THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG THƠ đỗ PHỦ

Các tác giả đều cho thấytrong sáng tác của Đỗ Phủ đã sử dụng một cách thành công nhiều biện phápnghệ thuật nhằm đem đến cho thơ mình sức hấp dẫn đối với Đỗ Phủ cùng vớiquan niệm về con n

Chơng 1 Giới thiệu về khái niệm thời gian nghệ thuật

Chơng 2 Các hình thức biểu hiện của thời gian nghệ thuật trong thơ

Đỗ Phủ2.1 Thời gian vũ trụ

2.1.1 Thời gian rộng mở trờng cửu

2.1.2 Thời gian thiên về quá khứ

2.1.3 Thời gian nhàn nhã khoan khoái

2.1.4 ý nghĩa của thời gian và trụ trong thơ Đỗ Phủ

2.2 Thời gian tiền đờng

2.2.1 Thời gian gắn với hiện thực cuộc sống

2.2.2 Thời gian hạn hẹp dồn nén

2.2.3 Thời gian vội vàng gấp gáp

2.2.4 ý ngiã thời gian đời thờng trong thơĐỗ Phủ

Chơng 3 Những nguyên nhân xuất hiện dạng thức thời gian nghệ

thuật trong thơ Đỗ Phủ

C Phần kết luận

Lời nói đầu

Quá trình nghiên cứu và đợc sự giúp đỡ của các thầy cô giáo chúng tôi đãhoàn thành khoá luận tốt nghiệp đại học với đề tài “thời gian nghệ thuật trong thơ Đỗ Phủ”

Tìm hiểu thời gian nghệ thuật trong thơ Đỗ Phủ dới góc độ thị phápchúng tôi muốn góp thêm một tiếng nói mới vào việc lý giải sự trờng tồn củathơ Đỗ Phủ cũng nh niềm đam mê của ngời đọc đối với thơ ông

Qua đây chúng tôi bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của mình đối với cô giáotrực tiếp hớng dẫn Phan Thị Nga cùng tất cả các thầy cô trong khoa ngữ văn

đã giúp đơn chúng tôi hoàn thành khoá luận này

1) Lý do chọn đề tàiTrên bầu trời thi ca đời đờng có rất nhiều vài sao sáng trong đó lý Bạch,

Đỗ Phủ, Bạch c là những vì sao sáng nhất

Có thể nói đờng là thời đại hoàng kim của thơ ca cổ điển Trung Quốc,Trần Trọng San đã tứng nói “thơ đờng không chỉ xuất sắc về mặt nội dung màcòn ở phơng diện nghệ thuật với những đặc trng và những giá trị cổ điển củanó” khi nói đến thơ Đờng ta không thể không nói đến Đỗ Phủ bởi ông đợcxem là nhà thơ hiện thực lớn nhất trong nền thi ca cổ điển Trung Quốc

Vì vậy nghiên cứu thơ Đỗ Phủ là để góp phần nghên cứu giá trị đặc sắccủa thơ đờng Thơ đỗ phủ không chỉ có giá trị về nội dung vì tính hiện thựcsâu sắc mà còn mẫu mực về phơng diện hình thức, cho đến thời điểm hiện tạicác công trình nghên cứu thơ Đỗ Phủ tơng đối nhiều Các tác giả đều cho thấytrong sáng tác của Đỗ Phủ đã sử dụng một cách thành công nhiều biện phápnghệ thuật nhằm đem đến cho thơ mình sức hấp dẫn đối với Đỗ Phủ cùng vớiquan niệm về con ngời không gian nghệ thuật và các biện pháp nghệ thuậtkhác thời gian nghệ thuật là một nét thi pháp đạo nên thế giới nghệ thuật thơ

Đỗ Phủ Thời gian nghệ thuật đã tạo thành nỗi ám ảnh, một hiện tợng mangtính quy luật, một quan niệm trong thơ Đỗ Phủ Nó là phơng diện quan trọnggiúp ngời đọc cảm nhận sâu sắc thơ ông

Khảo sát thời gian nghệ thuật trong thơ sản phẩm theo chúng tôi là hớngtiếp cận để làm rõ thêm hệ thống nghệ thuật thơ Đỗ Phủ Qua đó giúp bạn

đọc hiểu sâu sắc hơn sự đóng góp của thơ Đỗ Phủ trên cả phơng diện nội dunglẫn hình thức nghệ thuật cho nền thi ca cổ điển Trung Quốc

Đỗ Phủ có nhiều bài thơ đợc chọn dạy trong trờng Trung học cơ sở vàtrung học phổ thông Việc nghiên cứu về thơ Đỗ Phủ đặc biệt là nghiên côngcứu về thời gian nghệ thuật trong thơ ông là thực sự cần thiết bổ ích đối vớingời giảng dạy thơ Đỗ Phủ

2) lịch sử vấn đề

Thơ Đỗ Phủ đợc nhiều tác giả trong và ngoài nớc quan tâm nghiên cứu.Nhng theo sự hiểu biết của chúng tôi cho thấy nay cha có công trình, đi sâunghiên cứu “thời gian nghệ thuật trong thơ Đỗ Phủ ”

Tác giả Trần Đình Sử – Nguyễn Khắc Phi (về thi pháp thơ đờng NXB

Đà Nẵng 1997) đã đề cập đến nhiều dạng thức thời gian nghệ thuật trong thơ

Đờng nh: thời gian sinh mệnh cá thể, thời gian vũ trụ tự nhiên, thời gian lịch

sử, thời gian sinh hoạt, thời gian siêu nhiên Nói chung các dạng thức thời giannày đợc các tác giả nêu ra khá đầy đủ Song do phạm vi nghiên cứu nên cáctác gỉa không đi sâu vào khai thác thời gian nghệ thuật trong thơ Đỗ Phủ.

ở “thi pháp thơ Đờng” (Nguyễn Thị Bích Hải NXB Thuận Hoá 1995) Tácgiả chia thời gian nghệ thuật trong thơ đờng ra 2 dạng thời gian vũ trụ và thờigian đời đờng, theo tác giả vũ trụ chiếm u thế so với thời gian đồi thờng Nhngtrong thơ Đỗ Phủ thời gian đời đờng lại chiếm u thế

Thi pháp thơ Đờng là công trình nghiên cứu chung cho cả nền văn họccho nên thơ Đỗ Phủ chỉ đợc nêu ra với t cách là một ví dụ cụ thể cha đợc xem

là đối tợng nghiên cứu chủ yếu

Tóm lại do phạm vi, mục đích khác nhau nên các công trình nghiên cứu

về thời gian nghệ thuật trong thơ Đỗ Phủ cha đợc tiếp cận một cách có hệthống, nhng các công trình trên thực sự là những t liệu quý gợi cho chúng tatới hớng giải quyết vấn đề

3) mục đích phạm vi và phơng pháp nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

ở đề tài này mục đích nghiên cứu của chúng tôi là

a, Khảo sát để chỉ ra hình thức biểu hiện của thời gian nghệ thuật trongthơ Đỗ Phủ

b, Từ sự khảo sát ấy tìm giá trị ý nghĩa của vấn đề thời gian nghệ thuậttrong thơ Đỗ Phủ

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đỗ Phủ đã để lại cho đời hơn 1400 bài thơ và đợc mệnh danh là nhà thơhiện thực lớn nhất đời Đờng Vì thế thơ ông là nguồn bổ sung quan trọng làmcho thơ Đờng đạt tới đỉnh cao nhất trong nền văn học Trung Quốc cổ đại.Nguồn bổ sung này không những về số lợng mà còn về chất lợng nữa, dotrình độ ngoại ngữ có hạn nên không thể tiếp cận các văn bản thơ Đờng, bằngchữ Hán, chúng tôi chủ yếu tham khảo thơ Đỗ Phủ đợc truyển dịch thơ trong

Đờng tập 1 & 2 (XSB văn hoá 1962) thơ Đỗ Phủ nhà xuất bản văn hoá 1962.Thơ Đỗ Phủ (nhợng Tổng dịch NXB văn hoá 1996 và Đỗ Phủ nhà thơ thánhvới hơn một nghìn bài thơ (Phan Ngọc NXB văn hoá thông tin)

3.3 phơng pháp nghiên cứu

Tìm hiểu vấn đề “thời gian nghệ thuật trong thơ Đỗ Phủ, chúng tôi bắt

đầu từ việc khảo sát đối tợng bằng phơng pháp thống kê sau đó phân loạichúng, kiểm tra tần số xuất hiện các kiểu thời gian từ đó đi vào phân tích kháiquát”

Trong quá trình nghiên cứu để khái quát đợc những đặc sắc trong thơ ĐỗPhủ, tránh nhận xét chung chung, chúng tôi tiến hành so sánh Đỗ Phủ với cáctác giả cùng thời với ông

Nội dungChơng 1: giới thiệu về khái niệm -Thời gian nghệ thuật -

Thời gian là một phạm trù triết học, thời gian gắn với không gian rất mậtthiết Sự vật hiện tợng tồn tại vận động và phát triển trong thế giới tự nhiên,con ngời cũng tồn tại trong không thời gian vì vậy cuộc sống của con ngời gắnvới một thời gian nhất định

Thời gian nghệ thuật là một khái niệm thuộc thi pháp học, trong tácphẩm nghệ thuật đợc xây dựng bằng chất liệu đặc biệt là ngôn ngữ thông quacảm nhận chủ quan của nhà văn Ngời ta có thể hình dung đợc một thời đạiqua tác phẩm văn học, vì thế để miêu tả cuộc sống của con ngời, văn họckhông thể miêu tả những biểu hiện của thời gian

Theo “lý luận văn học tập 1” ( các tác giả phơng lựu – Trần Đình Sử –

Lê Ngọc Trà NXB giáo dục 1986) thời gian trong văn học không đồng nhấtvới thời gian hiện thực, vật chất ngoài đời nhà gắn liền với thế giới tinh thầncủa con ngời

Theo “từ điển nghệ thuật ngữ văn nghệ”( các tác giả Lê Bá Hán – Trần

Đình Sử – Nguyễn Khắc Phi NXB đại học quốc gia Hà Nội 1997) thời giannghệ thuật đợc đo bằng nhiều thớc đo khác nhau bằng sự lặp lại đều đặn củamột hiện tợng đời sống đợc ý thức Thời gian nghệ thuật phản ánh sự cảm thuthời gian của con ngời trong từng thời kỳ lịch sử từng giai đoạn phát triển, nócũng thể hiện sự cảm thụ độc đáo của tác giả về phơng thức tồn tại của conngời trong thế giới nghệ thuật

Bên cạnh những yếu tố mang tính hệ thống của tác phẩm nh không gian,ngôn ngữ thì thời gian cũng là một yếu tố thuộc hình thức nghệ thuật mà tácgiả có dụng ý đa vào tác phẩm, để nói lên t tơng quan điểm sáng tác hay cáinhìn về cuộc đời

Qua đó chúng ta có thể nhận thấy rằng thời gian nghệ thuật là hình thứccủa cái nhìn nghệ thuật do nghệ thuật mang lại, một tác phẩm hay không chỉ

về nội dung mà còn phụ thuộc về hình thức, nội dung về hình thức cân xứng sẽtạo ra cho các tác phẩm có một giá trị đặc biệt, vì thế hình thức không thể làcái vỏ của nội dung mà nó còn là yếu tố mang nghĩa

Giáo s Trần Đình Sử ( thi pháp thơ Tố Hữu NXB giáo dục 1995) chorằng: thờ gian nghệ thuật trong văn học không phải đơn giản chỉ là quan điểmcủa tác giả về thời gian mà là hình tợng thời gian sinh động gợi cảm, là sự cảmthụ ý thức về thời gian đợc dùng làm hình thức nghệ thuật để phản ánh hiệnthực, tổ chức tác phẩm, theo tác giả “thời gian nghệ thuật cũng có độ dài, cóquãng tính có nhịp độ, có tốc độ có ba chiều quá khứ, hiệnt tại tơng lai và cóhớng vận động không đảo ngợc theo một trật tự sau liên tục” ( trang 90 sách

đã hớng dẫn)

Tác giả Nguyễn Thị Bích Hải “Thi pháp thơ đờng” Cho rằng “Đặc điểmcủa thời gian nghệ thuật là nó luôn mang tính cảm xúc” ( tâm lý) và tính quanniệm Do đó là hình tợng thời gian Nó là thời gian của thế giới hình tợng vìthế nó đầy đủ tính chủ quan, nó là thời gian cuat mthế giới hình tợng vì thế nó

là hình tợng thời gian (trang 123 sách đã dẫn)

ở đây ta thấy có sự thống nhất giữa Nguyễn Thị Bích Hải với Trần Đình

Sử khi xem thời gian nghệ thuật là hình tợng thời gian đợc sáng tạo nên trongtác phẩm Thời gian nghệ thuật là một phơng diện quan trọng của thi pháphọc, cùng với không gian nghệ thuật nó là phơng tiện để tác giả xây dựng thế

giới nghệ thuật của mình (tác phẩm) nó nh là một yếu tố để ngời đọc khámphá nhằm hiểu rõ hình tợng và t tởng tình cảm của tác giả thể hiện trong tácphẩm.

Từ sự khảo sát các công trình dẫn trên chúng tôi mạo muội xin đa ra kếtluận “Thời gian nghệ thuật chính là yếu tố tạo nên chỉnh thể tác phẩn, nó

chính là thời gian trong thực tại nhng đã đợc khúc xạ qua cá tính sáng tạo của nhà văn ”

Thời gian nghệ thuật là một thành tố trong tác phẩm đợc hợp với các yếu

tố khác nh không gian, ngôn từ làm thành hệ thống thi pháp trong một tácphẩm hay trong một thời kỳ văn học Nó là yếu tố góp phần lí giải nội dungcủa tác phẩm và cũng là nơi để tác giả thể hiện khả năng sáng tạo của mình.Thạch Lam miêu tả cảnh sinh hoạt đơn điệu nhằm nhận của những conngời nơi phố huyện trong quãng thời gian từ chiều tối đến đêm trong “Hai đứatrẻ” để làm nổi bật những kiếp ngời mòn mỏi tù túng, qua đó tác giảt cho ngời

đọc thấy đợc cuộc tù đọng trì trệ của ngời dân trớc cách mạng tháng tám

Với tác phẩm Chí Phèo (Nam Cao) đã xây dựng hình tợng chí trọg thờigian cả một đời ngời đợc miêu tả qua những trang trần thuật rất đậm nét, vàqua đó tác giả lên tiếng cái xã hội Việt Nam trớc cách mạng

Thời gian nghệ thuật là một dạng thức thời gian luôn vận động nó không

bị đóng khung ở một giới hạn nhất định nào, nó có thể là thời gian nào cũnggắn liền với một quan niệm, t tởng của tác giả về cuộc sống hiện thực

Chúng tôi đồng ý với tác giả Nguyễn Thị Bích Hải khi cho rằng “thờigian nghệ thuật trong thơ đờng biểu hiện 2 dạng thức thời gian vũ trụ và thờigian đời thờng”

Thế nào là thời gian vũ trụVũ: không gian tứ phơng

Trụ: là khái niệm gọi chung thời gian ( cổ vàng kim lai vệ chi trụ – xaqua nay gọi là trụ)

Lâu nay ngời ta chấp nhận không gian vũ trụ bởi nói không gian vũ trụ làkhoảng không đó đợc bắt đầu từ thiên nhiên và theo thói qen quan niệm vũ trụ

ta khái niện vũ trụ ta khái niệm chỉ khộg gian mà không nghĩ nó bao hàm cảthời gian Nhng có cái gì đó không tồn tại trong không gian là và thời gian

đâu Họ quan niệm nh vậy bởi vì khi nói đế không gian là cái hữu hình còn

thời gian là cái vô hình cái không gian nhìn thấy đợc Hêrcat đã nói “không aihai lần tắm trên một dòng sông” quả là thời gian đang trôi đấy thôi.

Thời gian vũ trụ đợc xây dựng trên quy luật liên tởng của tâm lý hay theomột hệ thống đợc thể hiện bằng quan hệ đặc biệt là quan hệ với con ngời, thờigian đó luôn gắn lliền với ý thức về thời gian tồn tại cuả con ngời kiểu thờigian mang tính đặc trng và chiếm u thế rõ rệt trong thơ đờng là thời gian vũtrụ

Nh vậy nói đến thời gian vũ trụ trong thơ đờng cũng là nói đến t thế củacon ngời vũ trụ, con ngời cảm thấy đời mình chỉ là một khoảng khắc tạm bợ,cuộc đời bị đóng khungbởi thời gian ngắn ngủi trăn năm, vì thế họ luôn hớng

về quá khứ mà hoài cổ, hoài ức kỷ niệm đã trôi qua thời gian vũ trụ trong thơ

đờng, đợc rộng mở trờng cửu Từ thời gian này con ngời có thể hội lộ nhữngtình cảm xúc của mình và vì thế thiên về tâm tởng cũnglà một dạng thức thờigian vũ trụ “nghệ thuật là sự giải thoát, là khát vọng tự do ” triết học và thi catrung quốc tìm lối thoát trong thời gian vũ trụ vĩnh hằng (về thi pháp thơ đờngTrần Đình Sử – Nguyễn Khắc Phi nhà xuất bản Đà Nẵng 1997 trang 11)Thời gian đời đờng

Khi nói đến thời gian trong một tác phẩm văn học nghĩa là ta đang nói

đến hoàn cảnh cụ thể gắn với cuộc sống của con ngời với thời đại nhất địnhnào đó Thời gian đã trở thành một yếu tố trong hệ thống các yếu tố của mộttác phẩm thì đều phải trải qua cảm nhận của tâm hồn tác giả Ngoài thời gianhoài cổ thiên về hoài cổ thể hiện t thế nhàn nhã đang hợp đồng đang sống,mọi suy nghĩ trăn trở, mọi sự ngỡng vọng đều xuất phát từ đây thời gian đóchính là thời gian đời thờng

Dạng thức này rất gắn bó gần gũi với con ngời Thời gian đến trong caogiao là thời gian diễn xớng, thời gian để con ngời nghỉ ngơi “đốt đuốc chơi

đêm” sau một ngày làm việc mệt nhọc

Trong thơ đờng thời gian đời thờng không chiếm u thế nh thời gian vũtrụ nhng lại đóng một vai trò quan trọng đặc biệt Nó xuất hiện vào lúc “sựhoà điệu của thế giới nghệ thuật đờng thi bị phá vỡ khi con ngời xã hội với tcách là một thần dân xuất hiện con ngời đợc phản ánh trong quan hệ đối lậpmâu thuẫn với những thế lực áp bức họ (thi pháp thơ Đờng – Nguyễn ThịBích hỉa NXB Thuận Hoá 1995 trang 104)

Lúc này con ngời không còn điều kiện để trầm t mặc tởng hay hớng vềquá khứ mà hoài niệm những kỷ niệm đẹp đẽ và hớng tới tơng lai để thoả

thích bay bổng trong trời đất nữa Bao quanh con ngời chínhlà cuộc sống đờithờng, thời hiện đại với những sự kiện diễn ra gấp gáp tấp lập

Khác với những nhà thơ thời sơ thịnh Đờng thời gian nghệ thuật trongthơ Đỗ Phủ và một số nhà thơ thời Trung văn Đờng phải sống cảnh loạn li “n-

ớc mất nhà tan” tần số thời gian đời thờng xuất hiện rất nhiều Điều đó chứng

tỏ thời gian đời thờng không tách khỏi khuynh hớng thơ phản ánh hiện thựcchiến tranh

Tóm lại thời gian đời thờng chính là thời gian mà ở đó con ngời đangsống đang hợp đồng suy nghĩ, trăn trở, mọi cái nhìn về thời gian khác đều bắtnguồn từ đây Thời gian đời thờng trong tác phẩm văn học gắn chặt với conngời thời đại mà nó xuất hiện thông qua cảm nhận của nhà văn trớc cuộc đời

đầy biến động, nó cũng là phơng tiện để tác giả xây dựng thế giới nghệ thuậtcủa mình và thể hiện quan điểm t tởng của mình

Chơng 2: các hình thức biểu hiện của thời gian nghệ

thuật trong thơ Đỗ Phủ

Qua khảo sát các tác phẩm của ông chúng tôi thấy thời gian nghệ thuậttrong thơ Đỗ Phủ gồm có 2 kiểu đã nói trên, thời gian vũ trụ và thời gian đờithờng

2.1 thời gian vũ trụ

Khi nói đến thời gian vũ trụ có nghĩa là chúng ta đề cập đến con ngời vũtrụ, con ngời đợc bao bọc bởi không gian nhất định và trong đó con ngời thểhiện những cảm xúc của mình với một t thế mang tầm vũ trụ Đi vào khámphá thơ Đỗ Phủ chúng tôi thấy thời gian mang tầm vũ trụ xuất hiện trong các

bài thơ của ông oví tần số lớn Theo sự khảo sát của chúng tôi qua 2 tập “thơ

Đờng” thơ Đỗ Phủ – Nhợng Tống dịch và - Đỗ Phủ nhà thơ

Thánh với hơn 1000 bài thơ NXB văn hoá thông tin 2001 có bài chứa yếu tố thời gian vũ trụ chiếm tỷ lệ % trong thơ Đỗ Phủ Vì điềukiện và phạm vi nghiên cứu cho nên việc phân chia thời gian vũ trụ và thờigian đời thờng trong thơ Đỗ Phủ chỉ đạt đến mức tơng đối Nhng qua khảo sát

về các dạng thức thời gian thì những con số trên cũng phản ánh một hiện tợnglặp lại có tính quy luật một “cán ảnh nghệ thuật” thời gian vũ trụ trong thơ ĐỗPhủ đợc biểu hiện dới ba dạng thức Thời gian rộng mở trờng cửu, thời gianthiên về quá khứ và thời gian nhàn nhã khoan khoái

*********************

Không cùng ấy và khát vọng chiến lĩnh thời gian trong con ngời là vôcùng, vô tận

Thời gian hiện về quá khứ

2.1.2 Sự thiên về thời gian quá khứ trong thơ Đỗ Phủ đợc thể hiện ửo

niềm hoài cổ hồi ức, ( hồi tởng kỷ niệm) không phải ngẫu nhiên mà tác giả đavào tác phẩm nghệ thuật của mình loại thời gian này, mà qua những biểuhienẹ của nó ta thể hiện trong đó một cách nhìn về cuộc sống của nhà văn.Tiêu biểu cho dạng thức thời gian về quá khứ trong thơ Đỗ Phủ có cácbài ức tích, thủ tớng, kính tặng quan tủ thừ họ vi 20 vần, ăn tiệc trị nhà nơng

xứ quân Bạch, nhớ ngôi nhà cũ bên sông gắm, thu hứng thể hiện nỗi lòngthi nhân Đỗ Phủ cũng nh nhiều nhà thơ đời đờng khác với quá khứ luôn tôntrọng ngỡng vọng ông làm những bài thơ hoài cổ

Quay về với thời cổ xa để mà ngỡng vọng nó để mà thẩm định, định giáhiện tại, ông lấy cổ xa làm thớc đo cho nó

Phải trớc lúc tuổi trẻSớm sự khoa thi xuânSách đọc vỡ muôn quyểnHạ bút nh có thần

Đỗ Phủ đã từng tự hào về về mình nh thế trong xã hội có mấy ai họcrộng hiểu nhiều nh Đỗ Phủ mà ông chỉ so đọ với ngời sa

Thơ sánh sức tào thựcPhú ngang tài tử vân

(tặng quan tả thừa họ vi 20 vần)Tào thực, Dơng Hùng đã đợc ca ngợi nhiều thế kỷ nay, đợc muôn ngờibiết tới, còn mình tài năng “sánh đọc vỡ môn quyển, Hạ bút nh có thần” đang

đợc nhiều ngời ngợi ca khen và biết tới nhng chỉ là những tháng năm này thôi,còn mai đây biết có còn đợc nh họ?

ở chỗ khác Đỗ Phủ lại ví mình với các bậc hiền thần xa

Đất Đỗ lăng có chàng áo vảiTuổi càng già càng dại càng khờ

Ví mình với Tắc Tiết xaBạc đầu chịu kiếp sống thừa chua cay

Tác giả hoài cổ, so đọ mình với ngời xa là muốn lu giữ mình trong đó,muốn lu giữ hình bóng mình vào trong hậu thế Khi nhắ đến những bậc cổnahan chính là Đỗ Phủ muốn ngời sau nhớ đến mình nh mình đã nêu gơngnhững bậc cổ nhân

Hậu thếa đã nhắc đến họ, đã nhắc đến tài năng của họ, khi Đỗ Phủ viết

về Lý Bạch

Thiên thu vạn trế danhTịch mịch thân hậu sự

(mộng Lý Bạch)Danh tiếng để lại nghìn vạn vănThì cũng chỉ là việc âm thầm sau khi đã qua đời

Qua hai câu thơ trên chúng ta thấy vị thánh thơ đã tiên tri về sự bất tử của

Du băn khoăn 300 năm sua liệu có ai nhớ đến mình không Đó là khát vọng

là mong muốn của những con ngời ý thức đợc sự hiện diện của mình trong

cuộc sống này mà nh bà lão Igiecghin một nhân vật trong tác phẩm của Gonki

đã từng nói

“Khi con ngời khao khát lập chiến công thì bao giờ ngời đó cũng biết vàtìm đợc chỗ làm nên những chuyện đó cuộc sống bao giờ cũng có chỗ để lậpnên chiến công nếu hiểu cuộc sống bao giời cũng muốn lu lại bóng dángmình sau khi mình không còn trên cuộc đời này nữa” và Đỗ Phủ của cúng tacũng vậy ông cũng là con ngời ý thức đợc cuộc sống nàu Khi con ngời vũ trụ

ý thức đợc mình cảm thấy mình là trung tâm vũ trụ cho dù là nhỏ bé cô độc,thì họ ý thức đợc mình đang sống giữa quá khứ và tơng lai, hiện tại là nhịp cầunối giữa quá khứ và tơng lai nhng chỉ có quá khứ là đã biết còn tơng lai thì

mù mịt mơ hồ – họ hoài vọng mãi về quá khứ chính là để khoa khát một tơnglai tốt đẹp, Đỗ Phủ cũng nh tất cả các thi nhân đời đờng đều sùng bái quá khứ,tôn trọng tin yêu quá khứ đối với họ không phải là phủ nhận hện tại và tơnglai của mình

Xã hội đời Đờng du là cực thịnh đi chăng lữa thì cũng vẫn có bất công

mà hiện tại chiến tranh sảy ra liên miên dân chúng đói nghèo và chết đói, theothống kê sau loạn dân số chỉ còn lại 2/10 ý thức đợc điều đó Đỗ Phủ đã viếtnhững bài thơ hoài vọng quá khứ nhắc đến tên các vị anh hùng nh thục tớng,Hàn Tín Tạ an, những ngời lập lên nhiều chiến công, giúp vua trị quốc bìnhthiên hạ

Đền thờ thừa tớng dạo chơi

Thành gấm trông sang trắc rợp trời

Cái lá oanh hùng hoài tiếng đẹp

Rọi thiền cổ biếc đỏ màu tơi

Đón mời ba sạp ghi ơn chúaGiúp rạp hai triều hết dạ tôiGiặc đánh cha tan thân vội chếtAnh hùng đầm áo lệ muôn đời

(Nhợng Tống Lịch)

Đỗ Phủ đã ca ngợi tài năng của khổng Minh, vị anh hùng đã giúp cha con

lu Bị giữ vững (tiên chủvà hậu củ) lơng truyền gia cát lợng là ngời thông minh

ông ở ẩn và sau khi đợc Lu Bị mời ra giúp đỡ

ông hết lòng phò tá chủ và đợc đời sau ca ngợi trong một bài khác ĐỗPhủ lại di ngợc về quá khứ nhớ đến những con ngời tài giỏi

Kẻ lữ khách đợc mời dự tiệc

Lòng tha lơng nhớ tiếc tạm vơi

Bất tài mục lữa đành thôi

Nằm với bùn đất mặc đời vùi chôn

(Ăn tiệc tại nhà vơng sứ quân)Những con ngời tài giỏi ngày sa đáng lý ra thì danh đa bị mai một, nhngnhờ có vua sáng biết dùng tài mà lập nên công lao hiểm hách Hàn tín xa khiHán vơng thua trận, các tớng đều bỏ trốn hết Tiêu hà nghe tin Hàn tín bỏ trốn

đuổi theo tìn hán vơng nghe lời tiêu Hà dùng Hàn tín kết quả lấy đợc thiên hạ.Tạ An ở Đông Sơn đơng thời nói “Tạ An không ra, thơng sinh ra sau?” nhàvua dùng Tạ An, kết quả nhà tấn đánh bại Bồ Kiên Đó là những cái tích swa

về những ngời anh hùng đợ vua sáng trọng dụng, còn Đỗ Phủ bây giờ thì sao?Cái kho lợc theo của họ Đỗ tài kinh bang của Tạ An đánh vùi trong bùn lầy.Qua lại vùng cổ đến thế khổng tử cho rằng bản thân ông chẳng làm gì thêmcho truyền thống”tôi chỉ thuật chứ không sáng tạo, tôi vọng những vẻ đẹp đã

q ua của những ngời anh hùng trong lịch sử bởi vì ở thời đại ông không có chỗ

đứng cho những con ngời tài năng có trí nh ông

Bên cạnh sự hoài cổ vè những anh hùng Đỗ Phủ còn hoài cổ về sắc đẹpcủa mĩ nhân, Nguyễn Thị Bích Hải viết: “con ngời vẫn thích cái mới, thi nhân

có đa tình mơ cách mấy cũng chỉ có thể yêu cô gái nhà bên, yêu những conngời cùng thời với mình chứ làm sao yêu đợc những mĩ nhân nh chiêu quân,

“Tây Phi” nhng với thơ đờng thì cái cũ nó đã đợc kiểm nghiệm băng thờigian, giá trị của nó đã đợc thẩm định rõ ràng

Ngàn khe muôn núi đổ kinh môn

Sinh trởng minh phi sớm hãy còn

Đề tía một xa liền bãi bắc

Mồ xanh riêng để gửi trờ hôm

Trong tranh thấy thoáng qua gơng mặt

Dới nguyệt về chăng có mảnh hồn

(Vịnh chiêu quân)Nang chiêu quân sinh đẹp nhng về không đợc yêu mà bị gả cho HungNô, nhà vua sau khi biết nàng đẹp thì chỉ thấy mặt nàng trong bức vẽ mà thôi.Bây giờ nàng chiêu Xuân không còn nữa, chỉ còn lại nấm mồ xanh cỏ nhng vẻ

đẹp của nang hồn dới nguyệt” vẫn còn đâu đây Điều này chứng tỏ ngời TrungHoa trong đó có thi nhân Đỗ Phủ đều sùng bái cổ xa

Cuộc đời này có nhiều tang thơng dâu bể, nhà thơ lồng bớc những biếnthiên, họ muốn níu giữ quá khứ để nguôi đi những nỗi đau hiện tại Vì thếhoài cổ xuất hiện nhiều trong thơ của Đỗ Phủ là nh vậy Nhng thời gian quá

khứ trong thơ Đỗ Phủ không chỉ đợc thể hiện bằng thời gian hoài cổ mà cònbằng thời gian ký ức kỉ niệm hoài cổ là thời gian quá khứ xa xăm còn hồi tởng

lý ức là quá khứ gần đây

Một thao tác thờng thấy trong thơ đờng là biến thời gian thành ký ức,một cuộc chia tay cũng nhanh chóng trở thành kỷ niệm

Em ra đi đón vợ con

Cuối thu lo liệu hãy còn về quê

Giờ đây đom đóm tứ bề

Có theo chim nhạn cùng về hay không

Nhìn về đông, Tây Giang chảy miết

Em xuống nam, Cửa Bắc mở nhìn

Chọn nơi yên tĩnh an nhàn

Rợu đây nâng chén cố nhân xin mời

(Tiễn em là Quan về Làm đền đón vợ)Bài thơ miêu tả sự chuẩn bị về quê đón vợ con của ngời en Đỗ Bài thơtiễn em trong một không gian tĩnh mịch, hai ngời còn đối diện nhau đây nhng

“Rợu đây nâng chén cố nhân xin mời” Đỗ đã xem em nh cố nhân, ngời bạnthân cũ, bằng cách xa buổi tiễn đa vào trong quá khứ, coi em mình nh “cốnhân” để buổi tiễn đa trở thành một kỷ niệm một quá khứ xa đợc lu giữ tronglòng tác giả lý bạch khi tiễn Mạnh Hạo Nhiên đã viết

Mạnh Hạo Hiên là ngời bạn cũ rất thân, bạn nhng phải là cố nhân thì mớiquý Đó là quan niệm của ngời Trung Ho cũng nh quan niệm của các thi nhân

đời Đờng

Thời gian hồi tởng kỷ niệm thơ Đỗ Phủ còn biểu hiện ở những bài thơnhớ quê hơng,nhớ anh em, nhớ bạnh cũ quê hơng mới xa đây thôi mà khicon ngời ở xa nó con ngời coi quê hơng là cố hơng thì mới quý và yêu nó.Vờn xa nhà cổ nơi mô?

Nam cầu muôn dặm bắc hồ trăm hoa

Từng hiên ông trớc quay ra

Quen xơng một dặm cây già chơi vơi

Trắng phau núi tuyết ngất trờ

Vàng soi thành gấm rọi soi bóng tà

Bao nhiêu phong cảnh mặn mà

Quay về lòng những sót xa bồi hồi

(nhớ ngôi nhà cũ bên sông gấm – phan Ngọc dịch)

Tác giả là ngời yêu quê hơng tha thiết, khi xa quê đến một nơi mới ôngnhớ tới cảnh vật nơi quê mình đã sống và khi xa quê đến một nơi mới thấy xót

xa bồi hồi Chúng ta thấy trong bài thơ không có một từ nào nói đến thời giannhng ta vẫn cảm nhận đợc thời gian hồi tởng kỷ niệm, thời gian này giứp chonhân vật trữ tình có thể biểu hiện đợc tâm trạng của mình trong đó và chính vìthế nỗi nhớ quê hơng đợc biểu hiện rõ ràng hơ

Nỗi nhớ quê hơng còn thể hiện rõ nét trong chùm thơ “thu hứng” trongbài thu hứng số 1 tác giả viết

Ngọc lộ điêu thơng phong phụ lâm

Vu sơn vu giáp khí tiêu sâm

Gian gian ba lãng kiêm thiên dũng

Tái thợng phong vân tiếp địa âm

Núi vu sơn giáp khí tiêu điều

Súng trên ông nhảy vọt lên trời cao

Mây cửa ải ùn theo lan mặt đất

Nhìn khóm cúc hai lần rơi nớc mắt

Chiếc thuyền côi buộc chặt mối tình nhà

áo rét may giục giã trớc dao khua

Tiếng đập vải rộn vang chiều Bạch Đế

(Phan Ngọc dịch)năm 765 Đỗ Phủ rời thành đô về Tân An va năm 766 ông tới Quỳ conchâu ông đã trải qua những cuộc viễn du thật dài, nhng rất tiếc đây khôngphải cuộc chơ du ngoạn danh lam thắng cảnh mà là đi lãng mạn chạy loạn ởvùng Quỳ châu, bài thơ ra đời trong hoàn cảnh này thể hiện nỗi lòng nhớ quêrất sâu sắc của Đỗ Phủ thông qua bức tranh mùa thu, không gian mùa thu huihắt ở vùng quỳ châu nhng đồng thời với sự hiu hắt đó là không gian vũ trụhoành tráng dự dội, lòng sông hẹp, vách núi cao hiểm trở làm, cho sóng tunglên tận trời, trên biên ải, xa sôi mây xa dần xuống mặt đất, sóng và mây đốinhau cái lên cao cái lên xuống Nỗi nhớ quê hơng ở 4 câu đầu còn ẩn kín thì 4câu sau đợc phơi bày qua không gian cụ thể và nỗi nhớ quên cuộn dâng tronglòng tác giả nó tuôn trào thành những dòng thơ

Tùng cúc hởng khai tha nhật lệ

Cô chu nhất hệ cố niên tâm

Bên cạnh khôn gian vũ trụ bao la ấy là thời gian hồi tởng ký ức, nhìnkhóm trúc nở hoa tác giả năm ngoái ở vân An mình đã khóc nhớ quê nhà, nhớvờn cũ năm nay ở Qùy châu Đỗ lại một lần khóc khi nhìn thấy hoa nở vì nhớquê nhà Sự kết hợp giữa không gian thời gian vũ trụ mang đầy đủ phong cáchtho Đỗ Phủ ở giai đoạn cuối trầm uất và bi tráng, bài “thu hứng” số 1 là cơnglĩnh cho chùm thơ “thu hứng”

Thể hiện nỗi lòng nhớ nhà của thi thần xa quê và trong hiện tại ở vùngquỳ châu Đỗ nhớ về quê mình trong niềm trân trọng tin yêu nó coi nó là cố h-

ơng trong lòng mình Bài thơ đã từng làm lay động bao ngời hơn 1000 nămnay, nhất là những ai đã từng xa quê hơng, cảm thấy sự cô đơn của mình trớckhông gian và thời gian vũ trụ này

Trong thơ Đờng thời gian ký ức thờng gắn với trạng thái “ức” “t” hoàiniệm tức là gắn với tâm tởng của con ngời Trong thơ Đỗ rất nhiều bài thơ biểuhiện nỗi nhớ của thi nhân nhớ quê, nhớ em, nhớ vợ con, có lúc ông viết nhữngvâng thơ nhớ bạn

Lâu lắm không gặp lý

Giã cuồng tội nghiệp thay

Ngời đời đều muốn giết

Đỗ Phủ đã viết nhiều bài thơ thể hiện nỗi nhớ về ngời thân, bạn bè, bêncạnh đó còn có những bài thơe nhớ về cả thời đại Trong bài “ức Tích” Đỗmuốn gửi gắm ngỡng vọng một thời đại đã qua của đất nớc thịnh đờng

Nhớ ngày xa thời khai nguyên thịnh đức

ấp nhỏ còn đông đúc trên vạn nhà

Thóc chứa chan gạo trắng xoá tràn trề

Kho công với kho từ chật ních

Đờng chính châu không hùm heo ăn thịt

Ngời đi xa chẳng thiết chọn ngày làng

Bạn bè trong thiên hạ gắn keo sơn

Trên trăm năm cha tai biến một lần

Với tiêu đề bài thơ “ức tích” cũng đủ để chúng ta thấy một thời gian hồitởng kỷ niệm Thời thịnh Đờng nay không còn nữa, cả đất nớc chìm tronghoạn nạn Tác giả đau lòng khi chứng kiến “cảnh rộng vờng tới máu ” , “cung

điện lạc Dơng cháy sạch thảm thay” Nhìn hiện tại mà đau sót vì thế tác giả đã

quay về quá khứ để hoài niệm những kỷ niệm huy hoàng mới vừa trôi quatrong chốc lát thể hiện thái độ của thời gian hồi tởng này Đỗ Phủ khát khao

đất nớc đợc trở lại yên bình.Hay để miêu tả hậu quả của chiến tranh

Huống nghe nhà Hán sơn Đông 200 châu

Ngàn thôn muôn xóm in gai cỏ

(Đinh xa hành)Tác giả nói nhà Hán nhng đồng thời để nói nhà đờng từ đây chúng ta cóthể kết luận rằng khi con ngời không bằng lòng với hiện tại, còn tơng lai thì

mờ mịt nên con ngời đã quay về quá khứ ngỡng vọng quá khứ để an ủi chochính mình để thể hiện những ớc mong trong cuộc đời

2.2 thời gian đời thờng

Trong “thi pháp thơ đờng” tác giả nguyễn Thị Bích Hải đã nhận xét rấtxác đáng rằng sự hoà điệu của thế giới nghệ thuật Đờng thi bị phá vỡ khi conngời xã hội với t cách là thần dân xuất hiện Con ngời vũ trụ thoả thích bay lợntrong không thời gian vũ trụ, để thể hiện khí phách, ý nguyện của mình Còncon ngời đời thờng đợc phản ánh trong quan hệ đối lập mâu thuẫn với thế lực

áp bức họ Thời gian vũ trụ nhờng chỗ cho thời gian đời thờng,

Qua khảo sát chúng tôi thấy thời gian đời thờng trong thơ Đỗ Phủ có bài chiếm % Con số thống kê này vừa chứng tỏ và đa dạng của thời gianghệ thuật trong thơ Đỗ Phủ

2.2.1 thời gian của hiện thực

-cuộc Thời gian đời thờng trong thơ Đỗ Phủ luôn gắn với hiện thực cuộc sống,

sống -nó gần gữi với những gì đang xảy ra trong đời sống thờng nhật điều đó làmcho độc giả khi đọc thơ tử mỹ có cảm giác nh đang đợc xem một thớc phimquay chậm hiện thực xã hội thời ông sống có lẽ vì thế mà thời gian gắn liềnvới hiện thực cuộc sống tạo ra một sự ám ảnh đối với ngời đọc Đỗ Phủ đã gửivào đó tâm sự gì, cách nhìn nh thế nào về cuộc đời và số phận của những dânlao động, nh ông nh bao ngời khác đang sống à tồn tại trong xã hội? ông là

nhà thơ hiện thực lớn nhất đời đờng bởi lẽ ông đã đem cả giai đoạn lịch sử đời

đờng vào thơ của mình mà phản ánh Phan Ngọc đã có một nhận xét rất đúng

về ông “Đỗ thiếu năng có ý thức làm từ mã thiên đời đờng Với cuộc đời ông– sự trải nghiệm về bản thân cũng nh cuộc sống xã hội, thời ông, qua nhữngvần thơ của mình Đỗ Phủ luôn bộc lộ những cảm xúc về nhân thế về cuộc đờinày Những kỷ niệm thủa thiếu thời, cuộc sống của nhân dân lao động và gia

đình, bản thân ông, ở những nơi ông đã từng đi qua và dừng chân đã để lại dấuvết khá rõ trong những trang thơ của Đỗ Phủ có thể kể ra đây một số bài thơtiêu biểu Hai chùm thơ tam lại tam biệt, tiền xuất tái hậu xuất tái càn nguyêntrung ngự c Đồng cối huyện tá cao tất thủ, bắc chinh, Hựu trình Ngô lang tựkinh phó phụng tiên vịnh hoài ngỹ bách tự xã hội suy thoái loạn lạc đờisống dân đen lầm than là nội dung chính trong thơ Đỗ Phủ

Hiện thực biến động tang thơng của xã hội khiến cho nhà thơ không thể ởmãi trong lập trờng giai cấp “phụng nho thủ quan” không còn thời gian hoài

cổ hay bay bổng với những giấc mơ xa vời, cung vàng điện ngọc, lầu son gáclía nghe oanh kêu nh thời thịnh tại “khai nguyên thiên Bảo” nữa

Ông phải quay về với thực tại đầy máu và nớc mắt ở mảnh đất đời thờngtrong đó ông và nhân dân đang chìm đắm trong loạn li tô thế Vì thế thời gian

đời thờng rong những bài thơ của Đỗ Phủ gắn liền với những sự kiện nóngbỏng lớn lao của cuộc sống nh nỗi đau về chiến tranh, loạn lạc, thuế khoá vàmất mùa

Đất nớc thịnh trị nay không còn ngời dân nghèo khổ đói rét, bị đè nặngbởi miếng cơm manh áo và bao nhiêu lo toan vụn vặt trong cuộc đời, cái đói

đã len lỏi khắp các ngõ ngách chật hẹp, ngay cả gia đình Đỗ làm quan màcũng không tha

Nhập môn văn hào đào

â tử có dĩ tốt

(tự kinh phó phụng tiên )Vào cửa nghe kêu gào

Con thỏ đói vừa chết

Nỗi đau khổ dày vò lơng tâm ngời cha, Đỗ đau lòng vì việcđứa con củamình bị chết đói Cái chết đang còn đến với những nhà quan nh nhà Đỗ thìhuống gì dân đen Năm 1975 Đỗ vừa đợc bổ làm qua ở Tờng An, tháng 11năm ấy ông đợc phép về thăm nhà, trên đờng trở về phụng Tiên Đỗ phủ đi qua

Li sơn là nơi thuyên Tông đang nghỉ mát với Dơng Quý Phi Đỗ thấy sự ănchơi xa hoa chốn cung đình trái hẳn với cảnh lầm than của nhân dân lao động.Vóc lụa thần an chia

Do gái nghèo chiụ nhọc

Roi vọt nhà cùng đinh