ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC Lịch sử Việt Nam cận đại

Lịch sử Việt Nam cận đại là môn học cung cấp cho sinh viên khoa Lịch sử những kiến thức sâu rộng về lịch sử cận đại Việt Nam từ khi Pháp xâm lược (1858) đến Cách mạng tháng Tám (1945) trên tất cả các phương diện: chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa. Trên cơ sở những nắm được những kiến thức cơ bản, sinh viên nhận diện và đánh giá được những nội dung nổi bật của lịch sử Việt Nam cận đại.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- KHOA LỊCH SỬ

Bộ môn lịch sử việt nam cận hiện đại

ĐỀ CƯƠNG MễN HỌC

Lịch sử việt nam cận đại

Hà Nội, 2007

2

I Thông tin về giảng viên

1.1 Giảng viên thứ nhất

- Các phong trào chính trị ở Việt Nam thời cận đại

- Quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và các n-ớc ph-ơng Tây từ thời cận đại

đến nay

- Cuộc đời và sự nghiệp của chủ tịch Hồ Chí Minh

- Giai cấp t- sản Việt Nam thời cận đại

1.2 Giảng viên thứ hai

- Điện thoại: Cq: 8585284 Nr: Dđ:0986376599

- Email: vietnghia_77@yahoo.com

Các h-ớng nghiên cứu chính: T- t-ởng và văn hóa Việt Nam thời cận đại

II.THÔNG TIN CHUNG Về MÔN HọC

2.1 Tên môn học: Lịch sử Việt Nam cận đại

2.2 Mã môn học:

2.3 Số tín chỉ: 03

2.4 Môn học: Bắt buộc

2.5 Các môn học tiên quyết: Lịch sử Việt Nam cổ trung đại

2 6 Môn học kế tiếp: Lịch sử Việt Nam hiện đại

2 7 Giờ tín chỉ đối với các hoạt động:

+Nghe giảng lý thuyết: giờ tín chỉ + Làm bài tập trên lớp: 5 giờ tín chỉ + Thảo luận: 10 giờ tín chỉ

+ Tự học: 90 giờ tín chỉ

2 8 Địa chỉ khoa phụ trách môn học:

Bộ môn Lịch sử Việt Nam Cận hiện đại - Khoa Lịch sử, tr-ờng ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, 336 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

III MụC TIÊU MÔN HọC

3.1 Mục tiêu chung:

Mục tiêu về kiến thức: Ng-ời học nắm đ-ợc những kiến thức cơ bản, toàn diện

về lịch sử Việt Nam cận đại (1858-1945) Trên cơ sở đó rút ra đ-ợc những bài học lịch

sử, những giá trị truyền thống và có những định h-ớng nghiên cứu về lịch sử Việt Nam giai đoạn này

Mục tiêu về kỹ năng: Nắm đ-ợc các kỹ năng:

- Kỹ năng đọc, ghi chép và tóm tắt tài liệu lịch sử

4

- Chuẩn bị ceminar theo yêu cầu của giáo viên

- Tìm kiếm các nguồn tài liệu, phát triển khả năng tự nghiên cứu

- Làm việc theo nhóm

- Nâng cao khả năng lập luận Nhìn nhận, đánh giá lịch sử từ nhiều góc độ, quan điểm và từ nhiều nguồn tài liệu khác nhau

- Biết sử dụng các ph-ơng pháp trong nghiên cứu Lịch sử

Mục tiêu về thái độ:

- Tham dự đầy đủ, nghiêm túc, có hiệu quả các giờ học trên lớp và các hoạt

Tuần Nội dung Bậc 1 1 Bậc 2 2 Bậc 3 3

Phân tích sự thay đổi cách đánh của thực dân pháp từ đánh nhanh thăng nhanh đến “ vết dầu

Phân tích, so sánh các Hiệp -ớc

1862, 1874, 1883 và 1884

Đánh giá đóng góp của v-ơng triều Nguyễn: vào lịch sử dân tộc trách nhiệm của nhà Nguyễn trong việc

để n-ớc ta rơi vào tay Pháp Việt Nam mất n-ớc: tất yếu hay không tất yếu?

3 Nội dung 3 Diễn biến, ý nghĩa của:

- Phong trào Cần v-ơng

- Phong trào nông dân Yên Thế

- Nội dung, ý nghĩa của chiếu Cần V-ơng

- Một số cuộc khởi nghĩa tiêu

Đặc điểm của phong trào yêu n-ớc chống Pháp cuối thế kỷ XIX

Đánh giá nguyên nhân thất bại của

6

biểu, lãnh tụ tiêu biểu trong phong trào Cần V-ơng: khởi nghĩa Ba Đình, khởi nghĩa Hai Sông, khởi nghĩa H-ơng Khê

phong trào Cần v-ơng Rút ra bài học

4 Nội dung 4 Nắm đ-ợc:

- Việt Nam trong cuộc khai thác thuộc

địa lần thứ nhất của thực dân Pháp 1914)

(1897 ảnh h(1897 ởng của các trào l(1897 u t(1897 t(1897 ởng t(1897 sản từ bên ngoài vào n-ớc ta

Những điều kiện mới trong phong trào giải phóng dân tộc Việt Nam

Phân tích đánh giá vị trí của các giai tầng trong xã hội Việt Nam lúc bấy giờ đối với phong trào giải phóng dân tộc

Nguồn gốc, tính chất, một số đánh giá về trào l-u t- t-ởng dân chủ t- sản trên thế giới

Trào l-u "châu á thức tỉnh"

Bài học Nhật Bản và Trung Quốc

5 Nội dung 5 - Phan Bội Châu với xu h-ớng bạo động,

- Phan Châu Trinh với xu h-ớng cải cách

- Phân tích so sánh t- t-ởng của Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh: tiến bộ và hạn chế

- Những nhận thức mới trong giới sử học về Phan Bội Châu , Phan Châu Trinh và phong trào cách mạng chịu ảnh h-ởng của hai ông

- Những đánh giá khác nhau về Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh

- Đánh giá sự thống nhất của hai xu h-ớng trong một mục tiêu cứu n-ớc, cứu dân

6 Nội dung 6 - Phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục - Đánh giá vị trí của Đông Kinh

Nghĩa thục trong phong trào

- Những nét mới, tiến bộ của Đông

-Vụ đầu độc binh lính Pháp ở Hà Nội (27/6/1908)

giải phóng dân tộc Việt Nam

đầu thế kỷ XX

Kinh Nghĩa Thục đóng góp với công cuộc đổi mới giáo dục hiện nay của Việt Nam

7 Nội dung 7 - Tình hình Việt Nam trong chiến tranh

thế giới thứ nhất (1914-1918)

- Những hoạt động cuối của Việt Nam Quang phục hội, khởi nghĩa Thái Phiên-Trần Cao Vân (1916), khởi nghĩa Thái Nguyên (1917); Hội kín Nam Kỳ

- Phân tích mối quan hệ giữa cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất và sự điều chỉnh chính sách cai trị của thực dân Pháp ở Việt Nam

Đánh giá sự nhạy bén của những nhà yêu n-ớc Việt Nam lợi dụng cơ hội hiếm có mà Chiến tranh thế giới

I tạo ra

8 Nội dung 8 - Nội dung, đặc điểm của kế hoạch khai

thác thuộc địa của thực dân Pháp lần thứ hai (1919-1929)

- Những chuyển biến trên các ph-ơng diện chính trị, kinh tế, xã hội và văn hoá d-ới

sự tác động của cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai của thực dân Pháp (1919-1929)

- So sánh hai cuộc khai thác thuộc địa để thấy đ-ợc những

điểm giống và khác nhau

Nhận diện văn hoá thời cận đại

9 Nội dung 9 - Hoạt động cách mạng của Nguyễn ái

Quốc và quá trình truyến bá chủ nghĩa Mác- Lênin

- Tiểu sử, quê h-ơng, gia đình, thời niên thiếu của Nguyễn ái Quốc

- Các ph-ơng tiện Nguyễn ái Quỗc

sử dụng để truyền bá chủ nghĩa Mác- Lênin về n-ớc trong các thời

kỳ hoạt động ở Paris (1917-1923), thời kỳ Matxcơva (1923-1924) và

8

thời kỳ Quảng Châu (1924-1927)

- Hiệu quả của việc truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin về trong n-ớc

10 Nội dung 10 - Các phong trào yêu n-ớc những năm

1919-1925: Phong trào yêu n-ớc của t- sản và tiểu t- sản: tẩy chay Hoa kiều (1919), chống độc quyền cảng Sài Gòn (1923), đấu tranh trên lĩnh vực văn hóa t- t-ởng, đòi ân xá Phan Bội Châu (1925) và lễ tang Phan Châu Trinh (1926)

- Phong trào công nhân: cuộc bãi công

11 Nội dung 11 - Các phong trào yêu n-ớc những năm

1925-1930: - Sự ra đời, hoạt động và vai

trò của các tổ chức cách mạng: Hội Việt Nam cách mạng thanh niên, Tân Việt Cách mạng đảng, Việt Nam Quốc dân

đảng

- Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời

- Điểm khác biệt giữa phong trào dân tộc những năm 1919-

1925 với phong trào dân tộc những năm đầu thế kỷ XX

- So sánh sự giống và khác nhau trong c-ơng lĩnh, điều lệ của các

tổ chức cách mạng trên

- Những điều kiện làm xuất hiện các

đảng phái chính trị ở Việt Nam

- Đánh giá về các Đảng phái chính trị ở Việt Nam thời cận đại

12 Nội dung 12 - Phong trào cách mạng Việt Nam

1930-1935

- So sánh C-ơng lĩnh đầu tiên (2/1930) của Nguyễn Aí Quốc với Luận c-ơng (10/1930) của

- Tìm hiểu bệnh ấu trĩ “tả” khuynh trong phong trào Cộng sản thế giới

- Bối cảnh lịch sử, diễn biến và ý nghĩa của cao trào 1930-1931

- Sự thoái trào và khôi phục phong trào cách mạng Việt Nam 1932-1935

Trần Phú

- Mô hình và ý nghĩa của chính quyền Xô Viết Nghệ Tĩnh

và tác động của nó đến cách mạng Việt Nam giai đoạn này Đánh giá vai trò của Quốc tế Cộng sản đối với

sự khôi phục phong trào cách mạng

VN

13 Nội dung 13 - Bối cảnh lịch sử, diễn biến và ý nghĩa

lịch sử của cao trào cách

mạng1936-1939

- Phân tích những bài học kinh nghiệm từ cuộc vận động dân tộc dân chủ 1936-1939

- Thành công, hạn chế và những bài học lịch sử từ hai cao trào cách mạng 1930-1931 và 1936-1939

14 Nội dung 14 -Tình hình Việt Nam những năm

1939-1945

- Sự chuyển h-ớng chiến l-ợc của Đảng

- Những cuộc khởi nghĩa mở đầu thời kỳ mới

- Sự chuẩn bị lực l-ợng chính trị và vũ trang cho Cách mạng tháng Tám

- Tình hình thế giới ảnh h-ởng

đến cách mạng Việt Nam giai

đoạn này: chiến tranh thế giới lần thứ hai

-

15 Nội dung 15 - Cách mạng tháng Tám: Những vấn đề

lịch sử xung quanh Cách mạng tháng Tám nh- thời cơ, khung niên đại của cách mạng tháng Tám

N-ớc Việt Nam Dân chủ cộng hòa ra đời

- Vai trò của Nguyễn Aí Quốc-

Hồ Chí Minh trong quá trình chuẩn bị cho Cách mạng tháng Tám

- Phân tích nguyên nhân thắng

Tìm hiểu và phân tích một số đánh giá của các học giả n-ớc ngoài về cách mạng tháng Tám

10 lîi vµ ý nghÜa lÞch sö cña cuéc

c¸ch m¹ng th¸ng T¸m

IV TóM TắT NộI DUNG MÔN HọC

Lịch sử Việt Nam cận đại là môn học cung cấp cho sinh viên khoa Lịch sử những kiến thức sâu rộng về lịch sử cận đại Việt Nam từ khi Pháp xâm l-ợc (1858)

đến Cách mạng tháng Tám (1945) trên tất cả các ph-ơng diện: chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa Trên cơ sở những nắm đ-ợc những kiến thức cơ bản, sinh viên nhận diện

và đánh giá đ-ợc những nội dung nổi bật của lịch sử Việt Nam cận đại

V.NộI DUNG CHI TIếT MÔN HọC

Nội dung 1: Việt Nam đối diện với nguy cơ xâm l-ợc của thực dân Pháp Cuộc kháng chiến chống xâm l-ợc bắt đầu

1 Tình hình n-ớc Đại Nam tr-ớc khi thực dân Pháp nổ súng đánh Đà Nẳng

2 Âm m-u xâm l-ợc của thực dân Pháp

3 Cuộc kháng chiến của nhân dân Nam Bộ

Nội dung 2: Cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam chống xâm l-ợc Pháp mở rộng xâm l-ợc ra Bắc Kỳ và Trung Kỳ (1873-1884)

1 Thực dân Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ nhất (1873-1874) và cuộc kháng chiến của nhân dân Bắc Kỳ

2 Thực dân Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ hai (1882-1884) và cuộc kháng chiến của nhân dân Bắc Kỳ

3 Hai hàng -ớc 1883 và 1884 Nhà n-ớc phong kiến Việt Nam sụp đổ hoàn toàn

Nội dung 3: Phong trào đấu tranh của nhân dân Việt Nam chống chiến tranh bình định của Pháp

1 Phong trào Cần v-ơng (1885-1896)

2 Phong trào nông dân Yên Thế

3 Phong trào tự vệ của đồng bào miền núi

Nội dung 4: Những biến đổi của Việt Nam trong cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất

12

1 Cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp (1897-1914)

2 Sự biến chuyển về kinh tế Việt Nam

3 Sự biến chuyển về xã hội Việt Nam

4 Anh h-ởng của trào l-u dân chủ t- sản từ bên ngoài tới Việt Nam

Nội dung 5: Phong trào cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX

1 Phan Bội Châu và xu h-ớng bạo động

2 Phan Châu Trinh và xu h-ớng cải cách

Nội dung 6: Phong trào cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX (tiếp)

1 Đông Kinh Nghĩa thục

2 Vụ đầu độc binh lính Pháp

Nội dung 7: Việt Nam trong chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1918)

1 Chính sách cai trị thời chiến của thực dân Pháp và những tác động tới xã hội Việt Nam

2 Phong trào giải phóng dân tộc Việt Nam trong chiến tranh thế giới thứ nhất

Nội dung 8: Việt Nam trong cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai của thực dân Pháp (1919-1929)

1 Cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai của thực dân Pháp

2 Tình hình kinh tế – xã hội Việt Nam trong cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai

Nội dung 9: Hoạt động cách mạng của Nguyễn ái Quốc

1 Sơ l-ợc tiểu sử

2 Thời kỳ ở Pháp

3 Thời kỳ ở Liên Xô

4 Thời kỳ ở Trung Quốc

Nội dung 10: phong trào yêu n-ớc những năm 1919-1925

1 Phong trào yêu n-ớc của t- sản

2 Phong trào yêu n-ớc của tiểu t- sản

3 Phong trào công nhân

Nội dung 11: Phong trào yêu n-ớc những năm 1926-1930

1 Các đảng phái chính trị ở Việ Nam

2 Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời

Nội dung 12: Phong trào cách mạng Việt Nam 1930-1935

1 Cao trào 1930-1931và Xô viết Nghệ Tĩnh

2 Thoái trào và khôi phục phong trào cách mạng

Nội dung 13: Cuộc vận động dân chủ 1936-1939

1.Tình hình thế giới và trong n-ớc sau khủng hoảng kinh tế thế giới 1929-1933

2 Cuộc vận động dân chủ 1936-1939

Nội dung 14: Tình hình Việt Nam những năm 1939-1945

1 Sự chuyển h-ớng chiến l-ợc của Đảng

2 Những cuộc khởi nghĩa mở đầu thời kỳ mới

3 Chuẩn bị lực l-ợng chính trị và vũ trang cho Cách mạng tháng Tám

Nội dung 15: Cách mạng tháng Tám và n-ớc Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời

14

2 Đinh Xuân Lâm (chủ biên): Đại c-ơng lịch sử Việt Nam, Tập 2, Nxb Giáo dục, Hà

Nội, 1998 (tái bản nhiều lần)

6.2 Học liệu tham khảo

3 Phan Trọng Báu: Giáo dục Việt Nam thời cận đại, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1994

4 Philippe Devillers: Ng-ời Pháp và ng-ời Annam: bạn hay thù, Nxb Tổng hợp

thành phố Hồ Chí Minh, 2006

5 Trần Văn Giàu, Đinh Xuân Lâm, Nguyễn Văn Sự: Lịch sử cận đại Việt Nam (4

tập), Nxb Giáo dục), Hà Nội, 1960

6 Nguyễn Văn Khánh: Cơ cấu kinh tế- xã hội Việt Nam thời thuộc địa, Nxb Đại học

Quốc gia, Hà Nội, 2000

7 Nguyễn Phan Khoang: Việt Nam Pháp thuộc sử (1862-1945), Sài Gòn, 1971 Trần Huy Liệu: Lịch sử 80 năm chống Pháp, nxb Văn Sử Địa, Hà Nội, 1957

8 Trần Huy Liệu, Văn Tạo : Tài liệu tham khảo lịch sử cách mạng cận đại Việt Nam, (12 tập), Nxb Văn Sử Địa, Hà Nội, 1955-1959

9 Lê Nguyễn Xã hội Việt Nam thời Pháp thuộc, Nxb Văn hóa Thông tin, H., 2005

10 D-ơng Kinh Quốc: Chính quyền thuộc địa ở Việt Nam tr-ớc Cách mạng tháng Tám 1945, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1988

11 Nguyễn Phan Quang: Việt Nam cận đại - Những t- liệu lịch sử mới, Nxb Tp Hồ

Chí Minh, 1995

12 UBKHXHVN Lịch sử Việt Nam tập 2, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1985

13 Phạm Xanh: Nguyễn ái Quốc và sự truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin vào Việt Nam,

Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2001

14 Yoshiharu Tsuboi: N-ớc Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa, Hội Sử học

Việt Nam xuất bản, Hà Nội, 1993

6.3 Một số địa chỉ trang web:

1 www.wikipedia.org

2 www.baotangcm.gov.vn

3 www.viet-studies.org

2.Thực dân Pháp đánh chiếm Bắc

Kỳ lần thứ hai (1882-1884) 3.Hai hàng -ớc 1883 và 1884 Nhà n-ớc phong kiến Việt Nam sụp đổ hoàn toàn

Thảo luận Giảng

Nội dung 3, tuần 3

(1885-2.Phong trào nông dân Yên Thế

Đọc tr-ớc các tài liệu 1; 2; 7; 8

3.Sù biÕn chuyÓn vÒ x· héi ViÖt Nam

4.¶nh h-ëng cña trµo l-u d©n chñ t- s¶n tõ bªn ngoµi vµ ViÖt Nam

§äc tr-íc c¸c tµi liÖu: 1; 2; 6; 7; 10

Th¶o luËn Gi¶ng

®-êng

Nội dung 5, tuần 5

Giảng

đ-ờng

1.Phan Bội Châu và xu h-ớng bạo

động 2.Phan Châu Trinh và xu h-ớng cải cách

XX

2 Phong trµo gi¶i phãng d©n téc

ViÖt Nam trong chiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt

§äc tr-íc c¸c tµi liÖu 1; 2; 7; 8; 12

Tù häc, tù

nghiªn cøu

Th- viÖn, ë nhµ

§äc tr-íc c¸c tµi liÖu: 1; 2; 3; 6; 7; 11

Néi dung 9, tuÇn 9

Néi dung 10, tuÇn 10

Gi¶ng

®-êng

1.Phong trµo yªu n-íc cña t- s¶n

2.Phong trµo yªu n-íc cña tiÓu t- s¶n 3.Phong trµo c«ng nh©n

§äc tr-íc c¸c tµi liÖu: 1; 2; 6; 7; 12

Giảng

đ-ờng

1.Các đảng phái chính trị ở Việt Nam

2.Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời

Đọc tr-ớc các tài liệu: 1; 2;7; 11; 12

Tự học, tự

nghiên cứu

Th- viện, ở nhà

Điều kiện xuất hiện các đảng pháI chính trị ở Việt Nam đầu thế kỷ XX Nội dung 12, tuần 12