BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ CÂY NHÃN

Nhãn là một loài cây gỗ thường xanh, cao trung bình 510 m, vỏ thân nứt cạn, dày, màu nâu sậm, phân cành sớm, tán rộng, dày. Cành non có lông. Hoa mọc thành hoa tự tụ tán ở nách lá hay đầu cành, mang nhiều hoa nhỏ, màu trắng sữa. Quả hạch, hình cầu, vỏ vàng nâu nhạt, sần sùi khi non, trơn nhẵn khi chín, cùi (áo hạt) màu trắng trong, mọng nước, không dính vào hạt, càng dày và rất ngọt Quả nhãn có giá trị dinh dưỡng cao. Trong cùi nhãn đường axit amin vitamin C, vitamin K, ngoài ra còn có các chất khoáng Ca, P, Fe,... đều là những chất cần cho nhu cầu dinh dưỡng của con người.

Lá kép lông chim 1 lần, mọc cách,

thường gồm 4 đôi

lá chét dạng bầu dục thuôn, mặt

trên phiến nhẵn,

màu xanh đậm,

mặt dưới có màu

xanh nhạt hơi mốc mốc

khi non, trơn nhẵn khi chín,

cùi (áo hạt) màu trắng

trong, mọng nước, không

dính vào hạt, càng dày và

rất ngọt

Hoa nhãn

Trái nhãn

Quả nhãn có giá trị dinh dưỡng

cao Trong cùi nhãn đường axit

amin vitamin C, vitamin K, ngoài

Trái nhãn, hạt nhãn, vỏ quả nhãn đều dùng làm thuốc trong Đông y.

Thực phẩm chế biến từ nhãn

Nhãn là cây nguồn mật quan

trọng, có chất lượng cao, tán lá

cao, xòe rộng Ở vùng ven sông

nhãn còn có tác dụng giữ đất, tạo

cồn, chống ngập, lấn bãi Hoa

nhãn là nguồn cung cấp cho ong

lấy mật có chất lượng cao Ngoài

- Nhãn có tên khoa học là Dimocarpus longan thuộc họ Bồ hòn (Sapindaceae), có nguồn gốc miền nam Trung Quốc

- Nhãn có nguồn gốc từ Ấn Độ, được trồng phổ biến ở nhiều nước châu Á…Nhãn được trồng nhiều ở miền Nam Trung Quốc , Thái Lan , Ấn Độ , Indonesia , Việt Nam

Ở Việt Nam, cây được trồng rộng rãi khắp nơi từ Bắc vào Nam,

từ đồng bằng ven biển lên đến vùng trung du, miền núi.

II Nguồn gốc, phân bố, phân loại

1 Nguồn gốc và phân bố

cùi dày, màu hanh vàng, ráo, dòn,

rất ngọt, được thị trường ưa

Xuồng cơm vàng thích hợp trên

vùng đất cát

Nhãn xuồng cơm vàng

Cây nhãn tổ hiện vẫn còn ở xã Hồng Nam.Tên "nhãn lông" bắt nguồn từ việc khi nhãn chín phải dùng lồng bằng tre, nứa giữ cho chim, dơi khỏi ăn Nhãn Hưng Yên có quả to, vỏ gai và dày, vàng sậm Cùi nhãn dày

và khô, mọng nước, hạt nhỏ Vị thơm ngọt như đường phèn

b Nhãn lông Hưng Yên

Nhãn lông Hưng Yên

Có nguồn gốc từ Huế Quả nhỏ,

vỏ mỏng, nhẵn và có màu nâu

sáng vàng Ngoài ra còn có các

giống như tiêu huế, tiêu lá bầu,

tiêu đường là những giống nhãn

đang được nhà vườn ưa chuộng

do có nhiều ưu điểm như cây phát

triển nhanh, năng suất cao, dễ xử

lý ra hoa trái vụ, 2 năm có thể cho

3 vụ trái Trái chín có màu da bò,

cơm khá dày hơi dai, ít nước, ngọt

vừa, ít thơm

c Nhãn tiêu da bò

Nhãn tiêu da bò

được sấy khô hoặc lấy

cơm (miền Bắc gọi là

d Nhãn tiêu quế

Là giống nhãn dễ

trồng, cho năng

suất cao, mỗi năm

cho 2 vụ trái; nhưng

Trồng chủ yếu ở những vùng đất cát giồng, là giống nhãn có phẩm chất khá ngon, cơm ráo, dày cơm Nhãn giồng mỗi năm chỉ cho 1 vụ trái nên năng suất không cao

Nhãn giồng da bò

f.Nhãn giồng da bò

Nhãn super

Ngoài ra còn có các giống nhãn khác như

Nhãn dona Nhãn thái long tiêu

Dựa vào chức năng của rễ, với cây nhãn có thể chia 3 loại:

2 Thân

Cây nhãn nhìn chung giống cây vải và chôm chôm Cây nhãn cao trung bình 5-10m,

có cây cao đến 20m tán tròn đều Khi trồng bằng hạt, cây

có tán mọc thẳng hơn, vỏ thân sần sùi, ít khi trơn láng như cây vải Gỗ giòn hơn cây vải

3 Lá

Lá nhãn thuộc loại lá kép chân chim Lá đơn mọc đối xứng hay so le Đại bộ phân các giống nhãn có từ 3 - 5 đôi lá, có giống từ 1-2 đôi lá, thương gặp là 4 đội lá, 7 đôi

lá trở lên là hiếm thấy Lá nhãn hình mác, mặt lá đậm, lưng lá nhạt, cuống lá ngắn, gân chính và gân phụ nổi rõ

Lá non màu đỏ, tím hay đỏ nâu tùy giống và thay đổi theo thời tiết mặt lá bằng, có giống biên lá hơi quăn

Lá nhãn từ lúc bắt đầu đến thành thục biến động trong khoảng thời gian 40-50 ngày tùy nơi trồng, điều kiện dinh dưỡng màu và mùa vụ Tuổi thọ của lá là 1-3 năm Có thể căn cứ vào hình thái màu sắc của lá

để phân biệt các giống

là hoa đưc, rồi đến hoa cái, hoa lưỡng tính không nhiều và hoa dị hình càng ít.

Đường kính 4-5 micro, nhị cái thoái hóa, hoa có 5 cánh màu vàng nhạt, có 7-

8 chỉ nhị và túi phấn xếp hình vòng Túi phấn dính vào đầu chỉ nhị Khi thành thục túi phấn nứt ra, phấn hoa tung ra ngoài để thụ phấn thụ tinh Hoa nở 1-3 ngày thì tàn

a) Hoa đực

Ngoại hình và độ lớn giống hoa đực, có 7-8 chỉ nhị, nhưng nhị đực đã thoái hóa Có hai bầu nhị kết hợp làm một, ở giữa có một nhụy khi thành thục đầu nhụy chẻ làm đôi, cong lại Sau khi hoa cái

nở, nhụy hoa tiết ra một loại dịch nước Sau thụ phấn thụ tinh 2-3 ngày cánh hoa héo, bầu hoa phát triển, bầu có màu xanh.

b) Hoa cái:

Một bộ phận nào đó của hoa phát triển không bình thường, ví dụ nhụy hoa không tách, chỉ nhị không phát triển, túi phấn không mở và không có khả năng tung phấn trong sản xuất hoa này không có ý nghĩa.

Hình thái hoa giống hoa đực và hoa cái, nhị đực và nhị cái của hoa phát triển bình thường, bầu thượng có khả năng thụ phấn thụ tinh để phát triển thành quả

c) Hoa lưỡng tính

d) Hoa dị hình

5 Trái

Trái thuộc loại phì quả, có đường kính 1-3 cm, màu xanh mờ khi còn non, khi trái chín có màu vàng sáng, nâu trắng hay xanh tùy giống, chùm trái có thể mang đến 80 trái, trọng lượng thay đổi từ 5-20 g/trái (trọng lượng tốt nhất để bán tươi là 12-18 g/trái), vỏ trái mỏng, láng hay dai

Trái có hình cầu, tròn dẹp, cân đối hay hơi lệch, đỉnh trái tròn, cuống trái hơi lõm Vỏ trái nhãn thường trơn nhẵn, cũng có giống hơi xù xì màu vàng xám hay nâu nhạc

Cơm trái ít dính vào hột, có thể chiếm 75% trọng lượng trái Vì cơm phát triển từ tế bào của tể bào hột do đó chỉ làm giảm kích thước hột chứ không làm tiêu hột, hàm lượng đường tổng số của cơm trái thay đổi từ 15-25% khi chín.

1 Đặc điểm ra hoa, đậu trái

Sự nở hoa của các hoa

trên một phát hoa được ghi

nhận như sau: trên một

chùm hoa, hoa cái nở

trước và tập chung trong

vòng 3 ngày, sau đó đến

hoa đực Hoa bắt đầu nở ở

gốc và giữa phát hoa, sau

đó nở dần lên trên

II Đặc điểm sinh trưởng ra hoa đậu quả của nhãn

Hoa nở bắt đầu bằng sự nứt lá đài lúc 19:05 tối đến 3:00 sáng ngày hôm sau bắt đầu nhú vòi nhụy đến 8:28 sáng lá đài nở ra nhưng chưa nở tối đa Nướm nhụy nứt

ra lúc 5:10 sáng thứ ba, đông thời lá đài nở hoàn toàn và cánh bất đầu nở Đến 15:00 chiều cùng ngày cánh hoa bất dầu rụng.

Như vậy thời gian từ nứt đài đến rụng cánh hoa diễn

ra trong vòng 3 ngày Hoa nở vào ban đêm, nhưng vòi nhụy nhú ra và có khả năng thụ phấn vào ban ngày, lúc này có rất nhiều côn trùng hoạt động giúp cho quá trình thụ phấn diễn ra gặp nhiều thuận lợi.

2 Đặc điểm rụng trái non trên nhãn

Môi trường ảnh hưởng rất quan trọng đến sự ra hoa và đậu trái.

- Mưa nhiều trong thời kỳ ra hoa làm cho hoa bị rụng

- Điều kiện khí hậu nóng và khô làm cho tỉ lệ đậu trái thấp và làm rụng trái non

- Nhiệt độ thích hợp cho sự ra hoa và đậu trái nhãn ở Thái Lan từ 20-25oC, nhiệt độ trên 40 oC làm trái bị thiệt hại và gây

ra sự rụng trái non

Việc thiếu dinh dưỡng, đặc biệt là đạm và kali, cũng gây ra sự rụng trái, trái nhỏ và phẩm chất kém

Thời gian đậu trái nhãn đòi hỏi ẩm độ đất cao Tùy thuộc và từng giống và điều kiện khí hậu, thời gian từ khi thụ phấn đến khi thu hoạch khoảng 3,5 - 4,0 tháng

Nếu gặp điều kiện thời tiết bất lợi, trái đậu đợt thứ ba thì thời gian thu hoạch có thể kéo dài từ 15-20 ngày Hoa nhãn được sinh sản rất nhiều nhưng tỉ lệ đậu trái thấp và thường rụng vào giai đoạn 2 tuần sau khi đậu trái (khi trái non có đường kinh khoảng 1 cm) và khi trái bất đầu phát triển thịt trái (2 tháng sau khi đậu trái)

2 Đặc tính sinh thái

a) Nhiệt độ

Nhãn là loại cây á nhiệt đới, phát triển rất tốt trong điều kiện nhiệt đới, tuy nhiên sự ra hoa đòi hỏi phải có một mùa đông ngắn với nhiệt độ 15-220C trong 8-10 tuần để kích thích sự ra hoa và theo sau là điều kiện nhiệt độ cao trong mùa xuân cho hoa phát triển

Ở ĐBSCL thời tiết lạnh thường xuất hiện vào tháng 12-1 và nóng vào tháng 2-3 đây là điều kiện thích hợp cho cây nhãn ra hoa Mùa đông tháng 12 năm trước và tháng 1 năm sau cần có một thời gian nhiệt độ thấp khoảng 8-14 oC thuận lợi cho việc phân hóa mầm hoa nhãn

b) Mưa và độ ẩm

Lượng mưa từ 1300-2000 mm/năm, tức là không khô hạn quá cũng như không mưa nhiều quá Mực nước ngầm khoảng 1,2m Nhãn là cây chịu hạn nhưng nếu bị ngập nước 3-5 ngày cũng không bị ảnh hưởng nhiều

so với các cây ăn quả khác

Độ ẩn không khí thích hợp 70-80%.

c) Đất đai

Đất nào trồng nhãn cũng được, miễn không phải là đất bạc màu, khô hạn, không thoát nước, không bị nhiễm phèn, nhiễm mặn

Nếu đất tốt, chất đất tơi xốp, cây sinh trưởng càng mạnh, cây to, sống lâu và cho nhiều trái Ở những nơi đất thấp, thoát nước kém, sau những trận mưa

to, nhãn dễ bị thối, cây nhãn dễ chết do bộ rễ nhãn

ăn sâu gặp nước ứ

e) Ánh sáng

Phải đáp ứng 2400 giờ/năm

Nhãn cần đầy đủ ánh sáng, cần thoáng so với vải cây nhãn thích râm hơn Trong quá trình sinh trưởng phát triển thích ánh sáng tán xạ nhất là thời

kì cây con

I Phương pháp gieo hạt

Là phương pháp dễ làm,

cây gieo hạt chậm ra hoa

kết quả, thông thường phải

mất 4 - 5 năm, lại có biến dị

lớn, cây con không giữ

được những đặc tính tốt

ban đầu của cây mẹ nên

hiện nay phương pháp gieo

hạt chỉ dùng làm cây gốc

ghép để ghép nhãn

Cây nhãn được gieo bằng hạt

II Chiết cành

a) Chọn cây mẹ

Cây mẹ phải có năng suất cao, ổn định qua các năm (không có quả cách năm) phẩm chất tốt được thị trường ưa chuộng Cây mẹ không bị bệnh, chọn những cây đang ở độ tuổi sung sức để chiết (từ 10 đến 20 tuổi), nếu mẹ cây mẹ già thì khó ra rễ

b) Chọn cành để chiết

Cành 2-4 tuổi có đường kính 0,5-1,5cm Cành khoẻ

ở giữa tán, những cành mọc ngoài tán nơi có nhiều ánh sáng Không chiết cành vượt, cành mọc trong tán cây, cành yếu và cành có sâu bệnh Cành có độ dài khoảng trên 40 đến 60cm, cách gốc khoảng 30cm có chạc đôi hoặc chạc ba càng tốt

c) Thời vụ chiết

Ở các tỉnh miền bắc: vụ xuân tháng 2 – 3 – 4 vụ thu tháng 8 – 9

d) Đất để bó bầu

Dùng đất vườn hoặc đất bùn ao phơi khô đập nhỏ trộn với mùn cưa, trấu bổi, rơm rác mục rễ bèo tây, xơ dừa Tỷ lệ hỗn hợp gồm 2/3 đất +1/3 là một trong các nguyên liệu kể trên Hỗn hợp trên được tưới nước ẩm đến 70% độ ẩm đất bão hoà.

Để tăng cường khả năng ra rễ có thể dùng các chất kích thích sinh trưởng như IBA (Indol butiric axit) hay NAA ( napthyl axetic axit).

e) Kỹ thuật chiết

Chọn ngày có thời tiết tốt (không mưa, không nắng gắt) dùng dao sắc cắt vỏ cách gốc cành 10 - 15cm Sau khi bóc lớp vỏ ngoài dùng dao cạo sạch lớp vỏ trắng đến lớp gỗ Nên cắt vào buổi sáng, buổi chiều

bó bầu chiết Dùng giấy pôliêtylen (PE) bọc bầu chiết

và buộc kín hai đầu bằng dây mềm và chắc sao cho bầu chiết không bị xoay tròn xung quanh cành chiết

và bầu chiết khỏi bị mất nước

Sau từ 60 đến 90 ngày, tuỳ theo thời vụ chiết, rễ sẽ mọc Khi rễ chuyển từ màu trắng nõn sang vàng ngà hơi xanh, rải kín bầu chiết thì có thể cưa cành chiết giâm vào vườn ươm Trước khi hạ bầu chiết cần cắt bớt những cành lá rờm rà, lá bị sâu nếu có,

lá non

f) Gơ cành chiết

Sau khi chiết được 2,5 đến 3 tháng, khi bầu chiết đã có nhiều rễ, rễ ổn định, có nhiều rễ thứ cấp, rễ chân chim thì có thể cắt đem gơ Trước khi hạ bầu chiết cần cắt bớt một số cành lá quá dày, chỉ để lại một số cành lá cần thiết, phân loại cành chiết theo độ lớn và độ cao rồi

gơ vào vườn ươm

Có hai cách:

(1) Làm luống ở vườn ươm sau đó giâm các bầu chiết đã ra

rễ, mật độ giâm 20 x 20 cm hoặc 30 x 30cm Không nên giâm quá dày, trước khi hạ bầu đem gơ cần xé rách túi ni lông, lấp đất cách cổ bầu 3 - 5cm, tưới đẫm nước và tưới ướt lá, làm giàn che bớt ánh sáng tự nhiên, hàng ngày tưới 2 lần Đến ngày thứ 30 bắt đầu tới thúc phân Chú ý phun thuốc trừ sâu, cắt tỉa tạo hình, sửa tán trước khi đem trồng.

(2) Để giản tiện hơn và để khi đem đi trồng khỏi bị chột rễ, người ta gơ cành chiết vào trong túi bầu ni lông hay các giỏ đan bằng tre tuỳ điều kiện của từng nơi.

Thông thường gơ trong vườn giâm từ 1 đến 1,5 tháng là đem đi trồng, lúc này bộ rễ bầu chiết đã phát triển hoàn chỉnh và tương đối tỷ lệ cây chết khi trồng

ra vườn sản xuất là thấp nhất

a) Gieo hạt để làm gốc ghép

Có 2 cách:

Gieo hạt ươm cây trên luống Ươm cây trong bầu

2 Các phương pháp ghép

Có thể áp dụng nhiều phương pháp để ghép nhãn như ghép cửa sổ (ghép mắt), ghép mắt nhỏ có gỗ, ghép tháp, ghép chẻ bên

Phương pháp ghép nêm đã trở thành phương pháp nhân giống chủ yếu với nhãn

3 Thời vụ ghép

Nhãn có thể ghép được ở các thời vụ khác nhau Ở miền Bắc vụ đông (tháng 11, 12 và tháng 1,2) tỷ lệ ghép sống rất thấp Vụ hè, thu (tháng 7,8) do mưa nhiều, nhiệt độ cao nên tỷ lệ ghép sống cũng thấp Thời vụ ghép nhãn thích hợp là: vụ xuân tháng 3,4;

vụ thu tháng 9,10

4 Tuổi cành ghép

Tuỳ theo phương pháp ghép và thời vụ ghép để chọn các loại cành phù hợp nhằm đạt tỷ lệ ghép sống cao và tỷ lệ cây xuất vườn cao.

Với ghép nêm: các loại cành bánh

tẻ 2-3 tháng tuổi hay 4-5 tháng tuổi Với phương pháp ghép cửa sổ: vụ xuân (tháng 3-4) dùng loại cành 4-5 tháng tuổi, vụ thu (tháng 9,10) chọn cành 7-8 tháng tuổi.

5 Chất liệu giữ ẩm cho mắt ghép và cành ghép

Dùng ni lông nhập nội vì đây là vật liệu tự huỷ, sau khi ghép sống, mắt ghép có thể chọc thủng lớp ni lông mỏng để chui ra, có thể không cần tháo dây

Tuy nhiên để đạt được tỷ lệ cây sống cao, cây con

đủ tiêu chuẩn xuất vườn nhiều còn phụ thuộc vào việc chăm sóc gốc ghép cho và kỹ năng thao tác của ngời ghép

6 Quản lý vườn cây sau khi ghép

a) Mở dây

Sau khi ghép 20-30 ngày, mô sẹo, đã liền thì có thể mở dây ghép Nếu ghép vào các tháng lạnh có thể mở dây muộn hơn trong khoảng 40-50 ngày sau ghép.

b) Cắt ngọn gốc ghép và ghép lại

Áp dụng đối với phương pháp ghép cửa sổ, ghép mắt có

gỗ Sau khi tháo dây khoảng 1 tuần thấy mắt ghép còn xanh chứng tỏ mắt ghép sống thì cần cắt ngọn Nếu mắt ghép bị khô thì nên ghép lại.

c) Vặt các mầm phụ

Cây ghép sống, mầm trên cành ghép bật dậy, đồng thời các mầm ngủ ở gốc ghép cũng nảy thành mầm Cần kịp thời vặt bỏ để cho mầm cành ghép phát triển

d) Bón phân, xới xáo, trừ cỏ, tạo hình

Để cho cây con phát triển, tốt cần bón phân Nếu làm vườn ươm trên luống thì phải chú ý xới xáo cho đất thoáng và trừ cỏ dại Khi cành ghép mọc cao 30cm thì bấm ngọn để cho cây phân cành

2 Mật độ và khoảng cách trồng

Đối với đất tốt vùng đồng bằng trồng với khoảng cách 8 x 8m (160 cây/ha), đối với vùng đồi núi trồng với khoảng cách 7 x 7m hay 6 x 7m (200 - 235cây/ha)

3 Làm đất, đào hố, bón phân tốt

Ở vùng đồng bằng những nơi đất thấp, trũng, mùa mưa hay bị ngập cần đào mương, vượt đất lên cao hoặc đắp ụ để tránh ngập úng

Vùng gò đồi, vùng núi thấp cần thiết kế vườn nhãn theo đường đồng mực hay làm bậc thang

5 Chăm sóc sau khi trồng

Tháng đầu tiên sau khi trồng cần tưới đủ nước, giữ

ẩm cho cây Trong tuần đầu tiên tưới cho cây từ 1-2 lần vào buổi sáng và chiều, mỗi lần 1 xô nước Sau

đó cách 2-3 ngày tới một lần trong một tháng đầu

Tiến hành làm cỏ, xới xáo tạo độ thông thoáng cho

bộ rễ cây, phun trồng trừ sâu bệnh, tạo hình cho cây, tỉa cành, các cành khô héo, vặt bỏ các mầm trên gốc ghép