Ô nhiễm ký sinh trùng trong đất và giải pháp

Biện pháp canh tác...19 Xử lý ô nhiễm & thoái hóa môi trường đất LỜI MỞ ĐẦU Môi trường đất là môi trường đa dạng sinh học, với nhiều loài sinh vật tồn tại và phát triển trong nó, bên cạn

GVHD: GSTSKH Lê Huy Bá

Tp Hồ Chí Minh, ngày 4 tháng 5 năm 2010

Xử lý ô nhiễm & thoái hóa môi trường đất

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 3

I TỒNG QUAN VỀ Ô NHIỄM KÝ SINH TRÙNG TRONG ĐẤT 4

1 Nguyên nhân ô nhiễm ký sinh trùng trong đất 4

2

Hiện trạng ô nhiễm ký sinh trong đất 4

3 T ác hại của ký sinh trùng đến con người 5

II BIỆN PHÁP PHÒNG NGỪA & xử LÝ ĐẤT Ô NHIỄM KST 13 1 Biện pháp công trình 13

2 Biện pháp canh tác 19

Xử lý ô nhiễm & thoái hóa môi trường đất

LỜI MỞ ĐẦU

Môi trường đất là môi trường đa dạng sinh học, với nhiều loài sinh vật tồn tại

và phát triển trong nó, bên cạnh những loài có ích cũng có những loài có hại cho sinh vật và con người Ký sinh trùng là một trong số chúng, chúng tồn tại trong đất cũng như nhừng sinh vật khác, nhưng nếu số lượng của chúng vượt quá giói hạn sẽ làm mất

di sự cân bằng trong đất Từ đó, ảnh hưởng xấu một cách trực tiếp hoặc gián tiếp đến con người và các sinh vật khác Ta gọi đó là sự ô nhiễm ký sinh trùng trong đất

Đe tài này tìm hiêu về nguyên nhân, hiện trạng, tác hại của ô nhiễm ký sinh trùng trong đất và các giải pháp nhàm ngăn ngừa và xử lý đối với đất nhiễm ký sinh Mặc dù đã rất cố gắng nhưng không tránh khỏi thiếu sót, mong nhận được sự dóng góp của các bạn

Tác giả

tỷ lệ nhiễm KST là 9,1%, trong đó, tỉ lệ nhiễm KTS rau ở nông thôn cao hơn thànhphố Trong đó, nhiễm trúng giun đũa là 2,4%, giun tóc là là 2,2%, nhiễm ấu trùnggiun móc/lươn 3,6%, nhiễm trứng sán lá gan nhỏ/sán lá ruột nhỏ là 0,3 (ở nông thôn)

và 0,9% (ở thành phố), tỷ lệ nhiễm đon bào chung 53% và 72,2% trong đó có khảkhuẩn E.coli và bào nang amíp

Xử lý ô nhiễm & thoái hóa môi trường đất

Hình 1: hố ủ sẳn phân để tưới rauTheo kết quả nhiên cứu giữa các nhà khoa học Việt Nam và Đan Mạch, giữaViện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương (Việt Nam) và Viện Thú y Quốc gia, Trường Đạihọc Kỹ thuật (Đan Mạch) trong dự án DANIDA (Cơ quan Hợp tác Phát triển Đanmạch) với tên gọi “Đon bào đường ruột ớ Việt Nam Khảo sát nước tưới tại một số xãngoại thành Hà Nội, lấy mẫu nước ở đầu nguồn - sông Tô lịch, kênh dẫn, hồ cá, vườnrau, chứng tỏ ràng: Ở tất cả các mẫu đều chứa vi khuẩn do nhiễm phân E.coli với mật

độ trung bình 10 ngàn đến 100 ngàn khuân trong 100 millilit (ml), vượt giới hạn chophép của WHO là dưới 1 ngàn khuẩn trong 100 ml đối với nước thải dùng trong chănnuôi và trồng trọt Với trứng giun, thì kết quả khảo sát như sau: ~ 10 - 100 trứng trong

1 lít, trong lúc quy định của WHO là không được quá 1 trứng trong 1 lít

1 Tác hại của ký sinh trùng đến con ngưòi

Khi rác thải bỏ, phân tươi đi vào trong đất thường mang nhiều vi khuấn gâybệnh: trực khuẩn luỵ, thương hàn, phẩy khuẩn tả Đặc biệt là các loài ký sinh trùnggây bệnh, chúng xâm nhập vào cơ thể con người và vật nuôi thông qua môi trường đấtbàng nhiều con đường khác nhau nhưng chủ yếu : người - đất - người, động vật nuôi

- đất - người, đất - người

Hình 2: các kiểu chu kỳ của ký sinh trùngl_ife Cycle of Dracurtciềiiis mec/ịnensis

> I ĩ

ị

Humans are Iníected when

they ingcst water containin53 Inĩected copepods.

ị

Juv«nlle worms exlt the Intestlnal

tract and migrate to the

most often).

Juvenlle worms Ingested

by copepods and mature Into ềnrectlve stage.

Females produce juvenlles bllster rórms on skin The bllster breaks open and juveniles liberated into

water.

(Parasites and Parasitologĩcal Resources)

Hình 3 : vòng tuần hoàn sự sổng của loài Dracunculus medinensis(Nguồn: http://wiki.answers.com/Ọ/Why_Dracunculus_Medinensis)

Xử lý ô nhiễm & thoái hóa môi trường đất

The Life Cycle of Guinea VVorm Disease

Hình 4 : vòng tuần hoàn của bệnh ký sinh ở người

Một số loài ký sinh trùng phô biến nhất của con người và những tốn thương màchúng có thế gây ra cho sức khỏe

Giun móc (Necator americanus): Loài giun tròn ký sinh này được lây truyền vào

cơ thế con người qua đường nước bị ô nhiễm, hoặc trái cây và rau cải Àu trùnggiun móc phát triển bên trong ruột của con người, nơi chúng thường dính vàothành ruột và uống máu Đôi khi giun móc gây ra một dạng thiếu máu gọi là

anchylostomiasis Triệu chứng nhiễm giun móc: suy nhuợc, đau bụng, buồn nôn,tiêu chảy, thiếu máu.

Cái ghẻ (Sarcoptes scabiei var Hominis): Thuờng đuợc biết đến nhu' là

loài ve gây ngứa cho con người, loại ký sinh trùng được lây nhiễm qua đường tiếpxúc ngoài da Các cái ghẻ đẻ trứng của chúng trên da người, gây ra phản ứng viêm

và ngứa dữ dội Triệu chứng nhiễm ghẻ: ngứa, đau nhức, nỗi mụn nhỏ, tay ngoàida

Lớp ĐHMT3A-Viện KHCN & QLMT

Xử lý ô nhiễm & thoái hóa môi trường đất

Giun đũa (Ascaris lumbricoides): Với chiều dài 15-35 cm, đây là loài có

kích thước lớn nhất trong nhừng loài giun tròn ký sinh trong đường ruột của conngười.Trứng của chúng được nhiễm vào cơ thế qua đường ăn uống Trứng nở vànhanh chóng xâm nhập thành ruột, nơi những ấu trùng hút máu để lớn lên Từ đó,giun đũa có thể chui vào đường phổi, nơi chúng gây những cơn ho và có thể bịnuốt trở lại vào ruột Triệu chứng nhiễm giun đũa: sốt, mệt mỏi, dị ứng phát ban,nôn, tiêu chảy, thần kinh bất ốn, ho và thở khò khè

Sán lá máu (Schistosoma mansoni, s haematobium, s.

japonicum): Chúng là nhũng con sán lá nhỏ sống trong máu của thân chủ và gây

ra bệnh máu nhiễm giun, vốn sống trong nước, sán lá máu xuyên qua da của nạnnhân khi họ tiếp xúc với nước bị ô nhiễm Chúng lá nguyên nhân gây viêm nhiễm

ký sinh trùng (sưng) và tôn thương các cơ quan nội tạng, đặc biệt là gan Nhữngcon sán trưởng thành vẫn có khả năng tồn tại thân chủ nhân trong nhiều thập niên,

và có thế không gây ra bất kỳ triệu chứng nào trong nhiều năm Chúng rời khỏithân chủ qua trong phân và và có thế trải qua một phần của vòng đời trong cơ thếloài ốc sên Triệu chứng nhiễm sán lá máu: sốt, đau, ho, tiêu chảy, sưng hạch, đờđẫn

Sán dây (Taenia solium): Lây truyền qua thực phấm, ấu trùng sán dây dính

vào ruột của nạn nhân bằng một móc trên đầu của mình Sau 3-4 tháng, chúngtrưởng thành với các cơ quan sinh sản phát triên và có thế tồn tại tới 25 năm trong

cơ thế người Trứng của chúng được bài tiết trong phân và có thế sống sót trênthảm thực vật, nơi được tiêu thụ bởi bò hay lợn và lại có cơ hội truyền cho conngười Triệu chứng nhiễm sán dây: buồn nôn, nôn, viêm mắt, tiêu chảy nặng ruột,chóng mặt, phù, suy dinh dưỡng

Giun kim (Enterobius vermicularis): Dài khoảng 8-13 mm, giun kim là

một ký sinh trùng phổ biến, gây ra bệnh giun kim ở con người Chúng làm tổ trongruột của thân chủ Không giống như nhiều ký sinh trùng khác, chúng không thế

Xử lý ô nhiễm & thoái hóa môi trường đất

thâm nhập vào vào máu và không thế tồn tại trong các bộ phận khác của cơ thể đối

dù chỉ trong thời gian ngắn Chúng đẻ trứng ở bên ngoài cơ thể người, thường làvùng xung quanh hậu môn, gây ngứa ngáy: điều này giúp thực hiện sự lây lan của

ấu trùng qua tay người Triệu chứng nhiễm giun kim: ngứa ở hậu môn

Giun chỉ (Wuchereria bancroíti): Àu trùng của loài ký sinh trùng này tồn

tại trong cơ thế loài muỗi, lây nhiễm vào con người khi muỗi đốt Các ấu trùng này

di chuyển đến các hạch bạch huyết, chủ yếu là ở chân và vùng sinh dục, và trưởngthành trong khoảng một năm Chúng thường gây bệnh giun chỉ nhiệt đới, nhưngtrong những trường họp hạn hữu có thể gây ra bệnh về da Triệu chúng nhiễm giunchỉ: sốt, ón lạnh, nhiễm trùng da, đau đớn các hạch bạch huyết gây, sùi da, sung

Ký sinh trùng Toxoplasma gondỉỉ: Loài ký sinh trùng hình lười liềm này

thường xâm nhập vào hệ thống thần kinh trung ương của con người Con người bịnhiễm chúng do ăn thịt chưa nấu chín hoặc do tiếp xúc với phân mèo bị nhiễmbệnh Hầu hết mọi người đã tiếp xúc với ký sinh trùng này một lần và sinh rakháng thế miến nhiễm với nó Nhưng một vài cá nhân có hệ miễn dịch yếu và cảbào thai có the bị ảnh hưởng nghiêm trọng dẫn đến tử vong do nhiễm bệnh Triệuchúng nhiễm: cúm, sốt, ón lạnh, mệt mỏi, đau đầu

Xử lý ô nhiễm & thoái hóa môi trường đất

Trùng roi Giardia lamblia: Giardia lamblia là một loại trùng roi đơn bào,

ký sinh ở đường ruột của con người Khi cư ngụ trong ruột của con người, chúnggây nên những viêm nhiễm và tổn thương, làm giảm khả năng hấp thụ dinh dườngcủa đường ruột và bệnh sốt tiêu chảy Có khả năng tồn tại sau những quá trình xữ

lý nước nghiêm ngặt, loài ký sinh trùng này thường tồn tại trong nước uống Triệuchứng nhiễm: tiêu chảy, buồn nôn, đau bụng, giảm cân, ợ ra mùi “trứng thối”

Trùng Entamoeba histolytica: Loài sinh vật đơn bào này gây ra một chứng

bệnh nhiễm a-míp gọi là bệnh amoebiasis Được tìm thấy trong nước, môi trường

ẩm ướt và trong đất và có thể làm ô nhiễm trái cây và rau cải, loài trùng này chủyếu lây nhiễm qua đường phân ở người và các động vật linh trưởng khác Chúng

có khả năng gây tử vong nhiều hơn bất kỳ loại trùng đơn bào nào khác Triệuchứng nhiễm: đau bụng, giảm cân, suy nhược, tiêu chảy, áp xe gan

B- BIỆN PHÁP PHÒNG NGỪA & GIẢM THIỂU Ô NHIỄM KÝ SINH TRÙNG TRONG ĐÁT

1 Biện pháp công trình

Một năm, một người thải ra chừng 360 - 700kg (phân và nước tiêu) Trongphân ủ có khoảng 1% nitơ, 0,5% phospho, 0,3% kali, là những chất rất cần thiết cho

cây trồng

Xử lý phân theo đúng yêu cầu có ý nghĩa to lớn đe bảo vệ môi trirờng bên

ngoài, cắt đứt một mắt xích trong quá trình dịch

Yêu cầu của một công trình vệ sinh về mặt vệ sinh dịch tễ

Đe phù hợp với hoàn cảnh và môi truờng Việt nam cũng như điều kiện canh táccủa ngành nông nghiệp thì bất kể loại công trình vệ sinh nào cũng nhằm giải quyết 2

mục tiêu cơ bản là:

- Diệt trừ mầm bệnh không cho nó phát tán ra ngoài

- Biến chất thải bỏ (đặc và lỏng) thành nguồn phân bón hữu cơ để tăng màu mỡcho đất, cung cấp chất dinh dường cho cây trồng và an toàn khi dùng

Để đáp ứng 2 mục tiêu trên, một công trình xử lý phân phải đạt được 6 yêu cầu

sau:

- Không làm nhiễm bẩn đất, nguồn nước tại nơi xây dựng

- Không có mùi hôi thối

- Không thu hút côn trùng và gia súc

- Tạo điều kiện để phân, chất thải bị phân hủy và hết mầm bệnh

- Thuận tiện khi sử dụng, nhất là đối với trẻ em

- Được nhân dân áp dụng và phù hợp với điều kiện tự nhiên của địa

Xử lý ô nhiễm & thoái hóa môi trường đất

Hình 5: Hố xí 2 ngăn kiểu Việt Nam(Nguồn: http://www.weblife.org/humanure vàhttp://www.ias.unu.edu/proceedings/icibs/ecosan/clark.html)

Hình 6: Sơ đồ hố xí 2 ngăn kiếu Việt NamTheo các viên chức của Bộ Y tế sau 45 ngày ủ phân có đậy kín trong hộc “tất

cả các vi khuân và virus trực khuân, trứng, ấu trùng và ký sinh trùng đường ruột đều

bị tiêu diệt và các chất hữu cơ độc hại đã trở thành khoáng chất” (trích dẫn bởi

McMicheal, 1976) Theo một báo cáo của Bộ Y tế, 1978, phân người sau khi được ủnhư vậy đã trở nên không còn mùi hôi và được sử dụng như một loại phân bón rất tốt.Loại phân này khi dùng để bón ruộng đã gia tăng năng suất cây trồng từ 10 - 25% nếu

so sánh với phân tươi (không được ủ cho hoại)

Theo Witold Ryberynski et al., (1978), loại hố xí 2 ngăn này đã được giới thiệutrong cuốn sách “Health in the Third World” in năm 1976 và được tác giả là bà Dr.Joan McMicheal, đánh giá cao về mặt vệ sinh môi trường cho các nước đang pháttriển Kiểu hố xí 2 ngăn của Việt Nam đã được giới thiệu và áp dụng cho một số quốcgia vùng Trung Mỳ như Mexico, Guatemala, với một số cải tiến nhỏ

Hình 7 : phối cảnh hố xí 2 ngăn ở Việt Nam

(Nguồn: Witold Ryberynski et al., 1978)

> Hố xí tự hoại do chủ nhà tự xâv (Owner-built composting toilet)

Loại này là một kiểu nhà vệ sinh đơn giản được phổ biến rộng rãi ở nhiều vùngnông thôn trên thế giới, do chủ nhà tự xây vì họ không có đủ khả năng tài chính đểtrang bị một nhà vệ sinh tốt làm sẵn, có bán trên thị trường Nông dân lợi dụng khảnăng phân hủy phân người tụ’ nhiên ngay trong điều kiện nhiệt độ thấp

Ưu điếm của loại hố xí này là rẻ tiền mà vẫn có the bảo đảm một khả năng xử

lý phân người tương đối vệ sinh và an toàn, gần như không dùng nước hoặc dùng rât

Xử lý ô nhiễm & thoái hóa môi trường đất

ít, quản lý đơn giản và ít hao năng lương, vận hành không mùi hôi và phân ngườiđược tái sử dụng cho nông nghiệp

Hình 8 : hố xí tự hoại do chủ nhà tự xây (hình cắt phối cảnh)

(Nguồn: http://www.wcblife.org/humanure)

> Ngoài ra còn có một số dạng hố xí phổ biến khác:

Hình 9: hố xí lấy phân bằng xe(Nguồn: http://www.yourhome.gov.au/technical/fs23.htm )

vách ngán cho tiếu vá ốogdin

NHÀ xi Tự HOẠI GUATEMALAN

Môtoến thé tÙB Hổ M 2 ngán của v&l ham, hó xi tư hoai 2 hộc nảy tn«ét kề vôi

vièc tách nẻng nước bểu vã

phin Kr.h phorg lòn chó ngồi tcdet pl*ia bén phái chì ong phần cách nưòc bấu theo f à

nưữc bịj đuoc

Chuyên ra ngoái để thu gcn Hinh ờ gứa ch' Ihôt nơi ú phản birg vách ngán Hinh

phía trái Chl rnỏt hóc ủ ổã

đáy vi hộc ha đang lám đày Chó ngà cổ thề địch chuyền đưọc

Hình 10: hố xí tự hoại kiểu GUATEMALAN(Nguồn: http://www.weblife.org/humanure)

Xử lý ô nhiễm & thoái hóa môi trường đất

(Nguồn: http://www.yourhome.gov.au/technical/fs23.htm )

Hình 13: hố xí kiêu mặt trời (Nguồn: Ecological Sanitation, 1998)

2 Biện pháp canh tác 2.1 Sử dụng phân chuồng đã ủ hoại

Đặc diểm: Phân chuồng là hổn hợp chủ yếu của: phân, nước tiểu gia

súc và chất độn Nó không những cung cấp thức ăn cho cây trồng mà còn bổsung chất hữu cơ cho đất giúp cho đất được tơi xốp, tăng độ phì nhiêu, tăng

hiệu quả sử dụng phân hóa học

Hình 14: ủ phân gia súc

Chế biến phân chuồng: Có 3 phương pháp

ủ nóng (ủ xốp): Lấy phân ra khỏi chuồng, chất thành lớp, không được

nén, tưới nước, giữ ẩm 60-70%, có thể trộn thêm 1% vôi bột và 1-2% SuperLân, sau đó trét bùn che phủ cho kín hàng ngày tưới nước, thời gian ủ ngắn 30-

40 ngày, ủ xong là sử dụng được

Ú nguội (ủ chặt): Lấy phân ra khỏi chuồng xếp thành lớp, mỗi lớp rắc

khoảng

(2%) lân, nén chặt Đống phân ủ rộng khoảng 2-3m, cao 1, 5-2m, trétbùn bên ngoài tránh mưa Thời gian ủ lâu, 5-6 tháng mới xong

chặt ủ tiếp lớp khác lên trên, trét bùn kín, có thể cho thêm vào đống phân ủ cácloại phân khác như: phân thỏ, gà, vịt làm phân men đê tăng chât lượng phân

2.2 Biện pháp CO’ gió’ và hóa học

> Phơi đất: cày xới lớp đất mặt, tạo diều kiện tiếp xúc ánh nắng mặt trời

Nhò' vào bức xạ mặt trời tiêu diệt ký sinh trùng co hại

Hình 15: cày xới đất chuẩn bị vụ mùa

> Phun thuốc diệt trùng: sử dụng các hóa chất diệt trùng, dặc biệt phồ biến nhất là

bón vôi Vì nó là biện pháp rẻ tiền và ít gây hại cho môi sinh

Xử lý ô nhiễm & thoái hóa môi trường đất

Hình 16: bón vôi và phun thuốc diệt trùng

2.3 Khử trùng đất bằng năng lượng mặt tròi

Trên những mảnh đất phủ nilon, ánh nắng mặt trời có thê làm nhiệt độ củađất tăng tới 60 độ c, và loại trừ 90-100% số bào tử nấm và vi trùng gây hại Nhiệt

độ cao còn khiến đất giải phóng ra một lượng đáng kể các chất vi lượng, kích thíchcây trồng tăng trưởng

Hình 17: màng phủ nông nghiệpCông nghệ khử trùng đơn giản và hiệu quả này đang được ứng dụng trênđảo Síp, nhằm làm giảm việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và các hóachất độc hại khác, mà vẫn đảm bảo năng suất cây trồng

Đầu tiên, người ta xới đất thật kỳ, sau đó đặt hệ thống tưới, vì đất ẩm sẽ dẫnnhiệt tốt hơn Tiếp đó, mặt đất được phủ những tấm màng chất dẻo mỏng và trongsuốt Nắng hè nhiệt đới sẽ làm cho nhiệt độ của đất lên tới 60 độ c Sau một hoặchai tháng, lớp bạt chất dẻo được gờ bò và đất đã sẵn sàng đế gieo trồng Nếu ápdụng trong nhà kính, kết quả còn tốt hơn do hiệu ứng nhà kính đem lại Các vikhuẩn, nấm và nhiều loại động vật gây hại mùa màng sống trong khoảng 30 cmdưới lòng đất sẽ bị sức nóng tiêu diệt