tục cưới hỏi của dân tộc bru-vân kiều

Từ trang phục, ăn, ở, quan hệ xã hội, các phong tục tập quán trong cưới xin, ma chay, thờ cúng, lễ tết, lịch, văn nghệ, vui chơi,… Người Bru- Vân Kiều là một dân tộc thiểu số có địa bàn

LỜI MỞ ĐẦU

Cộng đồng người Việt Nam có 54 dân tộc khác nhau Trong đó dân tộc Kinh chiếm gần 90% tổng số dân cả nước, hơn 10% là dân số của 53 dân tộc Trải qua bao thế kỷ, cộng đồng các dân tộc Việt Nam đã gắn bó với nhau trong suốt quá trình lịch sử đấu tranh chống kẻ thù xâm lược, bảo vệ bờ cõi, giành tự

do, độc lập và xây dựng đất nước Mỗi dân tộc hầu như có tiếng nói, chữ viết

và bản sắc văn hoá riêng Bản sắc văn hoá của các dân tộc thể hiện rất rõ nét trong các sinh hoạt cộng đồng và trong các hoạt động kinh tế Từ trang phục,

ăn, ở, quan hệ xã hội, các phong tục tập quán trong cưới xin, ma chay, thờ cúng, lễ tết, lịch, văn nghệ, vui chơi,… Người Bru- Vân Kiều là một dân tộc thiểu số có địa bàn cư trú tập trung ở tỉnh miền núi của các tỉnh Quảng Trị, Quảng Bình, Đắc Lắc và Thừa Thiên Huế Dân tộc này có những nét văn hóa đặc sắc làm giàu thêm bản sắc văn hóa các dân tộc việt nam Ở bài viết này, tôi muốn đề cập đến tục cưới hỏi của dân tộc Bru- Vân Kiều ở Quảng Trị

Bài viết nhận được sự giúp đỡ nhiều từ thầy nhưng không tránh khỏi những thiếu sót vì vậy mong thầy đóng góp để bài viết được hoàn thiện

Chương 1:

SƠ LƯỢC VỀ DÂN TỘC BRU – VÂN KIỀU

1 Đôi nét về dân tộc Bru- Vân Kiều

Người Bru vốn là cư dân nông nghiệp có trình độ tương đối phát triển, xưa kia

họ tập trung sinh sống tại vùng trung Lào, sau những biến động của lịch sử diễn

ra hàng thế kỷ, họ phải di cư đi các nơi Một số đi theo hướng tây bắc sang Thái Lan, một số đi theo hướng đông tụ cư tại vùng miền núi phía tây Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế của Việt Nam Khi vào Việt Nam họ dựng làng xung quanh hòn núi Vân Kiều, về sau người Việt lấy tên của hòn núi đặt cho một tổng của người Bru, và từ đó họ còn được gọi là Bru - Vân Kiều

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Bru-Vân Kiều ở Việt Nam có dân số 227.716 người, cư trú tại 39/63 tỉnh, thành phố Người Bru-Vân Kiều cư trú tập trung tại các tỉnh: Quảng Trị (55.079 người, chiếm 73,9 % tổng

số người Bru-Vân Kiều tại Việt Nam), Quảng Bình (14.631 người, chiếm 19,6 % tổng số người Bru-Vân Kiều tại Việt Nam), ĐắkLắk (3.348 người), Thừa Thiên- Huế (1.114 người), Thanh Hóa (38 người) Thực tế các tên gọi Vân Kiều, Măng Coong, Trì, Khùa, Bru dùng để chỉ các nhóm khác nhau trong tộc người này Ngôn ngữ của họ là tiếng Bru, một ngôn ngữ thuộc ngữ chi Cơ Tu của ngữ tộc Môn-Khmer Tộc người này có truyền thống làm rẫy và làm ruộng, cùng với hái lượm săn bắn và đánh cá Việc chăn nuôi gia súc, gia cầm dành chủ yếu cho các lễ cúng hơn là cải thiện bữa ăn Nghề thủ công của dân tộc này chỉ có đan chiếu lá, gùi

Về văn hóa: Trong phong tục đám cưới của người Bru-Vân Kiều, nhà trai trao cho nhà gái một thanh kiếm Cô dâu khi về nhà chồng thường trải qua nhiều nghi lễ phức tạp: bắc bếp, rửa chân Trong họ hàng, ông cậu có quyền quyết

định khá lớn đối với việc lấy vợ, lấy chồng cũng như khi làm nhà, cúng bái của các cháu

Nhạc cụ truyền thống người dân Bru-Vân Kiều có nhiều loại: trống, thanh

la, chiêng núm, kèn, đàn,… Dân ca của dân tộc này có nhiều làn điệu như "chà chấp" (vừa hát vừa kể) rất phổ biến, hay "hát sim" hình thức hát nam nữ khi đi tìm hiểu nhau Ca dao, tục ngữ, truyện cổ các loại của người Bru-Vân Kiều rất phong phú

Người Bru-Vân Kiều ở nhà sàn nhỏ Ở gần bờ sông, suối, các nhà trong làng tập trung thành một khu trải dọc theo dòng chảy Nếu ở chỗ bằng phẳng rộng rãi, các ngôi nhà trong làng xếp thành vòng tròn hay hình bầu dục,

ở giữa là nhà công cộng Nhà của người Bru-Vân Kiều là nhà sàn có hai mái, thường lợp bằng lá mây hoặc lá cọ Chiều dài của ngôi nhà dài, ngắn bao nhiêu tùy thuộc vào số lượng người trong gia đình, hoặc tùy thuộc vào kinh tế Nhà chỉ có hai cửa chính, một cửa chủ yếu dành cho nữ, còn một cửa chỉ dành cho nam và khách nam Hai bên đầu hồi có những hình trang trí bằng gỗ theo kiểu sừng trâu hoặc đôi chim, vừa đỡ bị tốc lá, vừa mang tính thẩm mỹ Ngày nay, người Bru-Vân Kiều ở nhiều nơi đã có xu hướng ở nhà trệt

Về trang phục: Nam giới Bru-Vân Kiều để tóc dài, búi tóc, ở trần, đóng khố Phụ nữ Bru-Vân Kiều mặc áo và váy Áo nữ có đặc điểm xẻ ngực màu chàm đen và hàng kim loại bạc tròn đính ở mép cổ và hai bên nẹp áo Có nhóm mặc

áo chui đầu, không tay, cổ khoét hình tròn hoặc hình vuông Váy trang trí theo các mảng lớn trong bố cục dải ngang Gái chưa chồng búi tóc về bên trái, sau khi lấy chồng búi tóc trên đỉnh đầu.Có nhóm nữ Bru-Vân Kiều đội khăn bằng vải quấn thành nhiều vòng trên đầu rồi thả sau gáy, cổ đeo hạt cườm, mặc

áo cánh xẻ ngực, dài tay màu chàm cổ và hai nẹp trước áo có đính các "đồng tiền" bạc nhỏ màu sáng, nổi bật trên nền chàm đen tạo nên một cá tính về

phong cách thẩm mỹ riêng trong diện mạo trang phục các dân tộc Việt Nam Tuy nhiên, để tiện cho công việc và sinh hoạt hàng ngày nhiều người Bru- Vân Kiều đã ăn mặc như người Kinh

2 Dân tộc Bru- Vân Kiều ở Quảng Trị

Ở miền núi phía Tây Quảng Trị hiện nay có khoảng 55079 người dân tộc Vân Kiều sinh sống tập trung chủ yếu ở hai huyện miền núi Hướng Hoá và Đakrông với diện tích khoảng 2123km2 , ngoài ra còn sống rải rác ở vùng núi một số huyện như Vĩnh Linh, Cam Lộ Người dân tộc Vân Kiều ở phía tây Quảng Trị bao đời nay vẫn tự hào vì đã lưu giữ được những giá trị văn hoá truyền thống quý báu của dân tộc mình Bên cạnh niềm tự hào cách mạng, họ có cả một gia tài văn hoá cũng đáng trân trọng Những phong tục, nếp sống được truyền từ đời này qua đời khác, dù chịu ảnh hưởng của nền văn hoá hiện đại tiếp thu từ người Kinh nhưng họ cũng biết chọn lọc, và không quên gìn giữ những nét làm nên bản sắc của dân tộc mình

Chương 2:

TỤC CƯỚI HỎI CỦA DÂN TỘC BRU – VÂN KIỀU

1. Tìm hiểu về tục đi Sim

Tục đi sim tiếng Bru - Vân Kiều gọi là Poọc là những đêm tìm hiểu nhau của các chàng trai, cô gái đang đến tuổi trưởng thành Đi Sim là một nét văn hóa lãng mạn của nam nữ thanh niên người Bru – Vân Kiều nói chung và người Vân Kiều ở Quảng Trị nói riêng Đó cũng chính là truyền thống đáng tự hào của dân tộc này Đi Sim là cách đi tìm người yêu của con trai, con gái dân tộc Vân Kiều từ bao đời nay Tục đi Sim thường diễn ra vào các mùa trăng, nhất là những đêm trăng sáng Vì thế mùa trăng được xem là thời điểm lý tưởng nhất cho những buổi đi Sim, là thời điểm mà những chàng trai, cô gái Vân Kiều luôn trông ngóng, đợi chờ Trong quá trình tìm hiểu nhau, người con trai chủ động tìm đến các bản, gia đình người con gái rồi hẹn ý trung nhân của mình ra bờ sông, con suối hay trong những ngôi nhà rẫy để tâm sự, hát đối đáp tìm hiểu tỏ tình với nhau

Con trai Vân Kiều được phép qua nhà con gái chơi bất cứ lúc nào dù nửa đêm khuya khoắt mà không sợ làm phiền bố, mẹ cô gái Khi đã phải lòng nhau, nếu không ngủ ở nhà Xu thì đôi trai gái có thể rủ nhau ra rừng ngủ Cô gái mang theo 1 cái chăn, 1 cái gối, bẻ lá khô lót làm chiếu Đến sáng người con gái phải dậy sớm để về đâm lúa, múc nước, bẻ bắp cho gia đình Tục lệ của người Vân Kiều còn cho phép nếu chàng trai đã phải lòng với cô gái nào thì khi màn đêm buông xuống, họ tìm đến nơi cô gái nằm, rẽ vách bật tín hiệu Nếu đồng ý, cô gái sẽ mở cửa cho vào rồi họ lại dắt nhau ra rừng, ra chòi canh rẫy để tìm hiểu nhau Con trai không được phép ép buộc con gái yêu mình, không được tranh người yêu và phải nhường cho người đến trước Theo tục lệ của người Vân

Kiều đôi trai, gái vào rừng ngủ không được đem chiếu, không được bẻ lá tươi lót làm chiếu Nam nữ trước khi tính đến chuyện hôn nhân phải trải qua quãng thời gian tìm hiểu, khi tình cảm và sự chọn lựa đã chín muồi, phải được sự mai mối của ông bà mối, được sự đồng ý của hai gia đình, hai dòng họ trước Trong luật tục cũng như quan niệm của đồng bào Vân Kiều, khi chưa là vợ chồng của nhau thì tuyệt đối không được quan hệ tình dục với nhau, nếu vi phạm sẽ bị trừng phạt

Những lời hát giao duyên của người Bru- Vân Kiều rất độc đáo Đi kèm với những làn điệu dân ca là những nhạc cụ truyền thống tiêu biểu như kèn amam Kèn amam đi kèm với làn điệu Cha-chấp, giọng kèn trầm và âm vang Trong những lần đi sim và hát giao duyên, con gái là người giữ kèn amam Ngoài ra, còn có kèn tariền được làm bằng ống trúc, có dùi năm lỗ tạo ra âm thanh trầm bổng Kèn tariền dành cho các chàng trai thổi ở các nhà xu để thổ lộ tâm tình với các bạn gái Trên nền giai điệu truyền thống, trai gái phải tự sáng tác lời, sao cho phù hợp với hoàn cảnh của bản thân Khi nghe lời tự tình của chàng trai:

“Anh là con út

Bố mẹ già vẫn ngóng chờ anh

Người con sau cùng xây hạnh phúc”

Cô gái đáp lại:

“Em biết lắm nỗi lòng anh đó

Và vẫn đợi ông mối bên anh”

Hay:

“Bóng em lấp lánh như sao mới mọc

Dáng em lấp lánh như vầng trăng đêm mười sáu

Ta đi tìm em, em ơi!

Tình em vời vợi như trăng đêm mười bảy

Ta đang lần tìm đến người, người ơi!”

Và để đáp lại tình cảm ấy, người con gái cũng thổ lộ nỗi lòng của mình:

“Nàng ra đi đã tới gần chòm núi

Anh ơi sao anh vẫn chưa ngủ

Anh cứ Oát hoài

Trên các chòi lúa rẫy

Anh có biết không?

Em ở chòi bên này chưa ngủ đợi anh

Muốn thổi kèn Amam nhưng lại thiếu một người

Kèn Amam không thổi một người

Em biết thương ai bây chừ ngoài anh”

Thông qua những mùa đi sim mà các cô gái tìm cho mình người bạn đời khỏe mạnh, dũng cảm, ứng đối nhanh, còn các chàng trai tìm cho mình những cô gái siêng năng, biết lo toan chuyện gia đình, hiền hậu Tuy được tự do tìm hiểu nhưng để đi đến kết hôn các đôi trai gái vẫn phải thông qua ông mối của hai bên, đó là luật tục lâu đời Khi các chàng trai, cô gái xác định với ông mối bên mình là đồng ý thì các chàng trai mới được phép đưa bạc cho cho cô gái (gọi là

lễ bỏ của lần 1) Khoảng 5 ngày sau đó chàng trai đi bỏ của lần 2, số bạc thường nhiều hơn lần trước Tiếp đến, người làm mối bên nhà gái thông báo cho bố mẹ cô gái biết rằng cô đã nhận bạc Khoảng 10 ngày sau, nếu không thấy nhà gái trả lại bạc thì ông mối bên nhà trai đến gia đình bên gái định ngày rước dâu Ông mối là một người có vai trò quan trọng, là sợi dây nói liền hai

gia đình, kết nối hôn nhân, là người chủ hôn, sau đám cưới là người giảng hòa nếu vợ chồng có xích mích Nhiệm vụ của ông mối kéo dài đến khi ông mối hay hai vợ chồng đó qua đời

2 Cưới hỏi

Với người dân tộc Vân Kiều ở miền tây Quảng Trị, việc tổ chức lễ cưới là chuyện quan trọng của cả làng bản chứ không chỉ của riêng một gia đình nào Trong đám cưới có nhiều nghi lễ truyền thống gắn liền với tập quán sinh hoạt của đồng bào Người Bru- Vân Kiều thường chọn các ngày 6, 8, 10, 16, 18 trong các tháng đầu năm và cuối năm để làm lễ cưới, đặc biệt là các tháng 11,

12 khi vùa thu hoạch mùa vụ xong, rất thuận tiện cho nhà có đám cưới Dù là tháng nào thì người dân Bru- Vân Kiều vẫn kiêng chọn các ngày cuối tháng vì

sợ ốm đau, bệnh tật Trước khi đến rước dâu, nhà trai đứng dưới sàn nhà gái và hai bên sẽ đối đáp những câu mà qua bao nhiêu thế hệ không thay đổi Nhà gái

sẽ hỏi nhà trai rằng:

“Các ông, các bà đi đâu?”

Nhà trai sẽ từ tốn thưa:

“Chúng tôi đi rước con gái ông bà về làm dâu” Nhà trai lại hỏi:

“Các ông bà cần gì?”

Sau đó, nhà trai phải nộp đầy đủ những lễ vật mà nhà gái thách cưới rồi hẹn ngày giờ để tổ chức hôn lễ Tùy theo kinh tế của từng gia đình nhà trai mà nhà gái đưa ra mức đòi hỏi phù hợp Việc thách cưới chỉ do những người có vai vế trong gia đình, dòng họ bàn bạc với nhau, trong đó, cậu của cô dâu đóng vai trò quyết định, cô dâu chú rể tuyệt đối không được góp ý vào Thông thường, nhà

gái yêu cầu: trâu, bò, dê, lợn, bạc trắng và những chuỗi hạt đeo cổ được làm bằng đá quý tặng riêng cho cô dâu

Khi chú rể và những người đại diện bên nhà trai sang nhà gái đón dâu, ngoài một số lễ vật mang sang bên nhà gái theo yêu cầu từ trước thì thanh kiếm, chiếc nồi đồng và đồng bạc trắng là ba thứ không thể thiếu trong lễ đón dâu Đây chính là những lễ vật cần phải có để tiến hành tục lệ trao kiếm và chỉ khi thủ tục này hoàn tất thì cô dâu mới được rời khỏi nhà mình về nhà chồng Đây là tục lệ thiêng liêng đối với người Bru- Vân Kiều, do đó màn trao kiếm được quy định rất chặt chẽ, không cho phép hai bên nhà trai, nhà gái tự ý chế tác, thêm thắt Thanh kiếm biểu hiện cho sự gắn bó khăng khít giữa vợ và chồng Đồng bào Bru- Vân Kiều quan niệm chuôi kiếm và lưỡi kiếm là 2 bộ phận không thể tách rời nhau, cũng như đôi vợ chồng khi đã cưới nhau thì không thể thiếu 1 trong 2 người Ngoài ra, thanh kiếm còn tượng trưng cho sức mạnh của chàng trai, là nơi cha mẹ cô dâu có thể yên tâm trao gửi con gái mình cho chàng rể

Nghi thức trao kiếm được diễn ra như sau: Khi chú rể đưa cho cô dâu thanh kiếm, chiếc nồi đồng và đồng bạc trắng, cô dâu sẽ đưa lại tất cả những thứ đó cho mẹ đẻ của mình Mẹ cô dâu sẽ bắc chiếc nồi đồng lên bếp, cho 1 ít nước vào nồi cùng với đồng bạc trắng, cuối cùng bà sẽ đâm mũi kiếm xuống bên cạnh chiếc nồi đồng đang đặt trên bếp Thủ tục trao kiếm như trên coi như đã hoàn tất, lúc này cô dâu có thể theo nhà trai về nhà chồng Ngày nay tục trao kiếm vẫn được diễn ra trong mỗi đám cưới, tuy nhiên không có điều kiện như trước là mỗi chú rể có 1 thanh kiếm trao cho nhà gái Người ta có thể mượn kiếm nhau hoặc có dòng họ làm một thanh kiếm để cho các chàng trai trong dòng họ dùng khi có lễ cưới Thay vào việc nhà gái cất giữ kiếm như một thứ tài sản quý trong nhà thì thanh kiếm có thể trả lại người chủ của nó sau khi lễ cưới kết thúc hoặc được treo trang trọng để trên bàn thờ của dòng họ

Đón dâu thường được tổ chức vào buổi chiều Theo quan niệm của người Vân Kiều, đây là thời khắc thiêng liêng nhất vì là lúc các vị thần linh, Giàng sông, Giàng suối về với dân bản Họ nhà trai đến đón dâu sẽ ở lại vui cùng nhà gái suốt đêm Việc bố trí khách mời của họ nhà gái đều do Thâu kê, người có uy tín trong bản đứng ra đảm nhiệm Trước khi cho con về nhà chồng, nhà gái thiết đãi nhà trai một bữa cơm thân mật từ lễ vật chiều hôm trước Trong đám cưới, ngoài thịt lợn, gà và rượu, còn có hai loại bánh không thể thiếu, đó là bánh Beng và bánh Dày làm từ một loại nếp rẫy Đây là loại bánh không thể thiếu trong những ngày lễ, tết trở thành món ăn đặc khó quên đối với những ai đã từng dự đám cưới hay các lễ, hội của đồng bào Vân Kiều trên dãy Trường Sơn

Đặc biệt, trong đám cưới của người Vân Kiều, khi nhà trai nộp đủ lễ vật thách cưới cho nhà gái thì phía nhà gái cũng phải trả lại lễ vật cho nhà trai Lễ vật nhà gái trả lại là những chiếc bánh Dày và những tấm váy xấn của phụ nữ Đồng bào Vân Kiều quan niệm, bánh Dày là dành cho khách nhà trai ăn trên đường đón cô dâu về, những tấm váy xấn gửi cho phụ nữ, những người không có điều kiện dự tiệc cưới, nhằm thể hiện mối quan hệ tình cảm thông gia giữa hai gia đình Đồng bào Vân Kiều cũng thường tặng quà cưới chúc phúc cho đôi vợ chồng trẻ sống hạnh phúc, bền lâu bằng những chiếc bánh Dày Ngoài những lời chúc tốt đẹp dành cho cô dâu chú rể, họ tập trung hát để chúc mừng cho gia đình Điệu hát trong đám cưới của người Vân Kiều là làn điệu Oát-xà-nớt đi kèm với tiếng sáo khui

Lúc đưa dâu, phía nhà gái chỉ cho phép những thanh niên chưa lập gia đình cùng đi, còn bố mẹ, người thân của cô dâu đã có vợ có chồng thì không được đi theo

Khi cô dâu bước về nhà chồng, ngay giữa cầu thang, người Vân Kiều đặt sẵn một phiến đá và khi cô dâu chuẩn bị bước vào nhà, mẹ chồng cầm gáo nước dội