìn đạo đức, phong tục, đặc biệt làngôn ngữ dân tộc Ông là người góp phần trong việc nâng tiếng Việt văn học lên một tầm

cao mới mà chỉ với phần còn lại của Quốc âm thi tập cũng cho thấy rõ điều đó.

Nguyễn Trãi thật xứng đáng là nhà văn hóa lớn như UNESCO đã từng tôn vinh.Văn hóa ứng xử của Nguyễn Trãi là bài học lớn về nhân cách, tài năng Việc nghiên cứu

và phổ biến rộng rãi văn hóa ứng xử của Nguyễn Trãi có ý nghĩa giáo dục to lớn, gópphần vào việc hình thành nhân cách, giáo dục lòng yêu nước cho các thế hệ về sau

Người post bài: Lê Thị Ngọc Điệp

Nguyễn Anh Cường Ngôi chùa trong văn hóa người Việt ở Bắc Bộ

14/09/2008

Nguyễn Anh Cường

Năm sinh: 18.10.1978

ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ:

NGÔI CHÙA TRONG VĂN HÓA NGƯỜI VIỆT Ở BẮC BỘ

MỤC LỤC DẪN LUẬN

1 Lí do chọn đề tài

2 Lịch sử nghiên cứu

<! [if !supportLists] >3 <! [endif] >Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu

<! [if !supportLists] >4 <! [endif] >Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

5 Những đóng góp của luận văn

<! [if !supportLists] >6 <! [endif] >Bố cục luận văn

CHƯƠNG MỘT NGÔI CHÙA BẮC BỘ NHÌN TRONG THỜI GIAN VĂN HOÁ

1.1 Ngôi chùa trong quá trình du nhập và phát triển của Phật Giáo ở Bắc bộ

1.1.1 Ngôi chùa trong quá trình Phật giáo du nhập

1.1.2 Ngôi chùa trong quá trình Phật giáo phát triển

1.2 Ngôi chùa trong diễn trình văn hoá Phật giáo Bắc bộ

1.21 Ngôi chùa ở cấp độ cung đình

1.2.2 Ngôi chùa ở cấp độ làng xã

Tiểu kết

CHƯƠNG HAI NGÔI CHÙA BẮC BỘ NHÌN TRONG KHÔNG GIAN VĂN HOÁ

<! [if !supportLists] >2.1 <! [endif] >Ngôi chùa trong quan hệ với cảnh

quan thiên nhiên

<! [if !supportLists] >2.2 <! [endif] >Ngôi chùa nhìn từ kiến trúc

<! [if !supportLists] >2.3 <! [endif] >Ngôi chùa nhìn từ cấu trúc nội thất và

cách thức thờ phượng

<! [if !supportLists] >2.3.1 <! [endif] >Bài trí ở thượng điện

<! [if !supportLists] >2.3.2 <! [endif] >Bài trí ở nhà tiền đường

<! [if !supportLists] >2.3.3 <! [endif] >Bài trí ở hành lang

<! [if !supportLists] >2.4 <! [endif] >Ngôi chùa trong quan hệ với các

kiến trúc tôn giáo, tín ngưỡng khác ở Bắc bộ2.4.1 Ngôi chùa trong quan hệ với các kiến trúc tín ngưỡng dân gian

CHƯƠNG BA NGÔI CHÙA BẮC BỘ NHÌN TỪ CHỦ THỂ VĂN HOÁ

3.1 Ngôi chùa trong đời sống văn hoá của cư dân Bắc bộ

3.1.1 Tính tổng hợp trong chức năng xã hội của ngôi chùa3.1.2 Tính dân chủ của ngôi chùa

<! [if !supportLists] >3.2 <! [endif] > Ngôi chùa trong tâm thức cư dân Bắc bộ

<! [if !supportLists] >3.2.1 <! [endif] >Ngôi chùa trong nghệ thuật3.2.2 Ngôi chùa trong văn chương

Luận văn ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn được chia thành ba chương:

Chương 1: Ngôi chùa Bắc bộ nhìn trong thời gian văn hoá:

Chương này đề cập đến quá trình hình thành và phát triển của ngôi chùa trong thờigian văn hoá.Chương một đã phần nào giới thiệu quá trình truyền bá và phát triển củaPhật giáo tại Việt Nam và đi đôi với quá trình truyền bá Phật pháp là quá trình xây dựngchùa chiền Chương này chỉ ra được vấn đề: Phật giáo miền Bắc mà điển hình là trungtâm Phật giáo Luy Lâu chính là trung tâm đầu tiên của Phật giáo Việt Nam Thậm chítrung tâm Phật giáo Luy Lâu tại miền Bắc Việt Nam còn phồn thịnh hơn cả hai trung tâmPhật giáo đương thời ở Trung Quốc là Bành Thành và Lạc Dương

Qua đó ta thấy sự gặp gỡ độc đáo giữa hai nền văn hoá Việt Nam và Ấn Độ, nói mộtcách cụ thể là cuộc gặp gỡ giữa văn hoá Phật giáo Ấn Độ và văn hoá nông nghiệp lúa nướcViệt Nam thông qua hình ảnh độc đáo về sự kết hợp giữa sư Khâu Đà La và Man Nương.Cuộc gặp gỡ có phần phá cách và thoát ra ngoài giới luật của nhà Phật đã sản sinh ra một vịPhật của dân tộc Việt Nam

Bên cạnh đó, nội dung của chương cũng trình bày được sự khác nhau về cấp độxây dựng giữa những ngôi chùa ở miền Bắc: chùa ở cấp độ cung đình và chùa ở cấp độlàng xã

Những ngôi chùa ở cấp độ cung đình thường là do đích thân nhà vua hoặc cácquan đại thần đứng ra lo việc xây dựng, vì thế qui mô của những ngôi chùa này thườngrất bề thế và nghệ thuật trang trí điêu khắc ở những ngôi chùa này thường mang tính báchọc

Những ngôi chùa ở cấp độ làng xã thường do nhân dân đóng góp tiền bạc và tự đứng raxây dựng, vì thế qui mô những ngôi chùa này thường nhỏ bé và nghệ thuật chạm trổ, điêu khắc

trong chùa thường mang tính dân dã, bình dị

Trên đây chính là những tiền đề để đi sâu vào tìm hiểu và phân tích vai trò củangôi chùa Phật giáo trong đời sống cư dân miền Bắc Việt Nam

Chương 2: Ngôi chùa Bắc bộ nhìn trong không gian văn hóa:

Chương này đề cập đến mối liên hệ của ngôi chùa với không gian văn hoá miềnBắc Qua phần trình bày trong chương hai này, ta thấy vai trò và vị trí của ngôi chùa trongkhông gian văn hoá miền Bắc rất đặc thù Đó là sự phong phú và đa dạng trong cáchthức thờ tự của những ngôi chùa ở miền Bắc Vấn đề này đã được triển khai và phân tíchtrên cơ sở lý luận và thực tiễn Vì chùa miền Bắc là chùa của Phật giáo Đại Thừa, nênngoài việc thờ cúng đức Phật, chùa còn thờ các vị Bồ Tát, các vị thần và cộng với việchỗn dung cùng tín ngưỡng bản địa nên các vị anh hùng dân tộc, các vị thần thánh củangười Việt cũng được thờ trong chùa của Phật giáo Đặc biệt chương này còn chỉ rađược ảnh hưởng của triết lý âm dương, triết lý phồn thực của người Việt đối với việc thờcúng ở những ngôi chùa ở miền Bắc Việt Nam

Trong khía cạnh kiến trúc cho chúng ta cảm nhận được sự hài hoà tinh tế giữakiến trúc ngôi chùa với cảnh quan thiên nhiên đồng bằng Bắc bộ, và thể hiện được vănhoá ứng xử với môi trường tự nhiên của người dân Bắc bộ thể hiện qua việc xây dựngchùa

Sự tương đồng và dị biệt trên mọi phương diện của ngôi chùa Phật giáo tại Bắc bộ

và các kiến trúc tôn giáo, tín ngưỡng dân gian khác thật là phong phú và đặc sắc

Giữa chùa và đình ở miền Bắc Việt Nam có nhiều điểm chung trên phương diệnkiến trúc Từ kiểu thức kiến trúc cho đến các mái đầu đao uốn cong vv…đều mang nặngdấu ấn đời sống tâm linh của văn hoá Việt Ngoài những vấn đề giống nhau, chương nàycũng chỉ ra được sự khác biệt cơ bản trong đối tượng thờ cúng giữa chùa và đình Nếunhư chùa được lập ra để thờ Phật thì đình được lập ra để thờ các vị thần Thành hoàngcủa làng Nếu như chùa là sản phẩm kết tinh của văn hoá Phật giáo và văn hoá Việt Namthì đình là sản phẩm thuần tuý của tổ chức làng xã nông nghiệp Việt Nam

Sự tương quan giữa chùa và những nơi thờ phụng dân gian khác như đền, miếu,phủ ở miền Bắc cũng thật rõ nét Tuy những nơi thờ phượng dân gian này khó có thể sosánh với chùa về mức độ hoành tráng, nhưng giữa chúng có những nét tương đồng đến

lạ kỳ về kiểu thức kiến trúc và cách thức bài trí bên trong Tất cả những kiến trúc này đều

có một điểm chung là rất gần gũi với văn hoá dân tộc

Kiến trúc của chùa và Văn miếu của Nho giáo cũng có nhiều điểm rất giống nhau.Điểm khác biệt cơ bản là Văn miếu của Nho giáo được lập nên để thờ Khổng tử và các vịthánh hiền thì chùa của Phật giáo lập nên để thờ Phật và các vị Bồ Tát Điều khác biệtđáng lưu ý nữa là đối tượng thờ cúng của Nho giáo nếu xét về mặt giới tính thì chỉ thuần

tuý là nam giới trong khi đối tượng thờ cúng của Phật giáo thì lại bao gồm cả nam lẫn nữ.

Ở miền Bắc Việt Nam hiện vẫn đang còn hiện tượng Tam giáo đồng nguyên trongnhững nghi lễ và cách thức thờ cúng giữa Phật giáo và Đạo giáo Những điều này thể hiện rõnhất ở Bích Câu đạo quán và Linh Tiên đạo quán

Khi đi tìm hiểu kiến trúc của ngôi chùa Phật giáo và nhà thờ Ki tô giáo tại miền BắcViệt Nam, chúng ta thấy ngôi chùa Phật giáo và nhà thờ Kitô giáo có nhiều điểm tương đồng

và dị biệt Nhưng giữa chúng có những quan hệ rất mật thiết với nhau Nếu như kiến trúc củanhà thờ Tây hoàn toàn đối lập với kiến trúc của chùa thì ngược lại kiểu thức kiến trúc theo lốinhà thờ Nam lại rất gần gũi với ngôi chùa trên nhiều phương diện Đó chính là nét hài hoàđộc đáo mang đậm tính dân tộc trong kiến trúc các tôn giáo tại Việt Nam

Chương 3: Ngôi chùa Bắc bộ nhìn từ chủ thể văn hoá

Chương này đề cập đến vai trò văn hoá của ngôi chùa trong đời sống của cư dânBắc bộ

Qua phần khái quát trong chương ba, ta thấy vai trò văn hoá của ngôi chùa Bắc

bộ rất to lớn và đa dạng Nó cũng nói lên được vai trò quan trọng của ngôi chùa đối vớiđời sống nhân dân miền Bắc trong lịch sử và hiện tại Chùa là nơi thờ cúng là trường học

và đôi khi còn là cơ sở y tế của cộng đồng, là nơi diễn ra hội hè đình đám và khi chết đithì người ta gởi thân về cửa Phật Những lúc gặp những đau buồn trong cuộc sống thìchùa chính là nơi chốn dễ chia sẽ và cảm thông với những đau buốn mất mát đó Ngôichùa phần nào giúp họ vơi đi những lo lắng, dằn vặt và sầu muộn bằng giáo lý từ bi, bìnhđẳng và khoan dung của đạo Phật Khi nói đến vai trò của ngôi chùa ở Bắc bộ chúng taphải nói đến tính tổng hợp trong chức năng xã hội của ngôi chùa Ngôi chùa bao quátnhiều khía cạnh trong đời sống tâm linh, văn hoá đối với những ai nương tựa vào mình

Trong nội dung của chương ba cũng đề cập đến một trong những đặc tính cơ bảncuả ngôi chùa Bắc bộ là tính dân chủ Mọi người đều có thể đến chùa tham gia vào sinhhoạt chốn thiền môn theo cách riêng của mình mà không hề bị ngăn cấm hoặc phân biệtđối xử khi đến với chùa thì giàu nghèo, sang hèn, trí thức, bình dân đều không còn là vấn

đề quan trọng, quan trọng nhất chính là tấm lòng của người đến mà thôi Đến chùa sẽ tạocho du khách một cảm nhận bình an khi được bình đẳng trước mọi người và trước cácmặt trong sinh hoạt của ngôi chùa

Bân cạnh đó, ngôi chùa còn có vị trí quan trọng trong tâm hồn cư dân Bắc bộ.Điều đó được thể hiện qua đời sống văn học và nghệ thuật mà nhân dân, các nhà thơ,nghệ sỹ đã dung hình ảnh ngôi chùa như một nguồn cảm hứng, một đối tượng trung tâm

để khai thác nghệ thuật

KẾT LUẬN

Kể từ khi Phật giáo được du nhập và phát triển ở nước ta cho đến ngày nay, rất

nhiều ngôi chùa đã được xây dựng và trùng tu Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước

và giữ nước đầy bi hùng của Tổ quốc chúng ta, Phật giáo luôn sát cánh cùng với dân tộc,luôn đứng về phía dân tộc, lúc hạnh phúc cũng như lúc khổ đau Phật giáo đã xem dântộc như một bà mẹ hiền che chở và cưu mang mình và theo chiều ngược lại bà mẹ hiềnViệt Nam cũng đã nhiều lần nương tựa vào Phật giáo để huy động sức dân và kêu gọilòng ái quốc của nhân dân trong những lúc vận nước nghiêng nghèo

Đồng bằng Bắc bộ là địa bàn xuất phát của tộc Việt, vì vậy nơi đây còn lưu giữđược tính chất thuần tuý của văn hoá Việt Nam Hơn nữa đây chính là nơi Phật giáođược truyền lần đầu tiên vào nước ta và miền Bắc Việt Nam với trung tâm Phật giáo LuyLâu đã từng là một trung tâm Phật giáo phát triển rực rỡ trong nhiều thế kỷ nên đây làkhông gian địa lý phù hợp để bước đầu nghiên cứu về văn hoá của ngôi chùa

Vì Phật giáo đến với người Việt bằng con đường hoà bình và giáo lý của Đức Phật rấtphù hợp với tâm tư và tình cảm của người Việt nên đã được nhân dân Việt Nam đón tiếp, tintưởng và cưu mang Người Việt ở đồng bằng Bắc bộ xem Phật giáo vừa thiêng liêng vừagần gũi với họ Vì thế trong suốt chiều dài lịch sử của dân tộc, chùa chiền được xây dựngkhắp mọi nơi, từ thành thị đến thôn quê Có thể nói những nơi sơn thuỷ hữu tình, nhữngmảnh đất thiêng liêng và được tôn trọng, không đâu là không có chùa thờ Phật

Chính vì toàn thể nhân dân và các triều đại trị vì đồng lòng tin tưởng đạo Phật nhưthế nên những ngôi chùa đã được nhiều tầng lớp xây dựng Những ngôi chùa do vuaquan đích thân đốc thúc việc xây dựng thì gọi là chùa ở cấp độ cung đình, quốc gia,những ngôi chùa do nhân dân xây dựng thì nhỏ bé hơn và được gọi là những ngôi chùa

ở cấp độ làng xã

Chùa miền Bắc Việt Nam là chùa của Phật giáo Đại Thừa nên việc thờ phụng rất

đa dạng Ngoài việc thờ cúng đức Phật lịch sử, chùa miền Bắc còn thờ cúng các vị bồ tát,các vị thánh thần, các anh hùng dân tộc Đây cũng là một đặc điểm đáng lưu ý của chùamiền Bắc Bên cạnh sự tôn thờ những hình tượng của tôn giáo thì người dân vẫn luônhướng về cội nguồn, trân trọng, tôn thờ những người đã có công với đất nước, nhữngngười đã mang lại cho họ sự bình yên, no ấm mà họ có thể nhìn thấy được, cảm nhậnđược Đó chính là một nét đẹp, đáng trân trọng trong truyền thống văn hóa “uống nướcnhớ nguồn” của người dân Bắc bộ

Ngoài ra cách thờ cúng trong ngôi chùa còn thể hiện tính khoan dung tôn giáo rấtcao, nên những thần thánh của tín ngưỡng dân gian Việt Nam đôi khi cũng được bài trítrong chùa như Mẫu Liễu Hạnh, Chử Đồng Tử… Thậm chí đôi khi những vị thần thánhnày còn có vai trò quan trọng như là đối tượng thờ cúng chính trong chùa, điển hình chotrường hợp này là việc thờ cúng Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện

Do mối quan hệ thân thương và gần gũi với đời sống của cư dân như vậy nên vaitrò của ngôi chùa trong đời sống nhân dân miền Bắc là rất quan trọng Chùa không chỉ là

nơi để thực hiện các lễ nghi tôn giáo mà còn là trường học, thậm chí trong một vài trườnghợp đặc biệt chùa còn là cơ sở y tế, văn hoá, giáo dục của cộng đồng dân cư Trongkháng chiến, nhiều ngôi chùa còn là chỗ dựa vững chắc cho cách mạng, góp phần khôngnhỏ cho thắng lợi của dân tộc.

Từ lúc mới lọt lòng cho tới khi biết đọc chữ, tới tuổi biết giận hờn, thương ghét, lúc

đã thành đạt hay khi sắp lìa khỏi cõi trần, dù là người cao sang hay là kẻ thấp hèn, dù ởthành thị hay giữa chốn quê mùa, đối với phần đông người dân Bắc bộ, hình ảnh ngôichùa vẫn luôn hiện hữu trong họ như là một điểm tựa thiêng liêng, một nơi chốn bình an,tin cậy nhất để họ được nương náu, vỗ về, để họ có thể mong cầu tìm thấy những gì tốtđẹp nhất trong vô vàn những khao khát của mình Ngôi chùa không chỉ là một điểm đếntâm linh của những người ít nhiều có hiểu biết về Phật pháp hoặc có ước muốn tìm hiểu

về nó mà còn là nơi để bất cứ ai cũng có thể tới để làm lắng dịu lòng mình, để mà chiêmnghiệm cuộc sống sau một quãng đường dài mệt mỏi với những lo toan, ưu phiền và cảnhững thành công, thất bại Ở đó không có sự bất công, phân biệt đối xử giữa kẻ hèn,người sang để khiến người ta phải ngại ngùng, e sợ; chỉ có sự bảo bọc, yêu thương vàche chở Ngôi chùa là nơi người dân Bắc bộ tìm đến những khi gia đình họ gặp chuyệnchẳng lành, là nơi an ủi họ mỗi khi cuộc sống gặp khó khăn, trắc trở, là nơi để họ tìmkiếm những lời khuyên răn mà sống sao cho tốt hơn, cư xử sao cho phải đạo hơn, là nơi

để họ có thể thoải mái giãi bày những tâm tư thầm kín không thể nói với ai; tóm lại, là nơi

để họ có thể trút hết nỗi lòng không một chút băn khoăn, do dự, và nhờ vậy họ cảm nhậncuộc sống trở nên dễ chịu, tốt đẹp hơn Bất cứ điều gì, cái gì làm cho cuộc sống tốt đẹphơn thì đều đáng được ngợi ca, trân trọng Người ta hướng về ngôi chùa như hướng tớinhững gì chân, thiện nhất, những gì là hoàn hảo nhất và bởi vậy đó cũng là nơi để họ gửigắm những ước vọng (kể cả tham vọng) của mình, mặc dù đó là những mong muốn cókhi hết sức đời thường, trần tục, có vẻ như rất xa cách với những điều thanh tao, cao quínơi cửa Phật Vì lẽ đó mà hình tượng ngôi chùa cứ tự nhiên bước vào cuộc sống củangười dân, hết sức bình dị, thân thương và gần gũi Những sinh linh bé bỏng, vô tội nhiềukhi cũng được phó thác nơi cửa chùa và được những tấm lòng nhân ái chở che, nuôidưỡng nên người để tiếp tục cứu vớt những số phận kém may mắn khác Rất xa nhưnglại rất gần, đó là những gì mà người ta có thể cảm nhận khi bước vào chốn thiền môn

Vì những cảm nhận đó từ hình ảnh ngôi chùa, từ sự cao quí đến mức lung linh,tinh khiết, từ sự gần gũi đến độ như gia đình, như máu thịt, lẽ tất nhiên hình ảnh ngôichùa không thể vắng bóng trong những tác phẩm văn học, nghệ thuật, nơi mà tình cảmcủa con người có nhiều cơ hội để giãi bày, để thăng hoa nhất Vẻ đẹp, sự thân thiện và

cả sự mầu nhiệm của những ngôi chùa đã là nguồn cảm hứng dồi dào tạo nên vô vànnhững áng văn thơ, những tác phẩm nghệ thuật nổi tiếng Từ những tao nhân mặckhách, những học giả hào hoa đến những đấng vương gia sống trong cảnh giàu sangquyền quí cũng đều có thể động lòng trước cảnh thâm u, trầm mặc và thanh tao của cảnhchùa, trước những giáo lí ngời ngời của nhà Phật, để từ đó cho ra đời những tác phẩmnghệ thuật để đời, những vần thơ, những lời ca bay bổng hay mang đậm tính triết lí sâu

sa để người đời còn mãi muốn nghe, muốn ngẫm… Bóng dáng ngôi chùa cũng còn được

bắt gặp từ những tác phẩm dân dã, giản dị nhất xuất phát từ chốn thôn quê, được tạonên, được truyền miệng bởi những người dân quê mùa, chất phác nhưng không kémphần sắc sảo, tinh tế, đôi khi còn dí dỏm… Từ một vị trí sâu sa trong tâm tư, tình cảm củangười dân Bắc bộ, hình ảnh ngôi chùa đã cất cánh bay bổng, đầy xúc cảm và trí tuệ trongnhững kiệt tác nghệ thuật, những áng thơ ca…, như những đóa sen tỏa ngát hươngthơm mà con người muôn đời còn muốn chiêm ngưỡng, ngợi ca Hình ảnh ngôi chùahiện diện khắp nơi, từ những nơi bình dị nhất đến những nơi vương giả nhất Có thể nóivăn học Phật giáo đã được sáng tác từ cảm hứng chủ đạo là hình ảnh của ngôi chùa

Ngôi chùa là sản phẩm của văn hoá Việt Nam nên kiểu thức kiến trúc của chùa rất gầnvới kiểu thức kiến trúc của ngôi nhà Việt Nam cũng như những công trình kiến trúc tôn giáo, tínngưỡng khác ở Bắc bộ Hiện tượng gặp gỡ và giao thoa trên phương diện kiến trúc giữa Phậtgiáo, Nho giáo và Đạo giáo là một sự thật lịch sử vì rằng những kiến trúc này đều xuất phát từcội nguồn cảm hứng của nền văn hoá Việt, đều được tạo dựng bởi những bàn tay tài hoa củanhững nghệ nhân người Việt mang nặng tấm lòng với văn hoá Việt Nam

Ngoài mặt tương đồng với các kiến trúc tôn giáo truyền thống, chùa của người Việt

ở đồng bằng Bắc bộ có những khác biệt rất cơ bản với kiến trúc của nhà thờ Ki tô giáo.Tuy nhiên, một số nhà thờ Ki tô giáo cũng có ý thức quay về với truyền thống văn hoádân tộc nên kiến trúc của chúng cũng có những nét tương đồng với kiến trúc của chùaPhật giáo

Trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, ngôi chùa luôn đồng hành cùng đời sốngvăn hoá và tâm linh của cộng đồng cư dân người Việt ở Bắc bộ Ngôi chùa luôn đóng mộtvai trò quan trọng trong cuộc đời của những người dân ở đây Có thể nói những vui buồn,những tâm sự thầm kín và cả những ước mơ của người dân Bắc bộ thường được gởigắm nơi cửa chùa Chùa là nơi để người dân gặp gỡ, cầu nguyện và là nơi để sinh hoạthội hè Từ lúc tấm bé, phần đông những cư dân đồng bằng Bắc bộ đã theo mẹ, theo bàlên chùa lễ Phật Khi trưởng thành, cảnh chùa là nơi để nam thanh nữ tú gặp gỡ hẹn hò

và đến khi từ giã cuộc đời, họ lại được tiễn đưa bằng những câu kinh tiếng kệ nhà Phật.Như vậy có thể nói, đối với phần đông cư dân đồng bằng Bắc bộ, cuộc đời của họ bắtđầu bằng tiếng chuông chùa và kết thúc bằng những lời kinh giải thoát của đạo Phật

Lịch sử và hiện tại đã chứng minh rằng, vị trí của những ngôi chùa đối với cư dânđồng bằng Bắc bộ thật là thiêng liêng và gần gũi Và có lẽ trong tương lai, ngôi chùa vẫnluôn là yếu tố quan trọng và cần thiết đối với đời sống của người dân nơi đây

Người post bài: Lê Thị Ngọc Điệp

Lưu Hoàng Chương Triết lý âm dương trong văn hoá dân gian người Việt

09/08/2008

Lưu Hoàng Chương Năm sinh: 10.01.1961

Cơ quan : Học viện CTQG – Phân viện Tp.HCM

ĐỀ TÀI LUẬN VĂN TRIẾT LÝ ÂM DƯƠNG TRONG VĂN HÓA DÂN GIAN NGƯỜI VIỆT

MỤC LỤC QUY ƯỚC TRÌNH BÀY

Nguồn tư liệu

VII Bố cục của luận văn

Chương 1: TRIẾT LÝ ÂM DƯƠNG VÀ VĂN HOÁ DÂN GIAN NGƯỜI VIỆT

1.1 Triết lý âm dương

1.1.1 Nguồn gốc, bản chất, khái niệm triết lý âm dương

1.1.2 Hai quy luật của triết lý âm dương

1.2 Văn hoá dân gian và văn hoá dân gian người Việt

1.2.1 Quan niệm về văn hoá và văn hoá dân gian

1.2.2 Văn hoá dân gian người Việt

Chương 2: TRIẾT LÝ ÂM DƯƠNG TRONG VĂN HÓA NHẬN THỨC

2.1 Triết lý âm dương trong nhận thức về vũ trụ

2.1.1 Triết lý âm dương trong nhận thức về nguồn gốc, bản chất của

vũ trụ

2.1.2 Triết lý âm dương trong nhận thức về không gian vũ trụ

2.1.3 Triết lý âm dương trong nhận thức về thời gian vũ trụ

2.2 Triết lý âm dương trong nhận thức về con người

2.2.1 Nhận thức về con người tự nhiên

2.2.2 Nhận thức về con người xã hội

Chương 3: TRIẾT LÝ ÂM DƯƠNG TRONG VĂN HOÁ TỔ CHỨC CỘNG ĐỒNG

3.1 Triết lý âm dương trong văn hoá tổ chức đời sống tập thể

3.1.1 Triết lý âm dương trong tổ chức gia đình (Nhà)

3.1.2 Triết lý âm dương trong tổ chức làng

3.1.3 Triết lý âm dương trong tổ chức quốc gia (Nước)

3.2 Triết lý âm dương trong văn hoá tổ chức đời sống cá nhân

3.2.1 Triết lý âm dương trong tín ngưỡng dân gian

3.2.2 Triết lý âm dương trong phong tục dân gian

3.2.3 Triết lý âm dương trong nghệ thuật dân gian

Chương 4: TRIẾT LÝ ÂM DƯƠNG TRONG ỨNG XỬ VỚI MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN

VÀ MÔI TRƯỜNG XÃ HỘI

4.1 Triết lý âm dương trong ứng xử với môi trường tự nhiên

4.1.1 Triết lý âm dương trong tận dụng môi trường tự nhiên: ăn uống,

giữ gìn sức khoẻ

4.1.2 Triết lý âm dương trong ứng phó với môi trường tự nhiên: mặc,

ở

4.2

Triết lý âm dương trong văn hóa ứng xử với môi trường xã hội

4.2.1 Triết lý âm dương trong tận dụng môi trường xã hội: Tiếp nhận để phát triển

4.2.2 Triết lý âm dương trong đối phó với môi trường xã hội: phản kháng để bảo vệ

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT LÝ ÂM DƯƠNG TRONG VĂN HÓA DÂN GIAN NGƯỜI VIỆT

MỞ ĐẦU

I Lý do chọn đề tài

Ở Việt Nam, bộ phận văn hoá dân gian chiếm một tỷ lệ lớn trong cơ cấu nền vănhoá dân tộc và có vai trò rất quan trọng trong lịch sử, nhất là ở việc bồi dưỡng tâm hồncon người, thống nhất cộng đồng Văn hoá dân gian cũng là nơi bảo lưu những giá trị vănhoá lâu đời của dân tộc Nhiều giá trị văn hoá dân gian đã trở thành bộ phận của đời sống

xã hội hiện đại, trong đó có Triết lý âm dương – một thành tựu đặc sắc của tư duy

phương Đông

Ngay từ khi ra đời, triết lý âm dương đã được người phương Đông nhất là ở Trung

Quốc và Việt Nam, vận dụng vào mọi lĩnh vực của đời sống: từ nhận thức về vũ trụ đếnnhận thức về con người, từ tổ chức đời sống tập thể đến đời sống cá nhân, từ ứng xử với

môi trường tự nhiên đến ứng xử với môi trường xã hội Có thể khẳng định rằng, Triết lý

âm dương đã đóng vai trò quan trọng trong mọi lĩnh vực của đời sống người phương

Đông nói chung, và của người Việt nói riêng.

Ngày nay, triết lý âm dương vẫn được nhiều người tìm hiểu, ứng dụng Người ta không chỉ vận dụng triết lý âm dương vào trong các lĩnh vực của đời sống theo phong tục,

mà còn từng bước lý giải và vận dụng nó dựa trên cơ sở khoa học Vì vậy, nghiên cứu

văn hóa dân gian nói chung, triết lý âm dương nói riêng, vừa là sự “trở về cội nguồn”, vừa

là cơ sở để hiểu sâu sắc hiện tại, để góp phần xây dựng nền văn hoá nước ta hiện nay

Với ý nghĩa trên và được sự gợi ý, giúp đỡ của giáo sư hướng dẫn, người viết chọn

đề tài Triết lý âm dương trong văn hoá dân gian người Việt để nghiên cứu.

II Mục đích nghiên cứu

Thực hiện đề tài Triết lý âm dương trong văn hoá dân gian người Việt, người viết

hướng tới giải quyết những vấn đề sau:

Thứ nhất, làm rõ yếu tố triết lý âm dương trong các hiện tượng văn hoá dân gianngười Việt

Thứ hai, làm rõ vai trò của triết lý âm dương trong văn hoá dân gian người Việt

Thứ ba, ở mức độ nhất định, luận văn nêu lên những ảnh hưởng của triết lý âmdương trong tâm thức và trong đời sống hiện thực của người Việt hiện nay

tác giả đã đề cập đến triết lý âm dương trong một số lĩnh vực văn hóa dân gian Tuynhiên, do không phải là trọng tâm cần trình bày nên ở những công trình trên, triết lý âmdương mới được các tác giả đề cập đến một cách khái quát hoặc tản mạn

Tiếp nối những công trình trên, từ những năm 60 của thế kỷ XX đến nay đã cónhiều người nghiên cứu về văn hóa Việt Nam, và vì vậy, triết lý âm dương trong văn hóadân gian người Việt cũng được nghiên cứu nhiều hơn Từ nội dung và phạm vi vấn đềtriết lý âm dương được nghiên cứu, có thể chia các công trình thành hai nhóm: 1/ Nhữngcông trình nghiên cứu về văn hóa Việt Nam mà trong đó có đề cập đến triết lý âm dương;2/ Những công trình nghiên cứu triết lý âm dương trong văn hóa người Việt

1/ Ở nhóm thứ nhất, triết lý âm dương không phải là đối tượng chính cần tập trungkhảo sát, phân tích mà nó được trình bày chỉ như một yếu tố của hiện tượng văn hóa nào

đó Những công trình ở dạng này khá nhiều, và chúng là nguồn tư liệu phong phú cho

việc nghiên cứu về triết lý âm dương Một số công trình tiêu biểu như: Việt lý tố nguyên (1970) và Nguồn gốc văn hóa Việt Nam (1974) của Kim Định; Văn hoá dân gian Việt Nam trong bối cảnh văn hoá Đông nam Á (1993) của Đinh Gia Khánh; Tìm về bản sắc văn hoá Việt Nam (2001) của Trần Ngọc Thêm Ngoài ra, có một số tác giả khi nghiên cứu một

hiện tượng hoặc một lĩnh vực văn hóa cụ thể cũng có đề cập đến triết lý âm dương như:Hoàng Đạo Kính, Nguyễn Khắc Tụng trong lĩnh vực kiến trúc; Ngô Đức Thịnh, Đỗ LaiThúy trong lĩnh vực tín ngưỡng dân gian; Sơn Nam, Huỳnh Ngọc Trảng, Trương NgọcTường trong lĩnh vực lễ hội và đình miếu Nam Bộ…

2/ Nhóm thứ hai, đó là những công trình hướng tới việc khảo sát triết lý âm dươngtrong văn hóa người Việt Ở nhóm này, các tác giả đã đi vào nghiên cứu triết lý âmdương trong văn hóa người Việt nói chung, hoặc triết lý âm dương trong những hiệntượng hay lĩnh vực văn hóa cụ thể

- Tiêu biểu cho những công trình nghiên cứu về triết lý âm dương trong văn hóa

người Việt nói chung gồm có: Triết lý âm dương và vai trò của nó trong truyền thống văn hóa Việt Nam (1995) của Trần Ngọc Thêm; Học thuyết âm dương ngũ hành (1998) của

Lê Văn Sửu; Tìm hiểu và ứng dụng triết lý âm dương (1998) của Nguyễn Đình Phư; Âm dương ngũ hành với đời sống con người (2002) của Lê Văn Quán… Ở những công trình

trên, bên cạnh việc trình bày về nguồn gốc, bản chất của triết lý âm dương, vai trò củatriết lý âm dương trong văn hóa người Việt nói chung, xuất phát từ mục đích nghiên cứucủa mình, mỗi tác giả lại hướng vào những “trọng tâm” nhất định

- Về triết lý âm dương trong những lĩnh vực văn hóa cụ thể, hiện đã có các côngtrình nghiên cứu triết lý âm dương trong y dược học, triết lý âm dương trong nghệ thuật,triết lý âm dương trong ẩm thực

Nghiên cứu về triết lý âm dương trong lĩnh vực y dược học có: Hoàng Tuấn (Học thuyết âm dương và phương dược cổ truyền - 1994); Trần Thị Thu Huyền (Âm dương ngũ hành với y học cổ truyền và đời sống con người - 1999); Ngô Gia Hy (Thử kết hợp Đông Tây y qua dịch lý và thận – 1999)… Nghiên cứu về triết lý âm dương trong lĩnh vực nghệ

thuật có: Mịch Quang nghiên cứu về ảnh hưởng của kinh dịch trong nghệ thuật truyền

thống, nhất là hát bộ (Kinh dịch với nghệ thuật truyền thống – 1997, Khơi nguồn mỹ học dân tộc – 2004); Trần Văn Khê nghiên cứu về triết lý âm dương trong một số loại nhạc cụ, trong cách diễn xướng của người Việt (Âm và dương trong âm nhạc truyền thống – 2006)

… Nghiên cứu về triết lý âm dương trong lĩnh vực ẩm thực có: Phạm Văn Chính (Ăn uống hòa hợp âm dương – 2004) Trần Văn Khê (Người Việt ăn uống thế nào – web)…

Qua phần trình bày khái quát nêu trên có nhể thấy, triết lý âm dương đã được nhiềungười quan tâm nghiên cứu Tuy nhiên, qua đó cũng nhận thấy rằng các tác giả chủ yếumới chỉ đề cập đến triết lý âm dương một cách khái quát (Nguyễn Văn Huyên, Kim Định,Đinh Gia Khánh ), hoặc trình bày triết lý âm dương trong văn hóa Việt Nam nói chung( Trần Ngọc Thêm, Lê Văn Sửu, Nguyễn Đình Phư, Lê Văn Quán), hay là triết lý âm

dương ở các lĩnh vực văn hoá cụ thể (Trần Thị Thu Huyền, Hoàng Tuấn, Mịch Quang,Trần Văn Khê…) nhưng cũng chưa tập trung vào bộ phận văn hóa dân gian Có thể nói,hiện vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào đi chuyên sâu vào trình bày triết lý âmdương trong văn hoá dân gian người Việt ở các thành tố của nó, một cách hệ thống.Thực hiện đề tài nêu trên chính là kế thừa thành tựu của những công trình đãnghiên cứu về lĩnh vực này, đồng thời kết hợp với những nghiên cứu thực tế của bản

thân người viết, nhằm góp phần đưa ra cái nhìn hệ thống về triết lý âm dương trong văn hoá dân gian người Việt.

IV Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chủ yếu của đề tài là những biểu hiện của triết lý âm dươngtrong văn hoá dân gian người Việt, bao gồm: văn hoá nhận thức, văn hoá tổ chức đờisống cộng đồng, văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên và xã hội

Như vậy, đề tài này sẽ chỉ khảo sát những hiện tượng văn hoá dân gian do ngườiViệt sáng tạo và những hiện tượng văn hoá của các tộc người khác được người Việt tiếpnhận và dân gian hoá chúng

V Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

2 Ý nghĩa khoa học

Văn hoá dân gian là nơi bảo lưu những giá trị văn hoá truyền thống lâu đời của dântộc, do đó nghiên cứu triết lý âm dương trong văn hoá dân gian người Việt chính là gópphần vào tìm hiểu truyền thống, bản sắc văn hoá dân tộc Đồng thời, việc nghiên cứu này

sẽ bổ sung tư liệu cho các công trình nghiên cứu về văn hoá học và văn hoá Việt Nam

4 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

1 Phương pháp nghiên cứu

Để có thể đạt được mục đích nghiên cứu nêu trên, những phương pháp nghiên cứusau đây sẽ được sử dụng trong quá trình thực hiện luận văn:

a Phương pháp luận: Triết lý âm dương là thuộc về nhận thức, thuộc về đời sống tinh thần nên để tìm hiểu về triết lý âm dương trong văn hóa dân gian người Việt, trước

hết và cơ bản phải xuất phát từ nền tảng vật chất của cộng đồng người Việt bao gồmđiều kiện tự nhiên và điều kiện kinh tế - xã hội, để nghiên cứu Vì vậy, người viết sử dụng

phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử làm cơ sở phương pháp luận cho

luận văn

b Các phương pháp cụ thể:

Thứ nhất, sử dụng phương pháp hệ thống và cấu trúc để sắp xếp những hiện

tượng văn hoá dân gian vô cùng đa dạng, phức tạp vào các thành tố cấu thành văn hoádân gian để nghiên cứu

Thứ hai, vận dụng phương pháp so sánh loại hình để nghiên cứu cơ sở hình thành

và đặc điểm của triết lý âm dương trong văn hoá dân gian người Việt

Thứ ba, vận dung phương pháp phân tích - tổng hợp để phân tích, khái quát kết quả

nghiên cứu của các ngành khoa học khác về những nội dung có liên quan đến đề tài

2 Nguồn tư liệu

Tư liệu chủ yếu để viết luận văn là những kết quả nghiên cứu của các ngành vănhoá học, dân tộc học, khảo cổ học, lịch sử, văn học, lịch sử văn hoá Việt Nam, nhất là vềvăn hoá dân gian người Việt Một số hiện tượng văn hoá truyền thống và hiện đại đượcxem là có nhiều khả năng chứa đựng yếu tố triết lý âm dương (lễ tết, lễ hội, cưới hỏi, tang

ma, kiến trúc, y dược học cổ truyền…) cũng sẽ được xem là một nguồn tư liệu để khảosát

VII Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn được trình bày thành 4 chương

Chương 1: Triết lý âm dương và văn hoá dân gian người Việt Chương này trìnhbày những khái niệm cơ bản (triết lý âm dương, văn hoá, văn hoá dân gian), đồng thờicũng trình bày cơ sở lý luận của luận văn

Từ cách tiếp cận hệ thống cấu trúc, văn hoá được xem là một hệ thống gồm cácthành tố cơ bản: văn hoá nhận thức, văn hoá tổ chức cộng đồng, văn hoá ứng xử với môitrường tự nhiên và môi trường xã hội Dựa trên việc phân chia các thành tố như trên, từchương 2 đến chương 4, luận văn trình bày triết lý âm dương trong từng thành tố văn hoádân gian người Việt:

Chương 2: Triết lý âm dương trong văn hoá nhận thức Ở chương này, luận văn

trình bày triết lý âm dương trong nhận thức về vũ trụ và nhận thừc về con người

Chương 3: Triết lý âm dương trong văn hoá tổ chức cộng đồng Xuất phát từ mục

tiêu của luận văn, chương này trình bày triết lý âm dương trong văn hóa tổ chức đời sốngtập thể ở ba hình thức tổ chức xã hội: nhà, làng, nước, và triết lý âm dương trong tổ chứcđời sống cá nhân ở các lĩnh vực: tín ngưỡng, phong tục và nghệ thuật.

Chương 4: Triết lý âm dương trong văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội Chương này trình bày triết lý âm dương trong văn hóa tận dụng và đối phó

với môi trường tự nhiên, tận dụng và đối phó với môi trường xã hội

NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN

Triết lý âm dương là sự nhận thức về thế giới, nó dựa trên cơ sở khái quát những trithức có tính kinh nghiệm, trực giác về thế giới và hoạt động thực tiễn của người thời cổ ởTrung Quốc và Việt Nam Nội dung cơ bản của triết lý âm dương là mọi sự vật, hiện

tượng đều là sự kết hợp và chuyển hóa lẫn nhau của hai mặt đối lập theo quy luật: trong

âm có dương, trong dương có âm; âm cực sinh dương, dương cực sinh âm Triết lý âm

dương, đến lượt nó lại là cơ sở cho sự nhận thức và hoạt động thực tiễn

Trong điều kiện tự nhiên và lịch sử - xã hội đặc thù (nóng ẩm mưa nhiều, nôngnghiệp lúa nước, ngã tư đường của các luồng văn minh ) mà người Việt hình thành và

phát triển, triết lý âm dương được nhận thức, vận dụng thể hiện sự quân bình – hài hòa

âm dương nhưng thiên về âm tính Có thể khẳng định: triết lý âm dương với đặc điểm

trên, thấm nhuần trong mọi thành tố của văn hóa dân gian, và góp phần tạo nên nét độc đáo trong tính cách người Việt

Ở thành tố văn hóa nhận thức, triết lý âm dương được vận dụng vào giải thích bảnchất của vũ trụ và con người – tiểu vũ trụ Mọi vật, kể cả con người đều do sự kết hợp vàchuyển hóa của hai yếu tố âm - dương (mẹ - cha; đực – cái) mà thành Triết lý âm dươngcũng là cơ sở để giải thích về cấu trúc không gian vũ trụ (tam tài, ngũ hành) và thời gian

vũ trụ (lịch âm dương - hệ đếm can chi) Từ việc xem con người là “tiểu vũ trụ”, “thiên địavạn vật nhất thể”, người xưa đã vận dụng mô hình nhận thức về vũ trụ vào nhận thức conngười (con người tự nhiên và con người xã hội) Đó là, con người cũng được tạo thànhbởi sự kết hợp âm dương, có cấu tạo theo ngũ hành Nhận thức trên về vũ trụ và về conngười được ứng dụng trong mọi thành tố văn hóa dân gian người Việt, từ tổ chức đờisống tập thể, tổ chức đời sống cá nhân đến ứng xử với môi trường tự nhiên và môitrường xã hội

Trong thành tố văn hóa tổ chức đời sống, triết lý âm dương thể hiện qua việc tổchức đời sống tập thể và tổ chức đời sống cá nhân của người Việt Ở bộ phận tổ chứcđời sống tập thể, ba thiết chế xã hội được khảo sát là gia đình (nhà), làng, nước Trong tổ

chức gia đình, sự quân bình âm dương thiên về âm tính thể hiện ở việc chú trọng sự hòa

thuận, đề cao vai trò của người phụ nữ, cùng với quá trình vận động trong sự đối lập cácmặt: trọng nam, trọng trưởng / trọng nữ; tôn ty trật tự / tình cảm, cộng đồng, hòa thuận;

tập trung tài sản, sở hữu cộng đồng / phân tán tài sản, sở hữu cá nhân Trong tổ chứclàng xã, triết lý âm dương biểu hiện ở tính tự trị và tính cộng đồng, tính tôn ty và tính dânchủ, trong đó tính tự trị và tính dân chủ vừa là nền (trên cở sở nông nghiệp lúa nước) vừaluôn có xu thế lấn lướt (quân bình âm dương nhưng thiên về âm tính) Trong tổ chứcquốc gia – Nước, triết lý âm dương thể hiện ở quan niệm về Nước Nước là sự kết hợpcủa hai yếu tố âm dương (Lạc Long Quân – Âu Cơ, Đất – Nước) Nhà nước quản lý xãhội bằng cả luật pháp và phong tục (biểu hiện ở sự song song tồn tại của phép nước và

lệ làng) Và ở trong dân gian, lệ làng có biểu hiện nổi trội (Phép vua thua lệ làng) – đề cao

lệ, đề cao tình (âm tính)

chức đời sống cá nhân, các lĩnh vực được khảo sát bao gồm: tín ngưỡng, phong tục (lễhội, cưới hỏi, tang ma) và nghệ thuật (nghệ thuật thanh sắc và nghệ thuật tạo hình) Đây

là bộ phận thể hiện sâu đậm và sinh động triết lý âm dương Quân bình âm dương thiên

về âm tính trong tín ngưỡng là: tín ngưỡng đa thần, sự tồn tại lâu dài, phổ biến của tín

ngưỡng phồn thực và sự nổi trội của nữ thần Trong lĩnh vực phong tục, quân bình âmdương thể hiện qua các nghi lễ, trò diễn, tục lệ: ở lễ hội, đó là sự quân bình giữa phần lễvới phần hội, giữa phần thế tục với phần linh thiêng; trong hôn nhân, các nghi thức, các lễvật luôn thể hiện cặp đôi đực - cái; trong tang ma, các nghi thức các tục lệ thể hiện quanniệm về quan hệ giữa thế giới người sống (dương) với thế giới người chết (âm) Trongnghệ thuật dân gian, bộ phận nghệ thuật thanh sắc thể hiện triết lý âm dương ở giọng caluyến láy, ở nhạc cụ nhấn nhá và trong diễn xướng đối ca, đối tỷ; bộ phận nghệ thuật tạohình thể hiện triết lý âm dương trong hình thức trình bày cặp đôi, trong nội dung thể hiệnbiểu tượng âm dương… Đặc điểm nổi trội của của triết lý âm dương trong tổ chức đờisống cá nhân là tín ngưỡng phồn thực tồn tại lâu dài và thấm đượm trong mọi hoạt độngcủa người Việt, từ nghi lễ cho đến trò diễn, trò chơi và sáng tạo nghệ thuật…

Triết lý âm dương trong ứng xử với môi trường tự nhiên thể hiện qua hai mặt hoạt

động: tận dụng môi trường tự nhiên và ứng phó với môi trường tự nhiên Ở mặt tậm dụngmôi trường tự nhiên (ăn uống, chữa bệnh), người Việt luôn hướng tới sự quân bình âmdương giữa các nguyên liệu chế biến thức ăn, giữa thức ăn với cơ thể và giữa cơ thể vớimôi trường Cũng do ở xứ nóng nên cơ cấu bữa ăn của người Việt thiên về thực vật(nhiều rau, bột) - âm tính Mặt ứng phó với môi trường tự nhiên thể hiện trong việc mặc

và ở Mặc của người Việt cũng hướng tới sự quân bình bằng cách làm giảm cái nóng(dương) của thời tiết qua cách mặc thoáng mát Quân bình âm dương trong ở của ngườiViệt thể hiện qua việc chọn hướng nhà (hướng nam), chọn đất theo thuật phong thủy(tránh luồng khí, dòng nước ngưng tụ hoặc quá mạnh = quá âm hoặc quá dương), hướngtới sự hài hòa thiên – địa – nhân

Triết lý âm dương trong ứng xử với môi trường xã hội cũng thể hiện qua hai mặt

hoạt động: tiếp nhận và đối phó Trên “cái nền” hài hòa âm dương thiên về âm tính, trong

ứng xử với môi trường xã hội, ở mặt tiếp nhận, các hiện tượng văn hóa ngoại lai (Phậtgiáo, Nho giáo, Đạo giáo…) được biến đổi theo hướng dung hợp (sự kết hợp giữa cáctôn giáo với nhau và với tín ngưỡng bản địa, giữa lý với tình, giữa đạo với đời; biến thànhcặp đôi dực – cái) – quân bình, trọng tình, nữ hóa Ở mặt phản kháng để tồn tại, với nhận

thức trong âm có dương, trong dương có âm, âm dương chuyển hóa, người Việt có cách

ứng xử là hòa hiếu, tránh đối đầu, khi chiến thắng thì không lạm sát Và, khi bắt buộc phảitiến hành chiến tranh thì vận dụng linh hoạt, tổng hợp, có niềm tin ở tương lai

Ở khía cạnh tạo nên tính cách người Việt, triết lý âm dương là bộ phận quan trọng

của nhận thức với vai trò là thế giới quan, nhân sinh quan Xuất phát từ nhận thức âm dương là gốc của mọi vật nên người Việt luôn hướng tới sự quân bình âm dương Với

người Việt, quân bình âm dương vừa biểu hiện cho sự hoàn thiện, viên mãn, mà vuông tròn là một biểu tượng (Vái trời cho đặng vuông tròn – ca dao; Ba vuông sánh với bảy tròn, đời cha vinh hiển, đời con sang giàu - tục ngữ), vừa được xem như là nguyên tắc

ứng xử (Đừng ăn quá miệng, đừng diện quá sang; Nhọn gãy, cứng nát…tục ngữ)

Cũng từ sự nhận thức về âm dương chuyển hóa (âm cực sinh dương, dương cực sinh âm) mà người Việt có lối sống thanh thản, lạc quan (Không ai giầu ba họ, không ai khó ba đời - tục ngữ), ứng xử linh hoạt và khả năng thích nghi cao (Ăn theo thuở, ở theo thì - tục ngữ).

KẾT LUẬN

Triết lý âm dương ảnh hưởng sâu sắc trong văn hóa dân gian, nó góp phần tạo nênbản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam, làm nên sức sống dẻo dai, bền bỉ và trường tồn củangười Việt Ngày nay, triết lý âm dương vẫn tiếp tục được nghiên cứu và vận dụng trongnhiều lĩnh vực của đời sống Và gần đây, trong xu thế “phục hưng” các giá trị văn hóaphương Đông, triết lý âm dương cũng được chú ý nghiên cứu và vận dụng nhiều hơn,nhất là ở lĩnh vực nhân tướng học, kiến trúc và y học

Song, trong bối cảnh đất nước ta đang thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa vàhội nhập kinh tế quốc tế, nhiều điều trong nhận thức và ứng xử của người Việt – vốntrước đây là ưu điểm, nay cũng đã bộc lộ những hạn chế Đó là từ trọng sự quân bình,

đưa đến tư tưởng bình quân chủ nghĩa và thái độ nước đôi theo kiểu: hòa cả làng; dĩ hòa

vi quý; chín bỏ làm mười Đó là bên cạnh sự linh hoạt, giỏi ứng phó là sự tùy tiện, đại

khái, làm không đến nơi đến chốn (cơ bản hoàn thành), và hậu quả của nó là nhiều côngtrình dang dở, thiếu đồng bộ Tinh lạc quan cũng nhiều khi đưa đến sự tự mãn, thiếu thực

tế Trọng tình cũng dẫn đến tình trạng đặt tình trên lý, coi thường pháp luật Vì vậy, bêncạnh việc nghiên cứu để thấy giá trị của triết lý âm dương, thì những hạn chế nêu trêncũng cần được nghiên cứu và có các giải pháp nhằm điều chỉnh cho phù hợp với yêu cầuphát triển đất nước trong tình hình hiện nay

Người post bài: Lê Thị Ngọc Điệp

Trần Duy Khương Hiện tượng sử dụng ngôn từ tục dưới góc nhìn VHH

09/08/2008

Trần Duy Khương

Năm sinh: 05.03.1981

ĐỀ TÀI LUẬN VĂN:

HIỆN TƯỢNG SỬ DỤNG NGÔN TỪ TỤC DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA HỌC

MỤC LỤCDẪN NHẬP

1 Lý do chọn đề tài

2 Mục đích nghiên cứu

3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

6 Phương pháp nghiên cứu, nguồn tài liệu, quy ước cách trình bày

7 Bố cục của luận văn

CHƯƠNG MỘT: BẢN CHẤT VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH NGÔN TỪ TỤC

1 Khái quát về ngôn từ tục

1.1 Sự xuất hiện của cái tục Mối quan hệ giữa thiêng và tục