Phong cách truyện ngắn dạ ngân

Cụ thể hơn một chút về chính nhà văn Dạ Ngân, tác giả Thu Hà trongcuộc đối thoại với Dạ Ngân về vấn đề hiện thực và sự góp mặt của nó trong tácphẩm - đã nhận đợc những lời tâm huyết nh s

Bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học vinh

nội dung

Chơng 1: truyện ngắn dạ ngân trong bức tranh chung của truyện ngắn việt nam sau 1975 71.1 Thể loại truyện ngắn trong văn học hiện đại 7

1.1.2 u thế của thể loại truyện ngắn 111.2 Phong cách và phong cách nghệ thuật nhà văn 13

1.3 Phong cách truyện ngắn Dạ Ngân trong bối cảnh đổi mới

1.3.1 Bức tranh chung về truyện ngắn Việt Nam sau 1975 171.3.2 Truyện ngắn Dạ Ngân - một phong cách độc đáo

3.3.3 Giọng điệu chiêm nghiệm suy t 92

tài liệu tham khảo 112

Lời cảm ơn

Trớc hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Đinh Trí Dũng, ngời đã luôn tận tình hớng dẫn, chỉ bảo và tạo cho tôi nhiều hứng thú trong công việc nghiên cứu vốn rất nhiều khó khăn, thử thách này.

Tôi xin cảm ơn sự quan tâm giúp đỡ của các thầy cô giáo trong Tổ Văn học Việt Nam - Khoa Ngữ văn - Trờng đại học Vinh đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôi thực hiện công việc của mình.

Tôi xin chân thành cảm ơn nhà văn Dạ Ngân, ngời đã cung cấp những

t liệu quý để tôi có thể hiểu và tự tin hơn trong quá trình nghiên cứu

Và cuối cùng, xin chân thành cảm ơn gia đình và bạn bè đã động viên, khích lệ tôi trong suốt thời gian thực hiện và hoàn thành đề tài này.

ra cách nhìn khác trớc Một đội ngũ ngời cầm bút mới xuất hiện, mang theonhu cầu của thời đại và nhu cầu tự thân, phản ánh cuộc sống con ngời củangày nay, của thời này Trong đội ngũ ấy, nữ giới góp mặt ngày càng đông

đảo Đó là các nhà văn Lê Minh Khuê, Võ Thị Hảo, Y Ban, Nguyễn Thị ThuHuệ, Phan Thị Vàng Anh, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Thị ấm, Dạ Ngân Mỗitác giả đều thể hiện mình trên những thể loại a thích; và nhà văn Dạ Ngân thểnghiệm mình qua truyện ngắn để “gửi gắm nhanh một nỗi niềm” nh có lần chịngỏ lộ trong tập truyện ngắn Nớc nguồn xuôi mãi của mình.

Tìm hiểu văn xuôi, đặc biệt là tìm hiểu truyện ngắn giai đoạn này sẽgiúp chúng ta có đợc cái nhìn bao quát về đời sống văn học Việt Nam sau năm1975

1.2 Truyện ngắn, tự nó là một mảnh đời, một câu chuyện, một nhắn gửitới con ngời Với những u thế tự thân, truyện ngắn ngày càng khẳng định vaitrò của nó với độc giả hôm nay Đội ngũ nhà văn nữ sau 1975, trong đó có DạNgân cùng chung sức đem đến cho nền văn học dân tộc Việt một luồng gió lạvới những quan niệm mới mẻ về cuộc sống, con ngời và xã hội Việc đi sâu,nghiên cứu truyện ngắn Dạ Ngân không những giúp chúng ta hiểu hơn đặc tr-

ng của thể loại; mà còn thấy đợc những đóng góp của chị trong tiến trình đổimới văn học Việt Nam sau năm 1975

1.3 Dạ Ngân ghi dấu ấn trên văn đàn ở bảy tập truyện ngắn có giá trị:

Quãng đời ấm áp, Nxb Phụ nữ 1986; Con chó và vụ ly hôn, Nxb Hội Nhà văn

1990; Cõi nhà, Nxb Thanh niên 1993; Dạ Ngân truyện ngắn chọn lọc, Nxb

Văn học 1995; Dạ Ngân và Nguyễn Quang Thân - truyện ngắn chọn lọc, Nxb

Phụ nữ 1997; Nhìn từ phía khác, Nxb Hà Nội 2002 Mới nhất là tập truyện

ngắn Nớc nguồn xuôi mãi, Nxb Phụ nữ 2008.

Gần trăm truyện ngắn, hợp ở bảy tập truyện đã chứng tỏ sự miệt mài,khả năng nghệ thuật thiên bẩm có trong con ngời tác giả Và chính chúngcũng cho độc giả thấy rõ hơn một cây bút giàu nữ tính - có khả năng đi sâuvào những tình huống phức tạp trong đời sống tinh thần nhân vật

Bằng những trăn trở kiếm tìm và sức sáng tạo không ngừng, nhà văn DạNgân thực sự đã tạo đợc cho mình một phong cách riêng độc đáo - điều màkhông phải ai cũng làm đợc!

Với sự đồng cảm của ngời cùng giới, tác giả luận văn rất yêu thích vàthấy thực sự hứng thú với tác phẩm trong những tập truyện ngắn kể trên của

nhà văn Dạ Ngân Và đây cũng chính là lý do khiến chúng tôi lựa chọn đề tài

Phong cách truyện ngắn Dạ Ngân Sự khảo sát của chúng tôi, hy vọng sẽ làm

sáng tỏ hơn nữa nghệ thuật viết truyện ngắn của chị; đồng thời cũng góp thêmtiếng nói khẳng định phong cách của nữ nhà văn này

2 Lịch sử vấn đề

Là cây bút có tiếng trong làng văn chơng, nhà văn Dạ Ngân ngoài việcsáng tạo nên những thể loại khác, thì sự đóng góp cho truyện ngắn đã lên tớibảy tập Số lợng từng ấy quả không “mỏng” chút nào Tuy vậy công trình vềtruyện ngắn Dạ Ngân trong giới nghiên cứu vẫn quá ít ỏi, cha xứng đáng vớisức sáng tạo của chị Qua khảo sát chúng tôi nhận thấy: các ý kiến đánh giáhay bình phẩm về truyện ngắn Dạ Ngân không nhiều, phần lớn chỉ là nhữngbài viết ngắn in trên báo hoặc tạp chí, trong đó có một số nhận xét chung khi

đặt Dạ Ngân trong hệ thống những nhà văn cùng giới hay Dạ Ngân bên chồng

là nhà văn Nguyễn Quang Thân

Phạm Xuân Nguyên trong công trình Tuyển văn tác giả nữ Việt Nam

1975 - 2007, Nxb Phụ nữ, Hà Nội 2007 có nhận xét: từ năm 1975, đất nớc

chuyển từ chiến tranh sang hoà bình, cuộc sống dần trở lại sự vận động bìnhthờng quen thuộc với bao khó khăn phức tạp của thời hậu chiến Đã có sự biến

đổi đáng kể trong đời sống xã hội mà văn học cũng ảnh hởng không nhỏ

“Một đội ngũ ngời cầm bút mới xuất hiện mang theo nhu cầu thời đại và nhucầu tự thân phản ánh cuộc sống và con ngời hôm nay, của thời này Trong độingũ đó, nữ giới có mặt ngày càng đông đảo Cuộc sống ngày càng đi về phíatrớc, càng vận hành theo quy luật tất yếu và bình thờng của muôn mặt nhânsinh thì sự tham gia của phụ nữ vào nhiều lĩnh vực hoạt động xã hội ngày càngtăng, càng mạnh mẽ Văn chơng không là ngoại lệ, cho nên, hơn 30 năm kể từ

1975 đã có một đội ngũ chung của nhà văn Việt Nam” Họ “xuất hiện vàkhẳng định mình trên văn đàn trong khoảng thời gian này” Nhận định trêncho thấy tác giả Phạm Xuân Nguyên rất đề cao vai trò của nữ giới trong sángtác văn học

Trên báo an ninh thế giới số 34 (tháng 5/2004) với bài “Có phải các nhà

văn nữ viết hay hơn các quý ông?”, tác giả Nguyễn Văn Trờng đã mạnh dạn

đ-a rđ-a dự báo: “Chúng tđ-a chđ-a trả lời đợc rõ ràng rằng liệu các nhà văn nữ có viếthay hơn các quý ông hay không? Nhng chúng ta có thể khẳng định rằng

những giọng văn của các nhà văn nữ cuồng nhiệt hơn, ấm nóng hơn, trungthực hơn những trang văn của một số quý ông”

Cụ thể hơn một chút về chính nhà văn Dạ Ngân, tác giả Thu Hà trongcuộc đối thoại với Dạ Ngân về vấn đề hiện thực và sự góp mặt của nó trong tácphẩm - đã nhận đợc những lời tâm huyết nh sau: “Tôi cũng nh những ngời đàn

bà cầm bút khác, viết bằng sự chân thành, bằng những cái đã đi qua mình Cáigì phải thấm vào trong ngời mới khiến tôi cầm bút viết lên Có những chi tiếtnhân vật tôi thích nhng là chuyện, là ngời miền Bắc thì khi viết tôi cũng phảichuyển nó về với miền Nam Vì chỉ sợ khi mình thể hiện nó bằng ngôn ngữkhác sẽ bị sống sợng, nguội ngắt” Là gì nếu đó không phải là trách nhiệmthực sự của ngời cầm bút!

Theo báo Công an nhân dân, lấy lời nhân vật Tiệp trong tiểu thuyết Gia

đình bé mọn làm chủ đề - “trái tim mình nhất thiết phải đợc biết đến một tình

yêu đích thực là nh thế nào”; Dạ Ngân đã mở lộ chuyện tình của chị mà văngiới yêu mến thờng gọi đó là câu chuyện “hoang đờng nh cổ tích”: “Tôi yêuanh Thân khi mới là một thiếu phụ 30 tuổi, lúc về với nhau đã gần hết tuổixanh (Dạ Ngân 41 tuổi, Nguyễn Quang Thân 58 tuổi) 11 năm yêu nhau vớikhoảng cách hơn 2000 cây số, th từ phải gửi qua một trạm trung chuyển, điệnthoại thì chỉ công sở mới có Chúng tôi dù có nhớ nhung phát điên cũng khôngdám điện thoại vì sợ lộ chuyện tổ chức sẽ cho ăn đòn, mà họ cũng thờngxuyên cho tôi ăn đòn rồi Làm việc và dồn góp tiền để một hoặc hai năm đithăm nhau đợc một lần, gặp nhau cũng không có chỗ riêng t, phải ở tá túc nhàbạn bè Đó chỉ là vài chi tiết khái quát về những cơ cực mà chúng tôi đã trảiqua để đến đợc với nhau Chúng tôi ơn sự cu mang của bạn bè nhiều lắm”

“Lời tự thú chân thành” (chữ dùng của dịch giả Trần Thiện Đạo trongcuốn tiểu thuyết Gia đình bé mọn) về một thời không xa lắm nh trên của chính

nhà văn, khiến chúng ta, những ngời sống ở thời đại này nhận ra một điều:cạnh những đổi mới đáng ghi nhận mà lịch sử đa lại, cũng thấy rõ hơn nhữngvất vả của thời hậu chiến mà ngời hứng chịu trớc hết là nữ giới

Dơng Bình Nguyên trong bài viết “Ngời đàn bà mang dấu chấm thiêndi” in trên báo An ninh thế giới cuối tháng 9/2007 có lời nhận xét: Dạ Ngân

“khiến độc giả tìm thấy lại chị sau mấy tập truyện viết ở Cần Thơ bền bỉ vàchân thực, cuối cùng chị đã bật lên bằng ánh sáng mới của tình yêu và những

va đập tất yếu của đất thủ đô Tất cả những điều đó làm nên một Dạ Ngân

khác, neo đậu lại với bạn đọc bởi sự chân thực” chứ không vì những ý tởng

đao to búa lớn nào Tình yêu đích thực đã mang đến cho Dạ Ngân hạnh phúccả trong đời lẫn trong nghiệp văn chơng!

Thật xác đáng khi tác giả Tuy Hoà trong bài viết Dạ Ngân theo Nớc nguồn xuôi mãi đa ra nhận định: “Ngón nghề của nhà văn Dạ Ngân trong tập Nớc nguồn xuôi mãi là khơi dậy những mẩu chuyện be bé và luận giải thấu

đáo tâm trạng cá thể giữa xô đẩy thời đại đang cu mang chúng ta Theo tôi,truyện Dạ Ngân không phải đọc để nắm bắt cuộc sống, mà đọc để nghĩ ngợicuộc sống Giữa Nớc nguồn xuôi mãi, Dạ Ngân đã rời xa cái thuở Quãng đời

ấm áp (tên gọi tập truyện ngắn đầu tiên của chị) Một trong hai mơi truyện

ngắn của Nớc nguồn xuôi mãi là Thời gian vĩ đại có đoạn kết đủ để khái quát

chân dung nhà văn Dạ Ngân hôm nay: “thời gian đã làm đậm các thứ chândung lên, đã làm trôi mọi vớng mắc với quá khứ và làm huyền diệu cái gọi làtơng lai Chị bằng lòng với thời gian và cảm ơn sự vĩ đại của ngài Ngài đã chochị nguôi quên và đẩy chị bớc về phía trớc”

Nhận thấy, những dẫn giải trên dù phong phú nhng cha có công trìnhnào thực sự nghiên cứu sâu từng tác phẩm - để thấy đợc nét riêng, nét độc đáotrong phong cách truyện ngắn Dạ Ngân Đây là khoảng mở để tác giả luận văn

có điều kiện góp sức mình vào việc đem lại cái nhìn toàn diện, sâu sắc hơn vềmột phong cách nghệ thuật và cũng để khẳng định vị thế Dạ Ngân trên văn

đàn Việt Nam

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Chúng tôi xác lập cho mình những nhiệm vụ chủ yếu sau:

3.1 Tìm hiểu phong cách truyện ngắn và những yếu tố chi phối sự hìnhthành phong cách truyện ngắn Dạ Ngân

3.2 Đặt Dạ Ngân với những tác giả cùng thời để thấy đợc nét riêngtrong phong cách và những đóng góp của tác giả trong tiến trình đổi mới vănhọc

3.3 Phân tích những đặc điểm nổi bật trong phong cách truyện ngắn DạNgân ở phơng diện nội dung cũng nh hình thức nghệ thuật

4 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tợng: Phong cách truyện ngắn Dạ Ngân

4.2 Phạm vi nghiên cứu: Tất cả truyện ngắn Dạ Ngân

5 Phơng pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng kết hợp những phơng pháp nghiên cứu sau:

- Phơng pháp phân tích - tổng hợp

- Phơng pháp so sánh đối chiếu

- Phơng pháp thống kê - phân loại

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận, Phụ lục và Tài liệu tham khảo; nội dung chính

của luận văn đợc triển khai trên ba chơng:

Chơng 1: Truyện ngắn Dạ Ngân trong bức tranh chung của truyện ngắn Việt Nam sau 1975

Chơng 2: Phong cách truyện ngắn Dạ Ngân trên phơng diện lựa chọn

đề tài và cảm hứng sáng tạo

Chơng 3: Phong cách truyện ngắn Dạ Ngân trên phơng diện hình thức nghệ thuật

chơng 1: truyện ngắn dạ ngân trong bức tranh chung

của truyện ngắn việt nam sau 1975

1.1 Thể loại truyện ngắn trong văn học hiện đại

1.1.1 Khái niệm truyện ngắn

Có nhiều quan niệm về truyện ngắn, có thể chia thành những nhómchính sau:

Nhóm thứ nhất: Xem truyện ngắn là những trạng thái đặc biệt, đột xuất.

Tiêu biểu là K.Pauxtôpxki, ông xác định: “Tôi nghĩ rằng truyện ngắn là mộttruyện viết ngắn gọn, trong đó, cái không bình thờng hiện ra nh một cái gìbình thờng, và cái gì bình thờng hiện ra nh một cái gì không bình thờng”.Quan niệm của Pauxtôpxki có sự gần gũi với quan niệm của bậc tiền bối Gớtkhi cả hai cùng nhấn mạnh đến “yếu tố bất thờng, đột biến”, “một chuyện lạlàm ta kinh ngạc” Sự đan xen giữa cái bình thờng và cái không bình thờng

cũng chính là sự đan xen giữa cái hợp lý và cái phi lý, lô gic và phi logic - cả

trong cuộc sống lẫn trong văn học nghệ thuật

Truyện ngắn Tuyết tiêu biểu cho quan niệm này của Pauxtôpxki: nhân

vật Tachiana và đứa con gái nhỏ vì chiến tranh mà phải sơ tán về một tỉnh phụcận Matxcơva Mẹ con cô ở nhờ nhà cụ Pôtapốp Khi ông cụ mất, họ ở lạingôi nhà đó Con trai cụ, Nicôlai Pôtapốp, trong đợt nghỉ phép đã về thămnhà, không biết tin cha mất Anh gặp mẹ con Tachiana trong ngôi nhà củamình, và dù là ngời xa lạ nhng anh lại cảm thấy rất gần gũi với mẹ con cô.Trên đờng trở lại đơn vị, anh viết bức th chứa đầy tình cảm mạnh mẽ choTachiana rằng anh đã gặp và yêu cô ngay ở Krm Lá th ấy là một cái gì “bấtbình thờng” vì chính Tachiana cha từng ở đó Nhng rồi cô lại tự nhủ: “cái đó

có gì là quan trọng? Và để cho anh ấy tuyệt vọng làm gì? Và cả chính mìnhnữa” Kết quả tất yếu: hết chiến tranh nếu còn sống, Nicôlai sẽ về đoàn tụ bênTachiana Chứng tỏ sự xuất hiện của cái “bất bình thờng” là để thể hiện cái

“bình thờng” của đời sống tình cảm con ngời - mọi chuyện đều có thể xảy rangoài tầm kiểm soát của chúng ta

Cùng quan niệm này, có thể thấy ở sáng tác của các nhà truyện ngắn cổ

điển thế giới nh O.Henry (Chiếc lá cuối cùng), J.Lanđơn (Sóng lớn Canaca),

E.Hêminguê (Tuyết trên đỉnh Kilimanjarô)

Văn học Việt Nam hiện đại cũng có những dẫn chứng sinh động ở việcnhà văn tả cái không bình thờng nh cái gì bình thờng và ngợc lại Là các sángtác của Nam Cao (Chí Phèo), Nguyễn Công Hoan (Ngựa ngời và ngời ngựa),

Nguyễn Minh Châu (Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành), Nguyễn Huy

Thiệp (Tớng về hu) ở truyện ngắn Con chó và vụ ly hôn, nhà văn Dạ Ngân

đã đan xen yếu tố bình thờng với yếu tố bất bình thờng tạo nên kịch tính chocâu chuyện: cái “bình thờng” - cảnh quan toà nêu điều kiện phải là “bệnh tâmthần, tù dài hạn, sự vắng mặt không tin tức của một trong hai ngời và sự ngoạitình” thì mới đợc ly hôn; đợc đặt bên cái “bất bình thờng” - Đoan và chồng ratoà chỉ vì con chó tên Mực! Có vẻ nh hài hớc nhng đó là sự thực, một sự thực

đau đớn khi “Đoan cảm thấy không đủ lời để diễn đạt hành trình của nhữngcảm giác, nguyên nhân đa đẩy chị tới quyết định xa chồng”: từ việc Nhiêughét con vật khi nó mừng chủ, nó sẽ tè ra gạch; đến việc “hình nh anh ghenvới con Mực vì nó đã “cớp” đi một phần vợ của anh Và hình nh anh khônghiểu nổi sao có ngời lại thơng yêu một con chó và nuông chiều nó đến mức

đó” ít lâu, Nhiêu đánh con Mực và quăng lũ con mấy ngày tuổi của nó xuốngsông Đỉnh điểm, trong một lần Đoan đi vắng, anh cùng mấy ngời bạn đãgiết thịt con vật tội nghiệp Lúc này thì Đoan đã có quyết định cứng rắn cho cảhai Cuộc sống của Nhiêu và chị, sự phức tạp khó lý giải với ngời ngoài cuộc

về chuyện con chó và vụ ly hôn - mối quan hệ giữa cái bình thờng và cái bấtbình thờng đến đây đợc giải quyết dứt điểm!

Nhóm thứ hai: Nhìn truyện ngắn nh những trờng hợp Đại diện nhóm

này có nhà văn Nguyễn Kiên: “Tôi cho rằng mỗi truyện ngắn là một trờng hợp

Trong quan hệ giữa con ngời và đời sống, có những khoảnh khắc nào đó,một mối quan hệ nào đó đợc bộc lộ Truyện ngắn phải nắm bắt đợc cái trờnghợp ấy Trờng hợp ở đây là một màn kịch chớp nhoáng, có khi là một trạngthái tâm lý, một biến chuyển tình cảm kéo dài chậm rãi trong nhiều ngày Nh-

ng nhìn chung thì vẫn có thể gọi là một trờng hợp” ở đây, trờng hợp đợc xem

Nhóm thứ ba: Nhìn truyện ngắn từ góc độ chi tiết Tiêu biểu cho nhóm

này là nhà văn Nguyễn Công Hoan với quan niệm: “truyện ngắn không phải làtruyện mà là một vấn đề đợc xây dựng bằng chi tiết với sự bố trí chặt chẽ vàbằng thái độ với cách dùng câu đặt tiếng có cân nhắc Muốn truyện ấy làtruyện ngắn, chỉ nên lấy một trong ngần ấy ý làm ý chính, làm chủ đề chotruyện Những chi tiết trong truyện chỉ nên xoay quanh chủ đề ấy thôi”

Truyện ngắn viết theo kiểu này thờng đợc gọi là truyện ngắn - luận đề.

ở ngời viết non tay thì “luận đề” sẽ lấn át chất sống, câu chuyện sẽ khô khan

và nhân vật chỉ còn là “cái loa” phát ngôn cho t tởng tác giả Nhng nếu ở ngờiviết có nghề, luận đề không hề giảm chất sống bởi câu chuyện đợc xây bằng

những chi tiết sinh động và đắt giá, tạo nên hiệu quả nghệ thuật cao Nh việcDạ Ngân dùng thời gian vật lý để nói cái thời gian tâm lý khi nhân vật Liên

“nghĩ về thế thái nhân tình, về sự tròn của quả đất đã bắt chị cứ phải gặp anh.May sao, chính cái tròn ấy mà thời gian mới ra tay, ngài đã làm đậm các thứchân dung lên, đã làm trôi mọi vớng mắc với quá khứ và làm huyền diệu cái

gọi là tơng lai Ngài đã cho chị nguôi quên và đẩy chị bớc về phía trớc”(Thời gian vĩ đại - Dạ Ngân) Tính luận đề này chính là sự cao tay của tác giả

- khi chị biết cách bớt cái thừa, thêm cái thiếu, nhấn mạnh cái cần có trong sựviệc có thật - để tạo tính chân thực và hơn hết để tạo ra hiệu quả nghệ thuậtcao nhất cho văn phong mình

Nhóm thứ t: Đặt truyện ngắn trong thế so sánh với tiểu thuyết Đại diện

có nhà văn Nguyên Ngọc với quan niệm: “Truyện ngắn là một bộ phận củatiểu thuyết nói chung” vì thế “không nên nhất thiết trói buộc truyện ngắn vàonhững khuôn mẫu gò bó Truyện ngắn vốn nhiều vẻ Có truyện viết về cả một

đời ngời, lại có truyện chỉ ghi lại một vài giây phút thoáng qua”

Phần lớn truyện ngắn hay hớng về cái đơn nhất, còn tiểu thuyết thờng

v-ơn tới cái toàn thể Nhng trên thực tế cũng có những ngoại lệ: truyện ngắnmang dung lợng khái quát nh tiểu thuyết, gần nh dựng lại số phận con ngời

nh Chí Phèo của Nam Cao, Phố của Chu Lai mà theo Vơng Trí Nhàn thì đây

là hiện tợng “phá vỡ” khuôn khổ của truyện ngắn Lại có trờng hợp tác phẩm

từ tiểu thuyết chuyển thành truyện ngắn nh việc Nguyễn Minh Châu lúc đầu

có ý tởng viết tiểu thuyết về quê hơng Quỳnh Lu, nhng sau do điều kiện ngoạicảnh, tác giả cắt ra thành hai truyện ngắn là Khách ở quê ra và Phiên chợ Giát Chứng tỏ mối quan hệ giữa truyện ngắn và tiểu thuyết rất gần nhau.

Nh vậy có thể nhìn truyện ngắn từ nhiều góc độ khác nhau Chúng tôithống nhất với định nghĩa truyện ngắn trong 150 thuật ngữ văn học (Nxb Đại

học Quốc gia Hà Nội, 1999) nh sau: “Truyện ngắn là một thể tài tác phẩm tự

sự cỡ nhỏ, thờng đợc viết bằng văn xuôi, đề cập hầu hết các phơng diện của

đời sống con ngời và xã hội Nét nổi bật của truyện ngắn là sự giới hạn vềdung lợng; tác phẩm truyện ngắn thích hợp với ngời tiếp nhận đọc nó liền mộtmạch không nghỉ”

Với t cách là một thể tài tự sự, truyện ngắn hiện đại là một kiểu t duymới, một cách nhìn cuộc đời, nắm bắt đời sống rất riêng mang tính chất thểloại: nếu tiểu thuyết chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn và toàn vẹncủa nó; thì truyện ngắn thờng hớng về việc khắc hoạ một hiện tợng, phát hiệnnét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn con ngời Thế nên,

“truyện ngắn thờng ít nhân vật, ít sự kiện chồng chéo Nhân vật truyện ngắn ítkhi trở thành một thế giới hoàn chỉnh, một tính cách đầy đặn, thờng khi làhiện thân cho một trạng thái quan hệ xã hội, ý thức xã hội, hoặc trạng thái tồn

tại của con ngời Cốt truyện của truyện ngắn thờng tự giới hạn về không gian,thời gian Nó có chức năng nhận ra một điều gì sâu sắc về cuộc đời, về conngời Kết cấu truyện thờng không gồm nhiều tầng tuyến, mà dựng theo kiểu t-

ơng phản hoặc liên tởng Chi tiết và lời văn là yếu tố quan trọng của nghệthuật viết truyện ngắn Lời kể và cách kể chuyện là những điều đợc ngời viếttruyện ngắn đặc biệt chú ý khai thác và xử lý, nhằm đạt hiệu quả mong muốn”[74, 33]

1.1.2 Ưu thế của thể loại truyện ngắn

Truyện ngắn vừa mang những đặc điểm của truyện nói chung (có cốttruyện, nhân vật, ngời trần thuật, giọng điệu ); lại có những điểm độc đáoriêng biệt, để truyện ngắn là chính nó mà các thể loại khác không thể có đợc

Đây chính là u thế của thể loại truyện ngắn

Trớc hết, truyện ngắn vì nhạy cảm với những biến đổi của đời sống xãhội nên “tự nó đã hàm chứa cái thú vị của những điều sâu sắc trong một hìnhthức nhỏ xinh, gọn ghẽ và truyền dẫn cực nhanh những thông tin mới mẻ Đây

là thể loại văn học có nội khí “một lời mà thiên cổ, một gợi mà trăm suy”.Truyện ngắn có khả năng sống và chớp lấy sự thật nếu không quá chăm chúvào cái đặc biệt độc đáo nổi lên nh một hiện tợng đời sống Sự thật ấy tiềm ẩntrong cái bình thờng, trong những sự kiện hoàn toàn có thực bởi sự “truyềnngôn” chứ không phải là “truyền thuyết” để đem lại cho truyện ngắn nhữngcon ngời thực sự và sự thật về con ngời” [47, 293] Nhà văn Nga A.Phađêép đa

ra nhận xét về truyện ngắn: đó là thể loại mang “ý nghĩa lớn của những hìnhthức nhỏ” Chính bản chất đặc trng trên của thể loại đã cho phép và buộc nóphải vợt qua sự mô tả, kể lể dài dòng để nhanh chóng dồn nén, cô đúc Thếnên, thể loại năng động này trong hình thức gọn nhẹ, đã luôn bắt kịp nhữngvận động của xã hội; đồng thời tái hiện đợc những biến thái dù rất tinh vi ởxung quanh chúng ta

Tính kịp thời là u thế đáng ngạc nhiên của truyện ngắn Đó là sự tự do,

nó cho phép truyện ngắn không bị ràng buộc bởi những hình thức nghệ thuật

đã thành quy phạm Mặt khác, truyện ngắn cũng có khả năng thích ứng rấtnhanh: hình thức truyện ngắn vừa luôn luôn vỡ ra, thay đổi; vừa luôn đợc hàngắn, “cấu trúc” lại - để phản ánh cho đợc ý tởng nghệ thuật mà tác muốn gửitới độc giả Nh việc “Nguyễn Minh Châu chuyển từ ý định sáng tác tiểu thuyếtsang sáng tác truyện ngắn là tính kịp thời, là khả năng bàn bạc, tác động của

truyện ngắn vào trạng thái tâm hồn, trạng thái tinh thần, vào quan niệm nhânsinh đang diễn biến hằng ngày hằng giờ trong con ngời và trong các phạm vicủa đời sống xã hội” [41]. Hay nh trờng hợp nhà văn Nam Cao, Vơng TríNhàn nêu một gợi ý: “Tôi thật không rõ lý do nào đã thúc đẩy Nam Cao liêntiếp viết những truyện ngắn loại này Nhng xét cho cùng, quả thật là truyệnngắn rất thích hợp để gợi lên cái cảm giác nớc đôi, rằng cuộc đời vừa phongphú vô tận, vừa tẻ nhạt vô kể, rằng chúng ta đợc đào tạo giống nhau, bởi sốngtrong những hoàn cảnh giống nhau, tên tuổi có khác, câu chuyện cụ thể xảy ravới mỗi chúng ta có khác đi nhng cốt cách chỉ là một, mỗi chúng ta chỉ vừa đủ

để làm nhân vật của một truyện nào đó” [41, 201] Rồi sự phát triển nh vũ bãocủa các ngành khoa học và công nghệ cùng với xu thế hoá toàn cầu đã tạo ramột xã hội hiện đại đầy biến động - tác động mạnh mẽ vào đời sống con ngời,vào cả văn học nghệ thuật thì ngời ta càng không thể ngồi hàng giờ để nghenhịp điệu chậm rãi của thể loại tuồng, chèo; cũng không thể đọc liền mộtmạch không ngừng nghỉ hàng trăm, hàng nghìn trang tiểu thuyết Nhịp sốngtất bật, ngời đọc vì thế thích tìm đến truyện ngắn nh thể nó là món ăn tinhthần: vừa có giá trị, vừa đảm bảo tính thời sự; lại ngắn gọn và súc tích

Ngời viết thống nhất với quan điểm của Nguyên Ngọc nh sau: “Đến đâybỗng thấy một quy luật rất thú vị về sự phát triển của các thể loại văn học

Truyện ngắn bỗng nổi bật lên hàng đầu

Những năm trớc, truyện ngắn gần nh lịm đi, bị đè bẹp dới sức nặng củatiểu thuyết - dã chiến ngồn ngộn Bây giờ len qua các kẽ hở của vô số tiểuthuyết ngổn ngang kia (mà vì ngổn ngang nên có rất nhiều kẽ hở), nó ngoi lên

và bừng nở

Tôi có cảm giác chúng ta đang đứng trớc một vụ đợc mùa truyện ngắnmới Truyện ngắn đông, nhiều và thật sự có một số truyện ngắn thật hay” [55,12]

Luận chứng trên đã khẳng định rất rõ u thế tất yếu của thể loại truyệnngắn trong dòng hợp lu của văn xuôi hiện đại Việt Nam

1.2 Phong cách và phong cách nghệ thuật nhà văn

1.2.1 Khái niệm phong cách

Có nhiều quan điểm Có quan điểm cho rằng phong cách biểu hiện ởhình thức, quan điểm khác lại cho rằng nó biểu hiện ở nội dung; và cũng cókhi biểu hiện ở cả nội dung và hình thức tác phẩm nh Likhashôp từng nói:

“Phong cách không những là hình thức của ngôn ngữ mà đó còn là nguyên lý

mỹ học của kết cấu thống nhất tất cả nội dung và hình thức tác phẩm”

Phong cách không phải là hiện tợng ngẫu nhiên hay tự phát mà bản thân

có cả quá trình: có biến đổi, có khi có sự gián đoạn, nhng thực chất bên trongvẫn mang tính ổn định thống nhất xuyên suốt trong mạch ngầm của nó Sự đadạng mang tính thống nhất ổn định trong quá trình vận động của một phongcách là điều hoàn toàn có thể xảy ra bởi phong cách là cái riêng không lặp lạisong vẫn có chung dòng phong cách, tính loại hình của phong cách

M.Khrapchenkô, nhà lý luận văn học xuất sắc của Nga cho rằng: phongcách biểu hiện những đặc điểm hình thức nhng chúng lại có nguồn gốc trong ýthức nghệ thuật nhà văn, tức là hình thức mang tính nội dung ông nói: “Mỗimột nhà văn có tài đều đi tìm những biện pháp và những phơng tiện độc đáo

để thể hiện những t tởng và hình tợng của mình ( ) Nếu nh dùng một côngthức vắn tắt thì phong cách cần đợc định nghĩa nh thủ pháp biểu hiện cáchkhai thác hình tợng đối với cuộc sống, nh thủ pháp thuyết phục và thu hút độcgiả” [53, 152] Phong cách thờng đợc định danh là những kiểu lựa chọn, lànhững đặc điểm hay những dấu hiệu hình thức đợc khẳng định bởi cái nhìn

độc đáo hay ý thức nghệ thuật của nhà văn

Các nhà nghiên cứu Việt Nam cũng có những nhận định rất xác đáng vềphong cách

Theo Phan Ngọc, “phong cách là một cấu trúc hữu cơ tất cả các kiểu lựachọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử và chứa đựng một giá trị lịch sử cóthể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại, một tác phẩm hay mộttác giả Nó chứa đựng một cái nhìn đối với hiện thực” [62, 22] Phong cách

là những gì làm nên cái đặc sắc riêng của mỗi ngời

Các tác giả trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học đã định nghĩa một

cách khá trọn vẹn và bao quát nh sau: “Phong cách nghệ thuật là một phạm trùthẩm mỹ chỉ sự thống nhất tơng đối ổn định của hệ thống hình tợng của cácphơng tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác củanhà văn Phong cách là quy luật thống nhất các yếu tố của chỉnh thể nghệthuật, là một biểu hiện của tính nghệ thuật Không phải bất cứ nhà văn nàocũng có phong cách, chỉ những nhà văn có tài năng, có bản lĩnh mới có đợcphong cách Cái riêng ấy thể hiện ở tác phẩm và đợc lặp đi lặp lại trong nhiềutác phẩm của nhà văn làm cho ta có thể nhận ra sự khác nhau giữa nhà văn

này và nhà văn khác” [23] Nói đến phong cách là nói đến những đặc trng độc

đáo, có ý nghĩa thẩm mỹ và mang tính quy luật, thể hiện rõ nét qua hệ thốngsáng tác của nhà văn

Phong cách là một thuật ngữ đợc sử dụng rộng rãi không chỉ trongnghiên cứu, sáng tác văn học; mà cả trong các ngành khoa học khác và ngaycả trong đời sống xã hội - bởi tính năng linh hoạt của nó ở đề tài này, chúngtôi quan tâm đến phạm trù phong cách dùng trong văn học nghệ thuật Dù thế,phong cách vẫn đợc hiểu theo nhiều nghĩa: phong cách tác giả (phong cách cánhân nhà văn), phong cách một thể loại văn học (phong cách tác phẩm),phong cách trào lu, trờng phái văn học, phong cách của một thời đại Nghĩa làphong cách có thể đợc hiểu nh là một cái gì thuộc về ý thức nghệ thuật haythuộc về nhãn quan của nhà văn, cũng có thể hiểu là đặc điểm riêng trong hệthống phơng tiện biểu đạt của nhà văn

1.2.2 Phong cách nghệ thuật nhà văn

1.2.2.1 Thuộc phạm trù nghệ thuật, phong cách cá nhân nhà văn là khái

niệm then chốt mang tính giá trị của lịch sử văn học; là biểu hiện độc đáo củatài năng sáng tạo nghệ thuật mang tính thống nhất và ổn định qua sáng tác với

t tởng sáng tạo chủ đạo, tâm đắc mang ý nghĩa xã hội mới mẻ, sâu sắc; còn là

sự lựa chọn trên một ngữ cảnh giao tiếp văn hoá nhất định Nhà văn muốn cóphong cách không trộn lẫn cần nhiều yếu tố song điều kiện tiên quyết là phải

có t tởng nghệ thuật riêng, thống nhất trong hệ thống bút pháp, ngôn ngữ,giọng điệu độc đáo - khu biệt với những phong cách khác

Suy cho cùng, phong cách một nhà văn là vấn đề cái nhìn nhng cái nhìn

ấy toát lên từ tất cả các yếu tố hình thức và nội dung của tác phẩm, từ hệ thốnghợp nhất các tri giác về thực tế tiêu biểu đối với nhà văn và phơng pháp nghệthuật của nhà văn ấy Nghĩa là cần đợc tiếp cận với tính cách một hệ thống cụthể về hình thức và nội dung; toát lên từ một cấu trúc hữu cơ tất cả các kiểulựa chọn Nhà văn chân chính sáng tác theo quy luật cái đẹp và phong cáchchính là chỗ độc đáo về t tởng cũng nh nghệ thuật có phẩm chất thẩm mỹ thểhiện trong tác phẩm Do vậy nghiên cứu về phong cách nghệ thuật nhà văncần tìm hiểu nét riêng, nét độc đáo có tính thống nhất và bền vững trong việc

tổ chức nội dung và hình thức tác phẩm của chính nhà văn đó

1.2.2.2 Trong văn học nghệ thuật, có bao nhiêu yếu tố tạo thành tác

phẩm thì có ngần ấy yếu tố cho phong cách từng nhà văn thể hiện mà trớc hết

là trên cảm hứng và quan niệm nghệ thuật về con ngời của tác giả, rồi sau đó

là việc anh ta dùng các biện pháp nghệ thuật để thể hiện nó Phong cách là nơikết tinh tài năng và cốt cách của một ngòi bút: phong cách và cá tính của mộtnhà văn không phải là cái gì khó hiểu, đó là biểu hiện khác nhau của mỗi nhàvăn khi xây dựng chủ đề, nhân vật trong khi vận dụng hình tợng nghệ thuật vàngôn ngữ văn học; là kết quả đào luyện lâu dài của nhà văn trong quá trình lănlộn với đời sống, xây dựng về t tởng và rèn luyện về nghệ thuật Nhà văn nàocũng có đặc điểm riêng nhng không phải ai cũng có phong cách Vì thế, trêncơ sở độc đáo và bền vững, phong cách ấy phải có phẩm chất thẩm mỹ, có thể

đem lại cho ngời đọc một sự hởng thụ mĩ cảm dồi dào thông qua tác phẩmnghệ thuật của họ

Nguyễn Đăng Mạnh trong Nhà văn, t tởng và phong cách đã gắn phong

cách với cá tính nhà văn: “Văn chơng là một hình thái ý thức xã hội có đặc

tr-ng riêtr-ng Đây là lĩnh vực cần đến nătr-ng khiếu và tài tr-nghệ, cần cá tính và photr-ngcách” Rồi sau đó, ở cuốn Nhà văn Việt Nam hiện đại - chân dung và phong cách, ông coi phong cách “phụ thuộc vào những thói quen tâm lý và những sở

trờng riêng của nhà văn”, từ đó “dựng” nên phong cách nhà văn Nh: NguyễnTuân ngông; Quang Dũng tài hoa, tài tử, phong tình và lãng mạn; Nguyễn

Đình Thi nhà thơ của đất nớc tơi đẹp và hùng tráng đau thơng; thơ Hoàng Cầm

là linh hồn của quê hơng Kinh Bắc cổ kính, đầy huyền thoại, cổ tích và chứachan chất nhạc, chất thơ Cho thấy, phong cách nghệ thuật nhà văn khôngphải là cái gì “nhất thành bất biến” mà nó luôn luôn vận động và biến đổikhông ngừng trong sự sáng tạo của tác giả Song, dẫu có “đổi mới nh thế nàothì phong cách vẫn vận động trên cơ sở thống nhất, khiến cho tác phẩm củanhà văn dù có những nét khác nhau vẫn là của ông ta chứ không phải của aikhác” [52]

Mỗi nhà văn trong quá trình sáng tạo đều gắng tìm cho mình một lối điriêng, một phong cách không trộn lẫn Sẽ không có những khái niệm về phongcách trở thành chuẩn mực chung cho tất cả ở đây chúng tôi không đa ra quanniệm riêng, mà trên cơ sở tham khảo các quan niệm về phong cách và thựctiễn nghiên cứu về khái niệm này; tác giả luận văn chỉ chọn một quan niệmphù hợp nhằm phục vụ đề tài của mình là quan niệm của tác giả Nguyễn ĐăngMạnh trong cuốn Nhà văn Việt Nam hiện đại - chân dung và phong cách Rồi

từ đó khảo sát, tìm hiểu phong cách truyện ngắn Dạ Ngân để khẳng định giá

trị nghệ thuật đích thực và vị trí của nhà văn trên tiến trình văn học Việt Namhiện đại.

Luận điểm trên sẽ rõ hơn khi chúng tôi khảo sát phong cách nữ nhà vănDạ Ngân qua những truyện ngắn của chị

1.3 Phong cách truyện ngắn Dạ Ngân trong bối cảnh đổi mới của truyện ngắn Việt Nam sau 1975

1.3.1 Bức tranh chung về truyện ngắn Việt Nam sau 1975

1.3.1.1 Bối cảnh lịch sử xã hội

Sau năm 1975 đất nớc bớc sang trang mới: hoà bình đợc thiết lập trêntoàn lãnh thổ, độc lập tự chủ đã trở lại Những biến động của thời đại đangchuyển mình tác động mạnh mẽ vào hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội.Văn học nghệ thuật không nằm ngoài quy luật đó Giới văn nghệ sỹ - nhữngcon ngời mang sứ mệnh chuyển tải nhịp sống của con ngời thời hậu chiến - đã

tự tìm tòi, lựa chọn những thể loại văn học phù hợp đáp ứng yêu cầu thời đại.Truyện ngắn là một trong những thể loại nằm trong tầm lựa chọn đó bởi nógần gũi với đời sống hằng ngày, súc tích, dễ đọc, lại thờng gắn liền với hoạt

động báo chí nên cũng nhanh chóng đến với đời sống văn hoá tinh thần độcgiả

Từ một nền văn học của đấu tranh, của chiến tranh, của những yêu cầunghiêm ngặt về chính trị và t tởng; văn học sau năm 1975, đặc biệt với chủ tr-

ơng đổi mới toàn diện của Đại hội Đảng Toàn quốc lần thứ VI năm 1986,

đang có những nhu cầu mới Đó là nhu cầu trở lại với sự sáng tạo trong tínhdân chủ, nhu cầu “sống” trong mọi vấn đề của đời sống con ngời để tìm kiếm

và thiết lập những giá trị phong phú trong thế giới tinh thần loài ngời Đặcbiệt, đổi mới văn học chính là sự tự ý thức của văn học trên một chặng đờngmới của lịch sử đất nớc và trên chặng đờng phát triển của chính nó Vớinhững u thế tự thân, truyện ngắn sau 1975 đợc xem là thể loại văn xuôi đápứng nhanh và đa dạng hơn cả trong giai đoạn đổi mới của nền văn học ViệtNam hiện đại Nhà văn tự xác định phải nói thẳng, nói thật mọi vấn đề trongcuộc sống và chấp nhận mọi phơng pháp thể nghiệm; song vẫn đứng trên lậptrờng và lợi ích toàn dân Chủ trơng đổi mới năm 1986 đã thổi một luồng sinhkhí mới vào đời sống văn hoá xã hội, khơi dậy những suy nghĩ mới, tìm tòi,sáng tạo trong giới trí thức, văn nghệ sỹ; tạo điều kiện cho văn học nói chung

và truyện ngắn nói riêng phát triển mang những tố chất mới so với thời kỳ trớc

* Đổi mới t duy nghệ thuật

Linh hoạt trớc những biến đổi của xã hội, văn học nghệ thuật nói chung,thể loại truyện ngắn nói riêng cũng tự chuyển mình cho hợp với nhịp độ cuộcsống mới

Truyện ngắn Việt Nam sau năm 1975 đã có bớc tiến đáng kể về t duynghệ thuật: nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá và đa ra những luận giải xác đáng

về những cái cha hoàn thiện trong đời sống có liên qua chặt chẽ đến nhân cáchcon ngời Cuộc sống cũng đợc nhìn nhiều chiều chứ không còn một chiều nhtrớc đó Hiện thực không chỉ là hiện thực cách mạng với các biến cố lịch sử

đặt trong tính cộng đồng, mà còn là hiện thực đời sống hằng ngày với cácquan hệ thế sự vốn đa dạng, phức tạp Và con ngời cá nhân với những vấn đềriêng t, số phận, nhân cách, cả hạnh phúc và bi kịch đợc truyện ngắn đặcbiệt chú ý và xem là đối tợng trung tâm Đó là cuộc sống trần trụi, tầm thờng

bỉ ổi của những gã đàn ông trong gia đình lão Kiền (Không có vua - Nguyễn

Huy Thiệp); đó là sự éo le trong tình yêu ở quan hệ ruột thịt giữa My, chị gái

và chồng (Thiếu phụ cha chồng - Nguyễn Thị Thu Huệ); đó là bi kịch gia đình

không thể giải phóng cho nhau vì toàn chuyện của cảm giác mà Đoan khôngthể dùng lời để diễn tả những hành động của Nhiêu trớc toà (Con chó và vụ ly hôn - Dạ Ngân) Nói đến cái ác, cái xấu, cái cha hoàn thiện suy cho cùng là

để hớng đến sự khẳng định phẩm chất, nhân cách con ngời

Cùng với đổi mới t duy về cách nhìn nhận hiện thực đời sống, còn có sự

đổi mới t duy trong sáng tạo nghệ thuật với bao chiêm nghiệm và dự cảm về

sự biến đổi tất yếu của xã hội, thời cuộc và thân phận con ngời Điều nàymang tính phát triển và hợp với quy luật khách quan: “Khi những biến động

xã hội luôn luôn tác động đến cuộc sống, số phận con ngời đổi thay, nhữngvấn đề thế sự và nhân sinh luôn đặt ra những câu hỏi giày vò lơng tâm của mỗingời thì ngời viết phải suy nghĩ và có thái độ thích hợp” (Hà Minh Đức) ýthức điều ấy, ngời cầm bút lúc này tự tin hơn trong sự tìm tòi và sáng tạo nghệthuật của mình khi viết về các vấn đề phức tạp của đời sống Kiểu nhân vật tựphán xét hành động của mình, tự đối thoại, lục vấn và cảnh tỉnh chính mìnhvới những biến động nội tâm trớc sự dồn đẩy âm thầm nhng quyết liệt của l-

ơng tâm và bổn phận làm ngời; chính là kiểu nhân vật đợc nói đến nhiều trongcác truyện ngắn hiện đại bởi nó thể hiện rõ nhất con ngời của đời sống thựctại Ví nh sự ân hận đớn đau của hai vợ chồng trong truyện ngắn Phù thuỷ của

Nguyễn Thị Thu Huệ - trớc cảnh chết cháy của đứa con gái nhỏ khi nó nghĩmình đã thành phù thuỷ Nó không hề biết: chỉ trong tích tắc nó đã thuộc vềmột thế giới hoàn toàn xa lạ, khác với thế giới mà nó từng sống Nó rất sung s-ớng và hoàn toàn mãn nguyện vì điều đó!

Hoặc cái chủ đề chung là con ngời khi bớc ra khỏi cuộc chiến, đối mặtvới hiện tại đầy rẫy khó khăn Có lúc chừng nh quên đi quá khứ hào hùng hay

ân tình đồng đội, nhng rồi lại trở về nguyên vẹn dù là tởng nhớ - ở tập truyệnngắn Quãng đời ấm áp của Dạ Ngân Kiểu nhân vật tự phán xét, tìm lại ý

nghĩa cuộc sống của mình, có thể thấy qua truyện ngắn Đêm cuối tuần rút

trong tập truyện kể trên: cô giáo Dung dù rất yêu những tấm lòng ham học củahọc sinh vùng núi nơi cô đang cống hiến, nhng hiện thực “ngôi trờng đơn sơtrên mảnh vờn đặc cỏ dại và hố bom” đã khiến cô vô cùng ngao ngán mà đi

đến quyết định rời bỏ nơi đây, về với thành phố rộn rã náo nhiệt Buổi họccuối tuần, Dung đã chạm trán với lịch sử: vô tình gặp một “thái độ lao động

đáng kính trọng” trong cuốn giáo án lớp ba mà cô học trò cầm đến lớp Vìcuốn giáo án ấy Dung đã tìm đến nhà cô bé, đợc nghe, hiểu rồi cảm phục trớc

sự hy sinh và tấm lòng nhà giáo cao cả của mẹ bé Uyên - cô trò nhỏ có tâmhồn nghệ sĩ đợc thừa hởng từ mẹ - đã khiến Dung tự nguyện ở lại vùng heo hútnày để dạy các em mà không chạy trốn nữa Cô đã hiểu hơn giá trị của cuộcsống: cống hiến cho sự nghiệp trồng ngời luôn là đích hớng tới của những tấmlòng nhà giáo ở mọi thời đại Đoạn kết cho thấy một sự đổi thay đáng kể củanhân vật - trớc tấm gơng mà cô từng biết và kính trọng: “Thời gian đã khắcthêm một tuần cũ Nhng đối với Dung, một tuần mới, một đoạn đời mới, mởra”

Khi nhà văn nhờng cho nhân vật cái quyền tự lên án và tự biện hộ; tựbuộc tội và tự giải thoát; vừa là bị cáo vừa là chánh án trớc toà án lơng tâmmình thì nhà văn đã thừa nhận bản ngã cá nhân nh một chất liệu trọng yếutrong sáng tạo nghệ thuật Nó cho độc giả thấy đợc những khoảnh khắc tựthức tỉnh, tự hoàn thiện nhân cách, tự điều tiết sự cân bằng giữa lơng tâm vàtrách nhiệm, giữa con ngời và xã hội Đó là ý nghĩa đích thực mà văn họcmang lại: tất để hớng tới con ngời Cuộc sống sẽ tốt hơn, con ngời sẽ bớt đinhững lỗi lầm sai sót, khi mỗi chúng ta ý thức đợc hành vi của chính mình

Dờng nh không còn những vùng đất cấm kị với thể loại truyện ngắn.Những đề tài một thời phải né tránh nh cái xấu, cái tiêu cực, cái phần controng mỗi cá nhân nay lại có sức hút mạnh mẽ Nhà văn mạnh dạn đề cập đếncác vấn đề nhạy cảm nhng thiết thực ấy trong những tác phẩm nghệ thuật củamình Vai trò chủ thể nhà văn vì thế càng đợc nhấn mạnh: nhà văn rất cần thiếtphải có mặt ở trên đời để làm công việc cảnh tỉnh nhân loại và báo hiệu trớcnhững tai hoạ Nhà văn tồn tại trên đời là để bênh vực cho những con ngờikhông còn có ai để bênh vực Cho nên sợ nhất ở một nhà văn là cái chất máucá, cái thái độ lãnh đạm dửng dng trớc cuộc đời Quả đúng nh thế!

* Đổi mới cảm hứng sáng tạo

Trớc năm 1975, cảm hứng chủ đạo là cảm hứng sử thi; âm điệu vang lêntrong những tác phẩm viết về công cuộc chiến đấu và sản xuất là âm hởngngợi ca hào hùng Sau năm 1975, văn học trở về cuộc sống đời t, đời thờng vớimuôn mặt phức tạp tốt xấu, thiện ác đan xen nh nó vốn có Cảm hứng củatruyện ngắn lúc này không chỉ là sự ngợi ca một chiều đầy nhiệt tình hào sảng

nh trớc nữa, mà đã lắng lại; để cảm hứng phê phán, trào lộng, chiêm nghiệm thể hiện giá trị của nó Tất nhiên cảm hứng ngợi ca vẫn còn nhng đã có nhữngbiến thái đa dạng hơn, hớng tới cá nhân con ngời nhiều hơn chứ khôngnghiêng về cộng đồng hay tập thể nh giai đoạn trớc đó

Chuyển từ cảm hứng sử thi sang cảm hứng đời t - thế sự đợc xem là bớc

phát triển hợp quy luật với đời sống cũng nh với văn học nghệ thuật Chínhcuộc sống đời thờng trong bao khía cạnh phức tạp nh trên, đã tạo nên mộtphức hợp những tạp âm và thúc đẩy cảm hứng sáng tạo của ngời viết Nhà văn

có nghề đáp ứng đợc yêu cầu của thời đại mới

Lấy con ngời làm đối tợng hớng tới, truyện ngắn sau 1975 với cảmhứng đời t - thế sự có những bớc tiến rõ rệt khi viết về đề tài gia đình, ở đó số

phận cá nhân đợc khắc hoạ sắc nét Điều này hoàn toàn khác so với văn học

1945 - 1975, bởi văn học giai đoạn đó, nếu có nói tới gia đình thì cũng chỉ đặt

ở hàng thứ yếu, chỉ để tôn lên giá trị của dân tộc, của cộng đồng Một trongnhững vấn đề đợc khá nhiều nhà văn quan tâm là gia đình Việt Nam trớc thửthách của nền kinh tế thị trờng Liệu quan niệm “một túp lều tranh hai trái timvàng” một thời đợc coi là lý tởng - có còn đứng vững trớc lối sống thực dụng,chạy theo đồng tiền, coi trọng vật chất - đang từng ngày từng giờ luồn lách cáchang cùng ngõ hẻm của xã hội Việt Nam? Phố của Chu Lai thể hiện rất rõ

cảm hứng đời t nh thế Nam và Thảo yêu nhau Tình yêu của họ đợc thử tháchnơi hòn tên mũi đạn và ngàn ngày đằng đẵng xa nhau Hạnh phúc tởng nh ởtrong tầm tay khi Thảo “nguyên vẹn” trở về, tiền bạc dồi dào, nhà cao cửarộng, đời sống sung túc Vậy mà, sóng gió lại xuất hiện Cha đầy năm sau, bikịch đã rơi xuống gia đình họ: chị bỏ mạng nơi biển Sầm Sơn vào một ngàygiông gió trong chuyến picnic với tình nhân Anh điên loạn, phẫn uất khi nhận

ra mình bị phản bội; bé Niên Thảo quặn nỗi đau mất mẹ và hứng chịu cơnthịnh nộ của cha Câu hỏi đặt ra: do đâu mà hạnh phúc gia đình tan vỡ? Nhiềuquan niệm cho rằng đó là ảnh hởng của lối sống Âu - Mỹ, ảo vọng giàu sang,những dục vọng thấp hèn đã tiêm nhiễm vào con ngời Thảo Tác giả mợn lờinhân vật trong truyện cho rằng Thảo sa ngã vì “nín nhịn bên đó để về bên nàychị hụt hơi” và “chị giữ gìn đợc thể xác nhng linh hồn chị bị nhiễm độc rồi”.Nhà văn không những nhiều lần nhấn mạnh hành vi bạo liệt của tay Việt kiềuluôn là nỗi ám ảnh trong Thảo; mà còn trực tiếp bộc lộ quan niệm của mình:

“Thế gian điên đảo đang tràn lan những căn bệnh thời vi tính, những căn bệnhvô thức của thế kỷ bùng nổ tình dục Ngời bị hiếp dâm ám ảnh đứa hiếp dâmmình, kẻ bị bắt cóc đâm ra phải lòng kẻ bắt cóc nó ” Theo chúng tôi, quanniệm này mang nặng tính chủ quan và thiếu sức thuyết phục Vì bởi, gia đình

họ tan vỡ không chỉ vì Thảo “bị nhiễm độc” lối sống Âu hoá; mà một phần doNam không bắt kịp với cuộc sống mới thời mở cửa, và do họ cha thật sự hiểunhau trớc khi hợp quy thành một gia đình Thảo đến với Nam chủ yếu vì tò

mò, tự ái Sau khi cới, mọi tâm lực của họ dồn vào việc kiếm ăn từng bữa củathời kỳ đất nớc thực sự khó khăn sau chiến tranh Ba năm sang châu Âu tiếpxúc cuộc sống mới, tầm mắt đợc mở rộng khiến cho quan niệm về thẩm mỹ,

về hạnh phúc, về giá trị cuộc sống ở Thảo có nhiều thay đổi Trong khi đó,Nam vẫn kh kh giữ nếp xa, kém thích ứng với cuộc sống mới thì Thảo lại vui

thích cuộc sống hiện tại Sống với một con ngời nh thế, Thảo càng ngày càngthấy buồn tẻ, nhàm chán Thế nên khi Hai Hùng xuất hiện, chị nhận ra đây làcon ngời trong mộng của mình Chị ngã gục trớc tình yêu của Hùng là một hệquả tất yếu.

Những truyện ngắn viết về đề tài gia đình hoặc có liên quan đến vấn đềgia đình của Dạ Ngân, thờng có kết thúc bi kịch Đó là cách hành xử ích kỷngay cả với ngời thân trong gia đình mình nh ở truyện ngắn Nhà không có

đàn ông Chuyện rằng nhà ấy có năm ngời, tất cả đều goá chồng: cụ nội ngót

nghét 90, goá chồng sau khi cùng chồng dọn đến mảnh đất nhà họ bây giờ Cụ

ở vậy nuôi con “nh một thứ thể diện, một thứ của nả hồi môn cho con cháu”;

kế đến là bà cô xấp xỉ lục tuần, khi trẻ tự đặt tiêu chuẩn nghiêm ngặt chomình, không chọn đợc tấm chồng, sau lỡ trớn nên thề ở vậy cho thiên hạ biếtmặt, hết đời ngoảnh lại mới hay mình bất hạnh nên “thờng xuyên giải sầubằng những cơn mủi lòng có khi không nguyên cớ gì”; tiếp nữa là bà má, goásớm nh mẹ chồng nên coi chuyện ở vậy nuôi con là lẽ đơng nhiên; rồi HaiThảo, cái mấu đối trọng với cô em út trên đòn gánh gia đình Chị cũng có mộtanh bộ đội trên bàn thờ, nhng bất hạnh hơn em là không kịp có với anh một

đứa con Thế nên sự ở goá của chị nh sự kế thừa một cách hiếu để truyềnthống gia đình vậy; cuối cùng là út Thơm, chị goá chồng năm 20 tuổi Maymắn duy nhất của chị, cũng hơn chị Hai, là út đã sinh cho anh bộ đội ấy một

đứa con trai Giờ nó đang tuổi đi học Và cũng bây giờ, một ngời đàn ông goá

vợ tìm đến với út, anh thoả mãn yêu cầu mà chị đề nghị sang hẳn bên này làmcây lao động chủ lực, đồng thời góp phần thăng bằng đời sống tinh thần thấtthờng và thiếu hụt của chị Thế nên sau hai lần gặp cặn kẽ với ngời ấy, chịquyết định công báo với cả nhà ý định tái giá của mình Âu điều ấy cũng làhợp lẽ! Nhng út Thơm đã gặp ngay cơn ma nớc mắt của ngời thân trong gia

đình với những lẽ chừng nh hợp tình hợp lý và không thể chối cãi - lý lẽ củanhững ngời đàn bà cô đơn Họ đã cản ý định tái giá của chị “khi họ nhân danh

đủ thứ, truyền thống và tiêu chuẩn, tình thơng và sự hy sinh nhng không ai đểmột lẽ nhân danh khác, ấy là tính đàn bà Họ đã gắp gọn ra khỏi trái tim ngờiphụ nữ trẻ ấy khát vọng tình yêu, cái mà con ngời cần hơn mọi thứ, vì từ đó

mà có tất cả” Và họ đã thành công Khốn khổ thay cho chị!

Hiện thực hôm nay luôn là nguồn cảm hứng lớn cho nhà văn Là ngời

đủ chín khi nhìn lại cuộc sống của mình, Dạ Ngân với cảm hứng thế sự ở

truyện ngắn Phòng chờ đã cho độc giả thấy bức tranh xã hội Việt Nam vào

thời buổi kinh tế thị trờng Nhân vật chính của câu chuyện đang “ghi lại”những thớc phim của hiện tại, hiểu và giải đáp, rồi từ đó tìm ra ý nghĩa cuộcsống cho mình và cho mọi ngời Tự xng là “Ta” (chứ không phải “Tôi”), trongthời gian ngắn nhân vật “Ta” đã thấy bao điều trái ngợc cùng tồn tại ở mộtkhông gian giới hạn: một bên là gia đình vị phó giám đốc bệnh viện với nhữngthù lao đáng kể và cái căng tin hốt bạc; một bên khác là cuộc sống âm thầmcủa những kiếp ngời khốn khó - một căn bếp nằm sau bức tờng cao chớn chở,nơi cái căng tin dựa lng vào, nó chuyên phục vụ dân nghèo trong bệnh viện;một gia đình làm nghề dọn vệ sinh đã chọn toa-let bệnh viện làm phòng ngủcho đứa trẻ con họ; hai bà cháu nghèo đi chữa bệnh, một ngời già đi mổ tửcung với ba chục ngàn trong túi, một đứa cháu trai chừng mời hai tuổi đầuphải nghỉ học để đi nuôi bà, dù bà lão ấy có tới chín ngời con, mà ngời này lại

đẩy ngời kia và kết quả “tặng” cho đứa cháu! Cái kết của câu chuyện còn ngỏ

nh có ý chờ sự đổi thay vào cái tình mà con ngời có thể giành cho nhau

Nh vậy, sự góp mặt của cảm hứng đời t - thế sự ở truyện ngắn Dạ Ngân

đã tạo nên tính đa dạng, sự phong phú cho văn học Việt Nam sau 1975

1.3.2 Truyện ngắn Dạ Ngân - một phong cách độc đáo của truyện ngắn Việt Nam sau 1975

- Năm 1966 (14 tuổi), vào cứ: bắt đầu viết tin, làm báo

- Từ năm 1966 đến tháng 4/1975: tham gia kháng chiến chống Mỹ

- Khi vào Cứ mới học xong cấp hai, sau hoà bình (4/1975) tiếp tục học

bổ túc văn hoá, tự học, tự đọc Và mãi năm 1993 (41 tuổi) mới đi học đại học

ở Trờng viết văn Nguyễn Du

- Làm việc cho báo Văn nghệ từ năm 1995 đến 2008 Đã giữ chức vụ

Trởng Ban văn xuôi từ năm 2006 đến khi nghỉ hu (tháng 9/2008) Đầu tháng

9/2008, chị cùng chồng là nhà văn Nguyễn Quang Thân chuyển hẳn vàoThành phố Hồ Chí Minh sinh sống.

* Tác phẩm đã xuất bản:

Truyện ngắn:

- Quãng đời ấm áp, Nxb Phụ nữ 1986.

- Con chó và vụ ly hôn, Nxb Hội Nhà văn 1990.

- Cõi nhà, Nxb Thanh niên 1993.

Tiểu thuyết và truyện dài:

- Ngày của một đời, tiểu thuyết, Nxb Văn nghệ

Thành phố Hồ Chí Minh 1989

- Mẹ Mèo, tiểu thuyết thiếu nhi, Nxb Kim Đồng 1992.

- Miệt vờn xa lắm, truyện dài thiếu nhi, Nxb Kim Đồng 1992

(Giải thởng Hội Nhà văn Việt Nam 2004)

- Gia đình bé mọn, tiểu thuyết, Nxb Phụ nữ 2005

(Giải thởng Hội Nhà văn Hà Nội 2005)

Kịch bản phim:

- Chuyến đi của mẹ, kịch bản phim nhựa sản xuất 1988.

- Chân trời nơi ấy, kịch bản phim nhựa hai tập sản xuất năm 1995.

* Giải thởng văn học:

- Giải nhì truyện ngắn tạp chí Văn nghệ Quân đội năm 1987.

- Giải nhì truyện ngắn báo Tuổi trẻ năm 1989.

- Giải ba truyện ngắn báo Sài Gòn Giải phóng năm 1990.

- Giải thởng Hội Nhà văn Việt Nam 2004

- Giải thởng Hội Nhà văn Hà Nội 2005

- Giải thởng Hội Nhà văn Việt Nam 2006.

Trong tiểu sử tự thuật, Dạ Ngân từng tâm sự: “Quê gốc tôi ở miệt vờn

cổ Cao Lãnh sông Tiền nhng vì ông nội tôi thích thi thố nên đa tất cả anh emgiạt xuống tận Cần Thơ để phỉ chí nghề vờn Tôi là phụ nữ miệt vờn chínhcống và tôi luôn tự hào về điều đó

Tuổi thơ tôi đợc bảo bọc bằng nghề vờn, cây vờn và nhà nội, trong đóvai trò quyết định thuộc cô tôi, ngời đàn bà goá đã ở vậy đến già để chăm nuôibầy cháu cho ba tôi đi kháng chiến Cho đến khi ba tôi bị tù, án khổ sai Côn

Đảo rồi chết trong xà lim thì tôi thuộc về cô tôi hoàn toàn, tâm hồn và tínhcách ấy đã quyết định t chất tôi ở vào vùng hành lang giữa căn cứ khángchiến tỉnh với căn cứ kháng chiến Khu Chín, gia đình tôi không có sự lựachọn nào khác cho chị em gái nhà tôi: tất cả phải đi vào Cứ tham gia đánhgiặc, con đờng của cha tôi Lý tởng đã đợc đơn giản hoá thành thù nhà rồi saumới là nghĩa nớc

Ngay từ hồi ở Cứ, lúc tôi che đèn lén đọc Sông Đông êm đềm, cuốn sách

thời đó bị coi là “có vấn đề chính trị và đạo đức”, những ngời lớn tuổi trongtoà báo bảo sớm muộn gì tôi cũng viết văn Tôi để ngoài tai những lời tiên tri,chiến tranh khiến ngời ta chỉ ớc mình thoát chết mỗi ngày, sau đó cái gì chả đ-ợc! Và tôi thờng xuyên xấu hổ vì bị phê bình chính thức hoặc không chínhthức rằng tôi lãng mạn, tôi đa sầu đa cảm và có kiểu sinh hoạt tiểu t sản!

Năm 1978, vì nhiều nguyên do nội tâm, tôi thấy mình phải viết Cònnhớ, hôm ấy là một buổi tra, căn hộ tập thể vắng tanh, tôi ngồi trớc trang giấy

mà tay kia vẫn nắm dây đa võng cho con, đó là đứa con thứ hai của cuộc hônnhân do chiến tranh thu xếp Tôi hết sức tin mình - chắc ai cũng phải có niềmtin thiêng liêng nh vậy mới viết đợc - tin vào sự thúc bách lơng thiện của tráitim mình Tạp chí Văn Nghệ tỉnh in truyện ấy vào số Tết, giờ tôi không dám

đọc lại nó nhng quả tình, lúc nhìn thấy cái truyện đầu tay của mình in trên mặtbáo, tôi tởng mình vừa uống cả dòng sông rợu, ngây ngất và có thể làm đợcmọi điều tốt đẹp trên đời

Từ bộ phận làm tin thuộc Sở văn hoá thông tin tỉnh Hậu Giang, tôi đợcchuyển sang Hội văn nghệ tỉnh sau truyện ngắn ấy Đầu năm 1982, lần đầumột truyện ngắn của tôi đợc in trên tuần báo Văn Nghệ của Hội nhà văn và

tháng t năm đó tôi đợc mời đi dự Trại sáng tác của Hội ở Vũng Tàu Tại đây,giữa mấy thế hệ nhà văn tên tuổi Nguyên Ngọc, Nguyễn Thành Long, Nguyễn

Quang Thân, Nhật Tuấn, Nguyễn Mạnh Tuấn tôi nh ngời đợc vỡ hoang, tôitin vào văn chơng và cũng tin hơn vào bản thân mình Cũng tại đây, cuộc đờirồng rắn đa tôi bớc xuống một con đò khác Đời t của tôi đóng vai trò rất lớntrong công việc của tôi, ngợc lại văn chơng cũng không rời tôi trong mọichặng đờng do chính tôi thiết kế và xả thân cho nó Tôi viết nhiều, viết đều

đặn trong tâm trạng bị ngời đời đàm tiếu kỳ thị, nhiều lúc, d luận chính giớixem tôi nh cô Anna trong mắt họ, đó là lúc tôi thấy rõ giá trị của cô đơn vàniềm đau khổ đích thực của nghệ sĩ Quãng đời ấm áp, Con chó và vụ ly hôn

tôi viết trong tâm thế chênh vênh quyết liệt của nhà tiểu thuyết bị xã hội conngời đối xử bất công, oan ức

Năm 1987, tôi đợc kết nạp vào Hội nhà văn Việt Nam và con đò thứ hai

đã đa tôi đi thật xa miệt vờn của mình, nhng đó là hành trình thuận theo nhiềunghĩa Cuối cùng tôi cũng đợc tu nghiệp bốn năm ở Trờng viết văn Nguyễn

Du, cũng đợc sống trong bầu không khí của văn hóa cội nguồn, giữa Hà Nộitừng cu mang chúng tôi, hai nhà văn, hai con ngời khốn khó trong thời kỳ đitìm một chỗ dừng chân để tồn tại cùng với văn chơng” [33]

Những lời tâm sự nh trên của Dạ Ngân, thiết nghĩ đã là luận chứng đầy

đủ nhất về con ngời tác giả và quá trình sáng tác của chị

1.3.2.2 Nhìn chung về phong cách truyện ngắn Dạ Ngân

Tháng 8/2008, trong buổi trò chuyện cùng Dạ Ngân tại nhà riêng ở khutập thể Kim Giang - Hà Nội, tác giả luận văn đợc nghe nhà văn nói về quan

điểm nghệ thuật của mình: “cái tạng của tôi, nếu không trải nghiệm, không bị

ám ảnh thì tôi không viết chứ không phải không viết ra” Nghĩa là tất cả phải

đợc thẩm thấu, phải đợc chọn lọc thì mới mang ý nghĩa biểu niệm trên trangviết Dạ Ngân sáng tác theo sự thôi thúc của lơng tâm nghề nghiệp chứ khôngvì sự t lợi nào khác ý thức công dân nhà văn, ở chị vì thế phải là sống hếtmình và viết hết mình trong phong cách nghệ thuật riêng biệt T tởng ấy có ởbảy tập truyện ngắn mà chị đã cống hiến cho nền văn học Việt Nam từ sau

1975 đến nay

Dù cùng sống trong một môi trờng, cùng hít thở chung bầu không khíxã hội nhng không phải nhà văn nào cũng tạo đợc phong cách; và nếu có,không phải phong cách nào cũng nh nhau Ví nh độc giả biết đến phong cáchcủa những nhà văn hiện đại sau 1975: Nguyễn Huy Thiệp có cái nhìn dũngcảm vào sự thật đời sống (Không có vua, Tớng về hu); Lê Lựu trăn trở “viết

một cái gì là của riêng mình” và “không viết không chịu nổi” qua tác phẩmthời chiến (Thời xa vắng), qua cả những mặt ngổn ngang phức tạp đời thờng

(Sóng ở đáy sông, Chuyện làng Cuội); Nguyễn Thị Thu Huệ với tiếng thở dài

trớc sự rạn nứt trong tình yêu, hôn nhân gia đình của thời đại kinh tế thị trờng(Phù thuỷ, Thiếu phụ cha chồng, Hậu thiên đờng); và gần đây là nữ nhà văn Y

Ban mạnh mẽ nói lên ẩn ức tình dục nhng cũng là nguyện vọng tự nhiên nhânbản của ngời phụ nữ trong I am đàn bà; biết đến các nhà văn nữ nh Phan Thị

Vàng Anh, Nguyễn Ngọc T, Đỗ Bích Thúy, Lê Minh Khuê, Trần Thuỳ Mai Rồi văn giới chợt thấy một Dạ Ngân náo nức xông thẳng vào góc khuất, xôngthẳng vào những xung đột của thế thái nhân tình; một Dạ Ngân xao xác thơnglợng với những mối quan hệ xã hội bao quanh qua truyện ngắn của chị khôngchỉ ở cái tài quan sát mà còn ở việc nắm bắt cái chân xác của con ngời và cácvấn đề của thời đại - bằng cái vốn đã đợc lu giữ trong con ngời nhà văn ýthức nghề nghiệp thúc bách, chị đã viết ra nh để trả món nợ ân tình đang mắcgửi đâu đây!

Đó là d ba của những ngày chị làm công tác t vấn gia đình cho báo

Nông nghiệp Việt Nam với bút danh Dạ Hơng Độc giả gặp một ngời cho mọi

ngời trong sáng tác Cùng trời cuối đất: “Tôi bắt đầu công việc t vấn tình cảm

từ khi thấy mình đã khá đủ thơng tích cuộc đời Những bức th từ mọi miền gửi

về toà báo Những cú điện thoại tức tởi dựng tôi dậy khi tra khi chiều, cả lúcnửa đêm Những lá th điện tử xin đợc reply ngay nh một ca cấp cứu Tôi thấy

mình khi thì giống nh một bác sĩ, khi lại nh một cha xứ đang nghe ngời ta xngtội qua một bức vách, khi lại nh một ngời mẹ có những đứa con đang gục vàolòng mình xin che chở ( ) Tôi cố gắng hồi đáp không bỏ sót một ai, nhiều thcảm ơn lần hai lần ba mĩ mãn, nhng cũng có những khi tôi ngóng chờ một tínhiệu báo an mà không thấy gì cả Bồn chồn nh mình đã làm một việc với hkhông Bứt rứt nh ngóng một ngời thân ở cuối trời” Trớc những tâm t cần đợc

sẻ chia, chị đã giúp họ có lại niềm tin vào cuộc sống trong cơng vị một ngời tvấn, một ngời tri kỷ khó quên Trải nghiệm cuộc sống, chị cho ra đời nhữngtrang văn đậm chất hiện thực có khả năng đối thoại đợc với cuộc đời và nhữngcon ngời đang sống

Là cả cuộc đời của má con chị Truyện ngắn Nớc nguồn xuôi mãi (in

trong tập truyện cùng tên, Nxb Phụ nữ 2008) ra đời sau khi má chị mất Khi

ấy, chị nhớ lại vẹn nguyên hình ảnh tảo tần sớm hôm, hình ảnh má luôn hiểu

và lo cho con mình trong cái nghiệp của nó Đó là hiện tợng nớc mắt chảyxuôi mà bất kỳ bậc sinh thành nào cũng giành cho con cái của họ Ngẫm cuộcsống, vận đời mình, Dạ Ngân cho ra đời một tác phẩm nghệ thuật mà bất cứ aikhi đọc xong, đều ít nhiều thấy hình ảnh mình trong đó Một bà má luôn tặc l-

ỡi trớc cái nghề viết lách của cô con gái đã vào tuổi làm bà ngoại - “Hổng ai

nh mầy làm cái nghề gì quanh năm chẳng thấy thiên hạ biếu xén gì trơn!”

“Chẳng thấy thiên hạ biếu xén gì trơn” là cụm từ bà thích định nghĩa cái nghề

của con gái mình Cô con gái Dị khen lấy khen để cách nói kiệm tiện mà hình

ảnh của ngoại, còn Dị thì lặng lẽ cời buồn, dù má chị không biết chữ, mákhông đọc đợc những điều chị gõ trên máy hằng đêm, má không hiểu đợcnhững câu chuyện bù khú của đám bạn bè hay kéo đến nhà làm tốn hao cà phêcủa chị; nhng bà đã khái quát một cách thần kỳ cuộc sống khổ ải của con gáimình bằng sự mẫn cảm của một bà mẹ Một cô con tên Dị xót xa trớc hình

ảnh “đôi tay chai sần trong thau quần áo, trong thau bột hay trong những móncần nhồi và ớp lúc đó trông bà thật tận tụy và say mê, tâm huyết Trong buổisáng ma gió dầm dề nầy, tự dng chị thấy sao mình cứ muốn khóc khi má vẫnphải vần một thớt xơng cốt để tiết kiệm cho chị từng đồng một” Chị cúi đầulùa hai tay cào tóc, nếu ngẩng lên chắc sẽ có những giọt nớc lăn qua kẽ tay T-ởng con gái lại ê đầu sau những đêm liền viết lách, bà lên tiếng: “Làm cáinghề gì moi tim moi óc chết sớm có ngày” Một câu nói quen thuộc, không ramắng cũng không ra biểu dơng, lại một cách tổng kết thần kỳ và đầy hình ảnh

về cái nghề của cô con Chị cũng còn thấy se lòng trớc sự chật hẹp của cănnhà đợc phân phối, để đêm đêm, khi chị lụi cụi với cái máy chữ, âm thanh của

nó đã làm mất tự do của đôi vợ chồng trẻ Chị hiểu nỗi ấm ức của con và luônthấy có lỗi với nó vì cái nghề khổ nhọc của mình Cô con gái Dị lại luôn hốthoảng vì đứa con không yên giấc mà “thủ phạm”, theo nó, là tiếng lách cáchvọng lên từ bếp của ngoại, là tiếng kẹt kẹt của máy chữ má dùng Và nhất là

“những đêm cuối tuần, thời điểm mà con gái chị lóng la lóng lánh ngay từ bữacơm chiều trong khi chị thì lại buồn hơn, muốn thức sâu hơn và chừng nh lạiviết đợc dễ dàng hơn” Ba con ngời, má chị, chị và con gái nh đang đứngcùng một đội hình mà tình yêu thơng vẫn luôn tràn về phía ngời thân - nh nớc

từ nguồn vẫn muôn đời âm thầm chảy dốc ra từ phía sau vậy!

Sau ngày thống nhất đất nớc, đặc biệt là sau đổi mới 1986, cả nớc hânhoan với niềm vui mà trớc đó cha hề có Ngời ta thấy những trang văn ca ngợi,

đó là điều hợp lẽ Nhng cũng có trang văn nhìn vào cái cha hoàn thiện trongcuộc sống, chỉ nó ra để tất cả cùng thấy, để cùng sửa chữa cho cuộc sống ngàymột tốt hơn Thi vị cuộc đời (in trong tập truyện Quãng đời ấm áp, Nxb Phụ

nữ 1986) là một trong những truyện ngắn nh thế Cạnh việc ngợi ca những conngời hăng say lao động trong khí thế mới, lại cũng cho thấy một cơ chế thờibao cấp kìm hãm con ngời Truyện rằng có cô kỹ s nông nghiệp tên Tâm đangngày đêm trăn trở trớc hạt lúa của ngời nông dân Đề án “Dùng lúa cao giàn

để trị cỏ lông công” của chị vì thế cũng đợc nghiên cứu trong sự gấp rút Tâmsay sa với sự cống hiến nhỏ bé của mình Chị nghĩ: “phải tìm ra thứ giống caogiàn vừa ngắn ngày, vừa năng suất cao”, biết đâu vài mùa nữa Trại sẽ nhận đợcgiống lúa ớc mơ Rồi chính trong cái tối mất ngủ vì chút hơi men vui cùng anh

em trong Trại ấy, chị đã phát hiện ra ông chủ nhiệm tên Hai Quyền có dính líu

đến vụ ăn cắp Nhng ông ta đã dồn Tâm, đẩy chị vào thế bị động là vô tình mà

đổ trách nhiệm lên đầu anh thủ kho a tòng với bọn ăn cắp Chị nín nhịn cho kẻphạm tội yên vị trên trên cái ghế điều hành của y, đau khổ trớc sự oan ức củacậu thủ kho mà lỗi là do chị không mạnh dạn lên tiếng nói ra sự thật HaiQuyền khôn khéo lấy chuyện chị và Thanh yêu nhau ra làm bình phong, buộcchị phải im lặng Tâm gắng lặng, nhng sau cái hôm nhận đợc một phong th sơsài, bên trong là nét chữ đàn bà viết rất thấu thì chị không thể làm thinh đợcnữa Ngời đàn bà ấy mắng nhiếc Tâm đã cớp chồng mình, song “Tâm không

sờ đợc nỗi đau mất mát mà chỉ có sự chua ngoa của kẻ cảm thấy mình còn cóquyền xài xể ngời thứ ba ấy” Ngạc nhiên hơn, trong th có đoạn đáng chú ý:

“Tôi nghe một ngời đáng tin cậy ở Trại giống lúa nói rằng cô Tâm đã làm điềuxằng bậy với ” Sự kích động hèn hạ ấy của ai khác ngoài của ông chủnhiệm? Đến khi này thì “chị tin, chị không phải là nguyên nhân nếu nh gia

đình Thanh đổ vỡ Vì vậy, chị quyết ở lại vì nhân phẩm của mình, và của cậuthủ kho tội nghiệp” Chị không kêu ở Trại, chị tìm đến Sở ấy là nhữngkhoảnh khắc quyết định để trắng đen lại rõ ràng: kết quả tất yếu là sẽ thay cấplãnh đạo mục ruỗng là Hai Quyền, những ngời nh chị lại đợc cống hiến chodân mà không phải chịu áp lực từ phía cá nhân lộng quyền nào hết! Truyệncho thấy cạnh những thành quả đáng ghi nhận, mặt trái của cơ chế mới vẫn làvấn đề nổi cộm, cần bàn đến tận hôm nay

Phong cách truyện ngắn Dạ Ngân hình thành nhờ yếu tố khách quanmôi trờng nhng chủ yếu là nhờ tài năng và bản lĩnh cá nhân nhà văn Xét đến

cùng là sự trải nghiệm đã chín hơn, đôi mắt đã tinh anh hơn của chính tác giảtrớc cuộc đời Với chị, phải là những gì đã qua và đã từng thẩm thấu thì khisáng tạo thành tác phẩm nghệ thuật, nó mới có vẻ đẹp và mang ý nghĩa thực

sự Dạ Ngân không a những gì bàng bạc, không dễ dàng chấp nhận sự tầm ờng, nhạt nhẽo; mà luôn biết tạo cho mình một tiếng nói riêng khó trộn lẫn.Cũng bởi cảm giác luôn mắc nợ vẻ đẹp tồn tại ở đâu đây - chị cảm nhận, thấy,

th-lu giữ và cuối cùng đặt bút viết nên; cho nó một cái hình, một cái tên và mộtcái hồn mà chỉ cần đọc qua, độc giả tinh nhạy sẽ nhận ra ngay đó là vănphong chị Chính phong cách ấy đem lại cho Dạ Ngân khả năng tốt nhất đểthực hiện trách nhiệm cao quý trong nghiệp viết của mình: tạo ra đợc nhữngsản phẩm nghệ thuật tinh thần có giá trị

Chúng tôi tiến hành khảo sát phong cách truyện ngắn Dạ Ngân qua bảytập truyện ngắn (đã dẫn ra ở trên) Dù cha phải là nhiều nhng đó quả là con sốbiết nói, đợc thể hiện trên phơng diện nội dung (đề tài và cảm hứng sáng tạo)

và hình thức biểu hiện (sáng tạo tình huống, nghệ thuật xây dựng nhân vật,ngôn ngữ, giọng điệu) để bớc đầu tìm ra những đặc điểm cơ bản trong truyệnngắn Dạ Ngân - nữ nhà văn đợc đánh giá là có dấu ấn phong cách đậm néttrong nền văn học Việt Nam đơng đại

chơng 2: phong cách truyện ngắn dạ ngân

trên phơng diện lựa chọn đề tài và cảm hứng sáng tạo

May mắn của Dạ Ngân là đợc sống ở cả hai thời kỳ: chiến tranh và hoàbình, đợc nếm trải đầy đủ d vị của cuộc sống, đợc hít thở trong bầu không khí

đổi mới của xã hội Chị luôn trăn trở: phải viết một cái gì của riêng mình vàchỉ viết những cái mình đã qua, đã từng thẩm thấu - đa đến cho nhà văn sựchín muồi trong sáng tạo nghệ thuật Đó còn là điều cần thiết cho một phongcách truyện ngắn không trộn lẫn đợc Dạ Ngân thể hiện trớc nhất trên phơngdiện lựa chọn đề tài và cảm hứng sáng tạo qua truyện ngắn của mình

2.1 Lựa chọn đề tài

Trong văn học nghệ thuật, lựa chọn đề tài đợc xem là một trong nhữngkhâu chính, là vấn đề chủ chốt để hình thành tác phẩm Sự lựa chọn ấy thểhiện t tởng, vốn sống, vốn văn hoá, kinh nghiệm và đặc biệt là cá tính sáng tạonhà văn

Khi sáng tác, nhà văn luôn đặt ra cho mình mục tiêu: Viết cho ai? Viếtlàm gì? Viết cái gì? Viết nh thế nào? Viết gì - đó là vấn đề cần xác định vàcần đợc giải quyết của đề tài mà tác giả lựa chọn Mục tiêu ấy trở thành phơnghớng chung cho sáng tác văn học Hơn ai hết, nhà văn luôn phải hoà mình,phải thờng xuyên đi sâu và nắm bắt những hiện tợng, sự việc của thực tại đờisống ý thức nghiệp viết giúp ngời nghệ sĩ đến với cuộc sống nh một ngời tìnhkhông bao giờ lỗi hẹn: biết xúc động thổn thức, biết yêu đắm say và biết đếncả những khổ đau bất trắc thì mới cho ra đợc những tác phẩm có giá trị Sự giảtạo gò bó hoặc sự cỡng bức trong sáng tạo nghệ thuật sẽ dẫn đến những đổ vỡ

đáng tiếc Trong cơ man những điều mà cuộc sống đa lại, nhà văn phải biếttìm cho mình một khoảng phù hợp để thể hiện ý tởng nghệ thuật của mình

Đấy là lựa chọn đề tài Chính nó là tiêu chí tiên quyết cho sáng tạo nghệ thuật:những t tởng nghệ thuật nảy sinh trong kinh nghiệm của tác giả do cuộc sốnggợi ra, là cả những mảnh đất để nhà văn ơm gieo những hạt giống t tởng vànhững vấn đề của xã hội

Nhà văn, mỗi ngời chiếm lĩnh một mảng nhất định và chính nhờ sự hiểubiết thành thạo, sự quan tâm của tác giả về một mặt nào đó của đời sống cũng

đã góp phần tạo nên phong cách cá nhân nhà văn: có ngời viết về đời sốngthành thị, có ngời viết về nông thôn, lại có ngời viết về miền núi, nhng cũng

có ngời thực sự quan tâm đến đời sống con ngời cá nhân Điều đó phụ thuộcvào sự trải nghiệm và khả năng khám phá cũng nh tình cảm của tác giả vàomảnh đất nơi mình sống và viết Thế nên, mỗi nhà văn đều thể hiện và thànhcông trên những vùng đề tài nhất định Dạ Ngân đã chọn cho mình đề tài vềngời phụ nữ và đề tài gia đình Cách lựa chọn ấy phù hợp với giới tính cũng

nh cá tính nhà văn

2.1.1 Đề tài về bi kịch con ngời, trớc hết là ngời phụ nữ

Phụ nữ thời nào cũng vậy, luôn đợc xem là tặng phẩm tuyệt diệu của tạohoá Nhng sự phản ánh họ trong văn học với cái nhìn nghệ thuật thì mỗi thờimỗi khác, và ở mỗi nhà văn, vì thế cũng không nh nhau Trong một giai đoạn

mà cảm hứng hớng về dân tộc, hớng về nhân dân luôn chi phối hoạt động sángtác thì con ngời trong văn học cách mạng Việt Nam 1945 - 1975 không đợcnhìn nhận đúng mực ở những đặc trng giới tính Họ mang trong mình phẩmchất chung xác định giá trị con ngời là lòng yêu nớc, ý chí chiến đấu, thànhtích cống hiến cho tập thể, cho cộng đồng Vì thế trong xu hớng tìm lại con

ngời, ở văn học sau 1975 là việc phát hiện những đặc trng bản thể và khátkhao trần thế Các nhà văn thời kỳ đổi mới đã nhìn ngời phụ nữ nghiêng sangnhững gì thuộc về thiên tính, thiên chức của họ Trớc đây nhân vật nữ trongvăn học cách mạng thờng đợc gọi bằng “chị”, bằng “cô” hay những cách gọitơng tự khác để thể hiện sự trân trọng Thì nay các nhà văn còn gọi họ bằng đủthứ danh xng nhằm nhấn mạnh đặc trng giới tính: phái yếu, phái đẹp, đàn bà,nàng, thị, váy, chân dài Ngay ở cái tên tác phẩm, các tác giả cũng đã muốn

lu ý độc giả rằng họ đang viết về phụ nữ: Đàn bà xấu thì không có quà (Y

Ban), Cái bớm tung tăng (Ma Văn Kháng), Ngày cuối cùng của dâm phụ

(Trần Thị Trờng) Ngời ta bắt đầu nói nhiều về phụ nữ ở thiên chức làm vợ,làm mẹ, ở khát khao nhục thể Văn học đổi mới đã nhìn ngời phụ nữ trong thế

đa chiều phức tạp: mạnh mẽ, cá tính nhng cũng có cả sự yếu đuối, nhẹ dạ cảtin, đa cảm đa đoan với những bi kịch cá nhân trong đời sống

Đó là ngời phụ nữ nông dân làm “osin” cho ngời ngời bệnh bị tai biến ở

Đài Loan, rồi anh ta có tình cảm với chị Sự độc thoại triền miên của nhân vậtnữ cho thấy những ẩn ức tình dục rất nhân bản của thị trong truyện ngắn I am

đàn bà của Y Ban; hay sự bạo liệt của nhân vật nữ đã đi đến tận cùng của cảm

giác dục tính trong Bóng đè và Vu quy (Đỗ Hoàng Diệu) mà nh Phạm Xuân

Nguyên từng nhận xét: “gần nh Đỗ Hoàng Diệu viết về phụ nữ và dục tính Côdùng ngời nữ và dục tính nh một bộ mã để gởi đi thông điệp của mình chocuộc sống này” Là cả cuộc sống rất khắc nghiệt, dữ dội, trần trụi của ngờiphụ nữ trong Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc T với những con ngời

mang trong mình nỗi đau, nỗi tủi hổ, bất lực và chán chờng: một ngời mẹngoại tình bị hai đứa con phát hiện, xấu hổ và bỏ đi biệt xứ Một ngời cha trảthù vợ bằng cách đánh đập những đứa con (vì chúng giống mẹ) và tệ hơn làtìm mọi cách quyến rũ những ngời phụ nữ đã có chồng con, khi họ vừa từ bỏgia đình của mình để chạy theo tiếng gọi của “tình yêu” thì ông ta cũng bỏ rơi

họ cho bõ tức, cho hả hê, cho vơi nỗi đau, nỗi hận Cả một ngời tình của ông

ta - một con điếm, bị đánh ghen bầm dập đợc hai đứa trẻ con ông cu mang,vẫn vui vẻ nói rằng: “chị… làm đĩ quen rồi” sau khi dan díu với cha chúng, vớihai ông cán bộ đi thực thi việc phòng chống dịch cúm gia cầm để cứu bầy vịtnhà lũ trẻ (nhng sau cái vẻ bề ngoài lả lơi ấy là lòng tự trọng bị tổn thơng).Những mong lay chuyển và đánh thức đợc bản - tính - ngời của nhân vật ngờicha, nhng không thành, chị đành bỏ đi Cuối cùng con cái phải gánh tội cho

bố mẹ, thằng Điền bỏ đi tìm ngời đàn bà điếm đó, Nơng bị hãm hiếp và trởthành đàn bà ngay trớc mắt cha mình Những ngời phụ nữ ở đây, cả ngời phụnữ tự gọi mình là “đĩ”, cả Nơng - đều đáng thơng và đáng đợc cảm thông sâusắc.

Dạ Ngân luôn tâm niệm: đã theo nghệ thuật thì phải sáng tác đợc cái gìthật tâm huyết dồn tụ suốt cuộc đời Lấy hiện thực con ngời làm trung tâmphản ánh, nhà văn đặc biệt u ái khi đặt bút viết về ngời phụ nữ - trong niềm tin

và sự cảm thông của ngời cùng giới Bởi thế, đề tài ngời phụ nữ là lựa chọn

đầu tiên trong truyện ngắn của chị

Trong truyện ngắn Dạ Ngân, chúng tôi tập trung nghiên cứu những bikịch cá nhân đời thờng mà ngời hứng chịu nhiều nhất là phụ nữ

2.1.1.1 Bi kịch thời hậu chiến

Chiến tranh đã đi qua, đất nớc đang hồi sinh và phát triển mạnh mẽ vềnhiều mặt: kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội Nhng dấu ấn của một thời kỳ

đau thơng tàn khốc do bom đạn chiến tranh vẫn còn in đậm trong ký ức củacon ngời Việt Nam Trong sự phát triển của đất nớc, văn học cũng phát triểnmạnh mẽ: phản ánh cuộc sống trong sự phong phú, đa dạng, nhng cũng khôngvì sự chảy trôi của thời gian mà quên đi quá khứ Với độ lùi cần thiết của thờigian, nhà văn có cơ hội nhìn nhận lại, kiểm chứng lại chiến tranh, từ đó đa ranhững quan niệm hiện thực mới về cái đã qua Văn học nhìn hiện thực chiếntranh bằng cái nhìn đa chiều đa diện - không chỉ mang tính cộng đồng hay tậpthể, chiến tranh còn đợc nhìn qua sự khúc xạ của số phận từng cá nhân, họ lànhững ngời từng đi qua chiến tranh và đang sống trong thời hậu chiến D âmhai cuộc chiến tranh, hậu quả nặng nề của nó đã tác động rất lớn đến đời sốngriêng t từng con ngời Nằm trong dòng chảy chung của văn học sau 1975,truyện ngắn Dạ Ngân cũng có những tác phẩm viết về một thời nh thế, mà ng-

ời chịu án tù “khổ sai” này, trớc nhất là thân phận “liễu yếu đào tơ”

Viết về ngời phụ nữ thời hậu chiến, Dạ Ngân quan tâm đến những dichứng mà chiến tranh để lại với nỗi đau nhói buốt về tinh thần: biết bao ngờiphụ nữ mãi mãi phải xa chồng (Năm Gấm và T Tầm trong Gặp ở Giáp Nớc,

năm ngời đàn bà trong Nhà không có đàn ông); họ từng có tình yêu trong sáng

nhng khi bớc ra khỏi cuộc chiến, khó khăn về vật chất khiến họ tàn úa thảmhại (T Tím trong Hôm ấy trời đẹp lắm, Nhi trong Sống với nhớ thơng); và

chiến tranh với bao điều trái khoáy cũng khiến cho những cánh hoa cảm thấy

mắc nợ ngời họ yêu thơng (nhân vật “tôi” tìm về quá khứ với tình thơng hồicòn ở Cứ trong truyện ngắn Điều khác trớc, nhân vật Trân trong Một thời ngu ngốc) Từng ấy cũng đủ khiến ngời đọc băn khoăn, trăn trở.

Chiến tranh đẩy những con ngời giàu tình cảm và lòng vị tha vào tìnhcảnh trớ trêu Trong truyện ngắn Câu chuyện nhiều năm, Thẩm của thời hiện

tại đã có một cuộc chạm trán lịch sử: gặp lại ngời đàn ông đeo kính năm 1973

đã thả chị dù biết chị là vợ Việt cộng Giờ đây vô tình, chị gặp lại viên thiếu

uý ngụy quyền Sài Gòn tên Sang ấy - ở căn nhà mà vợ chồng chị đợc nhà nớccấp, cũng chính là căn nhà của vợ chồng Sang đã bị tịch biên Quá khứ củaSang là một nỗi đau: lần thứ nhất, khi đi trại cải tạo về, vợ anh đã sắp sẵn kếhoạch vợt biên Chuyến đi không thành công, chính quyền đến tịch biên cănnhà của họ Lần thứ hai, vợ anh móc nối, họ lại cùng con trai lên tàu vợt biênvới mộng tự do ở mảnh đất xa xôi Nhng lũ hải tặc đã ngấu nghiến hết thảy

đàn bà con gái rồi bắn chìm tàu, anh và vài ba ngời nữa sống sót nhờ tàu hảiquân của Việt Nam cứu kịp Sang lại thụ án nh một ngời vợt biên phản bội Tổquốc, để khi ra tù, gò lng với chiếc xe đạp không còn phải nuôi ai Nhng đau

đớn nhất là “anh đã thành ngời tật nguyền suốt đời vì cái bi kịch anh đợc sống

mà vợ con anh không còn nữa” Nhân vật Thẩm cũng khổ đau không kém:thời chiến, vào cứ thăm chồng, suýt bị bắt và may nhờ “thằng chỉ huy lơ tơ

mơ” tên Sang thả Đến thời bình, cái “căn nhà một thời là cái tổ trăng mật của

vợ chồng Thẩm sau tuổi trẻ bị chiến tranh dồn đuổi, bỗng chốc biến thành địangục khi đứa con trai trở thành một trong những tay đua xe ngổ ngáo và sau

đó nữa, là cái chết của ngời chồng, chết dới vòi hoa sen khách sạn sau khi nốccả một cơn say với một cô điếm Biên của chị, anh Biên trung kiên gan lì củachị, cú trợt vì sự hãnh tiến và trả đũa một thời ( ) Rồi thằng con với cái trớnkhông còn danh dự, và một hôm chị lại đi nhận xác nó ở đồn công an về, cùngvới chiếc xe máy từng khiến nó vênh váo” Thẩm khi ấy suy sụp hoàn toàn,tổn thơng trầm trọng! Nhng sự gặp lại định mệnh giữa “hai con ngời trầmtrọng tổn thơng kia đã tự hoà giải quá khứ hào hố ùng oàng của họ ( ) Họ đã

có nhau, hiểu nhau nh mọi ngời, những con ngời bình thờng quyết gắn bó vớinhau một cách bình thờng” Tình cảnh ban đầu dù trớ trêu nhng khi gặp lại,cùng hiểu và cảm thông cho nhau, khiến Sang và Thẩm đến đợc với nhau là

điều tất yếu

Là nhà văn thuộc lớp bản lề giữa hai giai đoạn chiến tranh và hoà bình,Dạ Ngân quan tâm đến số phận của nữ giới trong và sau chiến tranh Với chị,chiến tranh đợc nhìn qua tiêu điểm con ngời, qua lăng kính của ngày hôm nay.Cuộc mu sinh thời hậu chiến đã đặt những con ngời chân yếu tay mềm trớcthử thách mới cũng không kém phần nghiệt ngã Cạnh đó, nền kinh tế thị tr-ờng cũng là một thứ thuốc thử: thử thách năng lực và phẩm hạnh của họ Điều khác trớc khai thác bi kịch thời hậu chiến ở khiá cạnh đó Không đề cập

những mất mát, thơng tổn mà chiến tranh để lại; mà xem quá khứ chiến tranh

nh liều thuốc để thử thách nhân cách con ngời: sự nghèo túng hiện tại của gia

đình nhân vật “tôi” đã khiến anh chồng (tên Tịnh) từ lâu đã có “sự ganh tịngấm ngầm, sự mặc cảm nghèo túng và nỗi buồn âm ỉ” với gia đình Hoa (côbạn trong bộ ba thời chiến cùng anh và vợ anh bây giờ); lại khiến cho “cả hai(vợ chồng anh) đều cảm thấy không còn nhu cầu phải đến với nhau, cảm thấychán nhau, không thích thú đi vào nội tâm của nhau nh lúc yêu nhau hay mớicới” Họ “bất mãn nhau vì sự bất lực của mỗi ngời đối với nền kinh tế gia

đình” Rồi nh không thể kéo dài cuộc sống nhạt bời thờng ngày, Tịnh quyết

định làm một cái gì đó để hâm nóng lại tình yêu giữa vợ chồng anh Đó là sauchuyến đi dài ngày, Tịnh trở về mang theo những kỉ niệm của những thángnăm kháng chiến, nó giúp hai con ngời hàn gắn lại không còn những xíchmích tủn mủn nh ngày hôm qua Họ quyết định đến thăm vợ chồng Hoa khigia đình chị “gãy cầu” trong những phi vụ làm ăn; quyết định trở lại với nhữngcon ngời và mảnh đất mà cách đây bẩy năm đã cu mang, đã tổ chức đám cớicho họ trong không khí “lễ cới đơn sơ không dám động dao thớt vì đồn địch

ở hai vàm kinh, mỗi đồn cách nhà chừng năm trăm thớc Lúc làm lễ, chúng tôiphải cắt hai đội du kích gác ở hai đầu” Vì thế, khi chợt nhận ra những yêu th-

ơng mình từng lãng quên, nhân vật “tôi” đã có những giằng xé nội tâm quyếtliệt: “ký ức đang dày vò tôi Bao ý nghĩ bộn chộn trong đầu Tôi để cho chúngtuôn ra vì nhu cầu muốn đợc tâm sự, đợc giãi bày và đợc chia xẻ cho ngờithân Càng nói, tôi càng ngỡ ngàng với biến động tinh thần vừa qua của mình,không hiểu nổi tại sao mình có lúc nh thế, tởng nh nó không thuộc phần cuộc

đời của mình Nhng nó là sự thật Tôi biết lơng tâm mình còn khổ sở lâu vớinó” Thử thách của đời sống thời hậu chiến là liều thuốc đặc biệt để thử nhâncách con ngời Nhân vật nữ trong truyện thực sự đã tìm lại đợc chính con ngờimình

Bi kịch thời hậu chiến là một trong những vấn đề đang đợc sự quan tâmcủa xã hội, bởi bản thân nó mang đậm t tởng nhân văn Văn học nghệ thuậtcũng không nằm ngoài quy luật chung đó: những trang viết của Dạ Ngân về bikịch ngời phụ nữ giai đoạn này - đã giúp độc giả hôm nay - hiểu hơn về sựkhốc liệt, sự mất mát của chiến tranh không đơn thuần là sự huỷ diệt của bom

đạn, còn là những thơng tổn tinh thần mà nó gây ra trong tâm hồn con ngời

Rõ ràng vết thơng ấy còn đau đớn, đắng chát và dai dẳng hơn rất nhiều so với

sự thiệt hại vật chất mà chiến tranh đa lại cho con ngời hôm nay

2.1.1.2 Bi kịch con ngời trong cơ chế thị trờng

Một trong những đổi mới của xã hội Việt Nam là sự góp mặt của nềnkinh tế hàng hóa - cơ chế thị trờng Cạnh những u thế tác động tới sự pháttriển xã hội, bản thân nó cũng đặt con ngời trớc những cám dỗ vật chất mới

Nh vậy, làm sao để con ngời trong xã hội hiện đại (ở đây chúng tôi đặc biệtquan tâm đến nữ giới) nhận thức về mình đầy đủ hơn, không đánh mất nhâncách rồi từ đó tìm ra cho mình đáp số cuộc sống theo đúng nghĩa của nó - vẫn

là nhiệm vụ thiêng liêng mà bất kỳ nền văn học chân chính nào cũng muốn

đảm nhận

Cuộc sống vật chất xô bồ tất bật khiến không ít ngời vô tình lãng quênnhững giá trị văn hoá cổ truyền của dân tộc, lãng quên tình cảm quê hơng, gia

đình thân tộc và cũng có khi quên cả ngời đã sinh ra họ; để khi nhận thấy sự ra

đi mãi mãi của ngời ấy thì đã trở nên muộn mằn và không gì cứu vãn Truyệnngắn Ngời của mỗi ngời có sự cố gắng thầm lặng của ngời mẹ già trớc những

đứa con luôn coi bà là gánh nặng, chúng chối bỏ ngời từng sinh ra chúng.Ngòi bút tác giả theo sát bớc đi của nhân vật chính, rồi soi xét hoàn cảnh làmnảy sinh những biến chuyển về tâm hồn Nhân cách nhân vật ngời mẹ vì thếcàng đợc biểu lộ rõ nét

Tình mẫu tử khiến bà mẹ không ngần ngại giành chút tuổi già rảnh rỗicòn lại cho con khi chúng cần đợc đỡ đần Vậy mà ngợc lại, ba đứa chúng -hai đứa có gia đình trên thành phố và đứa út ở quê - luôn tìm cách thoái thác

sự có mặt của mẹ trong gia đình chúng nó Thế nên sự có mặt của bà trong gia

đình cậu cả khiến nàng dâu luôn tức tối: cô nàng vin cớ giận chồng rồi ngủriêng, điều ấy khiến bà đau xót lắm Có đêm, nàng vì vô ý mà ngã vào vũng

mỡ do con mèo làm đổ khiến nàng vô cùng bực tức Ngay lập tức, đáp lại sựquan tâm của bà mẹ là tiếng cái ca nhôm bị dằn mạnh trên thành bể, sau đó là

“tiếng chân vang động của nàng lớt qua, nh bà chủ lớt qua một con sen vô tíchsự” Tuy thế, vốn quen chịu đựng, ngời mẹ ấy không giận (vì ai lại đi giận conmình cơ chứ) mà bà lại tự giận mình: “ừ, cũng tại mình mới nên chuyện Ví

nh bà không quá lo xa mà cất cái keo mỡ nóng lên nóc chạn để tránh tầm taytháy máy của bọn trẻ, làm sao con mèo có thể gây án đợc?”, làm sao có nhữngcuộc cãi lộn trong gia đình này? Cho nên bà mẹ đã không nguôi hy vọng Bàtin con trai bà đủ thiện chí để nối lại hoà bình Còn bản thân bà cũng khôngngừng cố gắng giúp đỡ việc nhà cho các con - lau vũng mỡ trên nền gạch,quay ra rửa chén bát tấp lại hồi đêm, nhẹ nhàng giặt đồ cho con cháu Và khôihài nhất là việc nàng dâu “không có thói quen đi chợ sớm để mẹ chỉ việc ởnhà làm bếp, càng không có thói quen hỏi bà còn tiền không Bà không biết

đó là do tính đểnh đoảng hay do cái gì, chỉ ghi nhận đó là sự thật mà bà phảisửa chữa bằng số tiền đút nhét của cô con gái đang ở cách bà nửa giờ xích lô.Phải, bà đã chi cho những bữa chợ để mua vẻ mặt tơi cời của nàng dâu bằng

số tiền tha thớt đó Vì vậy mới có cảnh buôn bán với gánh ve chai lông vịt đểhai đứa nhỏ bị lục vấn một trận ra trò Thật là một màn bi hài kịch”

Cuộc sống ngột ngạt là thế, song bà cũng không thể về quê với vợchồng thằng út bởi chúng nó túng bấn quá: “má lên thành để gần bệnh viện,má phải ở chỗ nào có lợi cho tuổi già của má nhứt, vậy là má thơng tụi conrồi” Sự bất tiện về sự có mặt của mình nơi gia đình hai đứa con trai đã khiến

bà tìm đến nhà cô con gái nh để tìm một nơi giải tỏa ẩn ức ngời già Đón bà là

“cô con có vẻ ngỡ ngàng” với con chó tên Lucki trên tay: “Cô con ngồi đốidiện với mẹ nhìn lom lom vào bàn chân nứt nẻ của bà rút lên mặt simili vàngchoé của salon, bộ dạng sốt ruột Cuối cùng không đợi đợc, chị lên tiếng:

“Có chuyện gì hả má?”

Trớc vẻ quan tâm đầy đồng cảm mà các bà mẹ thờng nhận đợc ở các côcon gái, bà buột miệng kể hết chuyện hồi đêm duy có những câu ám chỉ củanàng dâu bà giữ lại, bà thấy cần phải giữ lại điều đó để chị em chúng nó đỡ v-ớng khi nhìn mặt nhau” Rồi với vẻ dè dặt khác thờng, cô lên tiếng: Hay là máqua nhà cô bạn con nghỉ đỡ một đêm Chả là chiều nay ông xã con mời tiệcmấy vị khách có công chuyện làm ăn Con chỉ sợ - chị lại ngập ngừng - sợkhách khứa làm ồn má! Bà mẹ chợt hiểu ngay tình thế của mình, bà đứng lênquả quyết: “Má phải về với anh Hai mày Bỏ nó trong cảnh này, má không yênbụng” Cô con trả lời yếu ớt: “Vợ chồng ảnh đơng nh vậy, má về sao đợc?” thế

nhng chị lại đứng lên trớc cả mẹ! Ngao ngán, trên xe trở lại nhà cậu cả vừa đóivừa khát, vừa rã rời, bà má thấy mình là “một chiến sĩ không vũ khí, khôngyên cơng, không áo giáp, chỉ có tấm lòng thiết tha mong muốn hoà bình trongngôi nhà của các con dù phải hi sinh mình” Rồi bà bỗng thấy nghẹn ngào,không phải mừng cho vợ chồng anh con trai đã làm lành với nhau mà bởi thấyanh có vẻ thất vọng vì mẹ đã trở lại Thật đau xót trớc thái độ của những đứacon mà bà từng dứt ruột đẻ ra! Ngời mẹ đáng thơng ấy đã tìm cho mình một h-ớng giải thoát dũng cảm mà khi mới nghĩ đến bà đã thấy cả ngời lạnh toát vànhẹ tênh nh vừa siêu thoát vậy Không nỡ làm việc ấy trong nhà con, bà “sắpsoạn quần áo thật nhanh, thật vội vàng nh sợ tử thần không chịu chờ cho” Látsau đã nhắn nhủ với cháu rằng: “Nói với ba mẹ, bà về quê!” Lên xe rồi xuốngphà, bà chòng chành khi xích lại phía dây cáp, thế rồi bà cảm thấy chới vớimột cách hãi hùng và không còn kịp nghĩ gì nữa cõi âm ấy đã nuốt chửng bà!Lời ngời dẫn chuyện ở đoạn kết nghe sao xót xa: “Chắc lâu lắm các con bàmới hay tin, tin về "một bà già sơ ý đã té phà vì chóng mặt” Chắc họ sẽ thắphơng, sẽ tấm tức khóc và tiếc vì không “vớt đợc xác má để xây cho má mộtcái mộ thật kiên cố” Là gì, nếu đó không là bi kịch trớ trêu của ngời mẹ: “khi

đứa con còn nhỏ, mẹ là cái cây toả bóng, lớn chút nữa mẹ là quả ngọt, là chỗdựa tin cậy, khi hết đời cây bỗng thành chớng ngại và cuối cùng chúng chỉmuốn bứng đi cho rảnh nợ”

Phản ánh mặt trái của thời đại kinh tế thị trờng, truyện ngắn Dạ Ngân

đã mang đến cho chúng ta thông điệp về tình trạng băng hoại đạo đức của conngời trớc cám dỗ của danh lợi vinh hoa, của chủ nghĩa cá nhân ích kỉ Tácphẩm đồng thời thể hiện sự cảm thông, niềm tin tởng vào giá trị ngời phụ nữ

dù phải qua bao gian nan vất vả trớc thời cuộc mới

Truyện ngắn nh một chuỗi dài những phiến đoạn tâm lý Mỗi phiến

đoạn là một sân ga ghi dấu nỗi xót xa tê tái mà con tàu thời gian chỉ dừng đủcho một thân phận tấp vào trong hi vọng, để rồi khi vừa kịp nhận ra đó khôngphải là bến đợi thì tàu đã lăn bánh Còn là thoáng chốc bàng hoàng, sực tỉnhtrong khát vọng đợc hoà vào cuộc sống bình thờng rồi cứ lịm dần, lịm dần đến

tê liệt cả bản năng và khát vọng ngời Khi này, truyện ngắn đợc xem là những

“lát cắt” cuộc đời Nhà văn có nghề là nhà văn biết tạo dấu ấn cho những “látcắt” ấy Dạ Ngân cũng thế, qua truyện ngắn, chị đã thực sự đi đợc vào thế giớinội tâm, vào số phận cá nhân con ngời trớc đời sống kinh tế thị trờng của nhân

vật nữ - để bày tỏ những trăn trở về vấn đề mang ý nghĩa thời đại và phổ quát.

Có ngời ví rằng: nữ giới trong văn chơng Dạ Ngân nh cái đơn vị nhỏ bé nhnggiàu năng lợng để nói lên tiếng nói thời đại

2.1.1.3 Bi kịch tình yêu, hôn nhân - gia đình

Văn học bao giờ cũng là sự tìm tòi sáng tạo Càng đi sâu kiếm tìm, vănhọc càng có khả năng tiếp cận chân lý nghệ thuật và đạt đến tinh thần dânchủ Truyện ngắn những năm gần đây với tinh thần dân chủ quan tâm nhiềuhơn đến mọi vấn đề liên quan con ngời - nhằm đáp ứng yêu cầu độc giả - hớng

đến cái gì đó thật hơn, đời hơn Đề tài ngời phụ nữ với bi kịch về tình yêu, hônnhân - gia đình đợc chú ý

Kẻ yêu chồng là bi kịch gia đình của ngời phụ nữ luôn muốn làm tất cả

cho chồng, chị nh ngời chở che anh trong những cơn nguy Nhìn bề ngoài, có

vẻ nh họ hạnh phúc, và chị cũng từng nhầm tởng nh thế Trong cái gia đình ấy,chị nh bà vú, chị làm tất cả vì quá yêu chồng Nhng lâu dần, quen với sự nâng

đỡ, anh đã trở nên vô dụng và méo mó trong chân dung đời thờng Thế nên cólần anh bị bắt vì tội “chủ mu cho vợ tham gia một đờng dây chuyên tổ chứcngời đi nớc ngoài để lấy vàng”, chị quyết “chạy” cho chồng tới trại cải tạo nhẹnhàng hơn, dần dần đợc thả tự do trong những lý do “chính đáng” Muốn đợcthế, chị phải nhờ đến “sợi dây thừng” - một ngời quan trọng có khả năng thay

đổi bế tắc thực tại của anh chị Ban đầu, chị nghĩ “nó sẽ nh cơn ma bất thầnvới kẻ lỡ đờng, có sấm sét, có gió giông, sau cái lạnh thì mọi việc sẽ đi qua,bình thờng và ngời đi tới đích Chị lặng lẽ chấp thuận nó nh một cơn makhông tránh khỏi, hay một thứ thuế đờng” Nhng một khắc sau thì chị vỡ lẽ:

“nó khác với ma, ma thì làm sạch mình dù ngời ta không đón đợi, ở đây chịthấy khắp ý nghĩ, tâm t và dĩ nhiên cả da dẻ một sự nhầy nhụa khốn kiếp” Chị

đau đớn trớc sự chất vấn của lơng tâm: “Lẽ nào đó là cái giá chung nhứt chomọi ngời đàn bà đơn độc?”, “có con đờng nào sạch sẽ, xứng đáng hơnkhông?” Rồi sự hi sinh của chị cũng giúp anh đợc chuyển tới cái nơi chịmuốn, và ít lâu thì đợc tha về nhờ sự “trả nợ” của chị cho “sợi dây thừng” Nh-

ng sự trở về ấy không đợc nh mong muốn: anh về, tinh thần nhèo nh cái áo,càng đau khổ hơn khi một lần bắt gặp ngời đàn ông mà chị hay nhắc tới vớicái vẻ hơi ồn ào - xuất hiện ở bên cửa, lử đử nhìn chị bằng ánh mắt của taychủ nợ cùng đờng Gia đình chị thực sự rạn nứt, chị “bắt đầu khóc, ngời đàn

bà cha từng biết khóc giờ đêm nào cũng khóc, chẳng biết cho mình hay chochồng, hay cho cả hai”.

Cuộc sống hiện đại, con ngời phải đối mặt với nhiều vấn đề phức tạphơn Bối cảnh đó thúc đẩy nhà văn mạnh dạn đi sâu vào các góc khuất trongchiều sâu tâm hồn con ngời Dạ Ngân chọn ngời phụ nữ với những giằng xénội tâm làm đề tài hớng tới trong truyện ngắn của chị Truyện ngắn Thi vị cuộc đời chỉ vì một tờ giấy kết hôn mà Thanh và Tâm, dù giành trọn trái tim

cho nhau nhng họ không thể là của nhau mãi mãi: “Tâm yêu Thanh rất lâu, từlúc nào chị không còn nhớ Hình nh sau khi anh về Trại chừng nửa năm, trongmột buổi trò chuyện, anh bất chợt thổ lộ: “Gia đình tôi lục đục lắm Muốn cókhoảng cách cần thiết nên mới xin về đây” Mắt anh cụp xuống nh xấu hổ vớiTâm, nụ cời rời rợi trông khổ sở Chị thơng anh từ đó Không, trớc đó nữa, từlúc cái dáng dong dãi của anh lào lạo trên đồng nh những ngời trung cấp, lúcanh cùng chị giăng dây, cấy từng tép thứ lúa mới, lúc anh trăn trở khi một loạiMFL của Trại cấy thử lại đạt năng suất thấp hơn khi nó ở trên miếng đất thínghiệm của Đại học Cần Thơ ( ) Tâm tin lời anh nh tin mình, bởi con ngờianh chinh phục ngời ta bằng ánh sáng và sự chân thành trong đôi mắt Họ

đến với nhau một cách dè dặt Thanh nh ngời sụp hố đang dò dẫm để đừng sachân lần nữa Tâm e sợ sự xuất hiện của mình dễ đẩy Thanh xa vợ hơn, nênkhi chị bớc tới, khi bỏ chân lui, nh ngời sợ ma đi trong đêm tối” Rồi có lần,vô tình, chị phát hiện ra chủ nhiệm Hai Quyền có liên quan đến vụ mất cắpcủa Trại Nếu chị nói ra sự thật, cái ghế của chủ nhiệm sẽ lung lay Vị lãnh

đạo ấy đã ngang nhiên đe doạ chuyện của hai con ngời khốn khổ là chị vàThanh: “Chuyện của cô với chú Thanh, trên Công ty hỏi thăm tôi rồi đó Nhngtôi che chở hết, cô yên tâm đi Dầu vậy cũng coi chừng, không phải ai cũngthích mình Phàm, hễ nói với ngời ta chuyện gì, trớc tiên mình phải sạch sẽ!”

Và ít lâu, cái “coi chừng” ấy cũng đến: “Một hôm, chủ nhiệm Trại đa cho chị

một phong bì sơ sài, trong bức th có nét chữ đàn bà viết rất thấu Tâm táimặt Bằng những lời lẽ thậm tệ, chị ta mắng nhiếc Tâm đã cớp chồng mình.Nhng, giữa những dòng chữ lổn nhổn, Tâm không sờ đợc nỗi đau mất mát màchỉ có sự chua ngoa của kẻ cảm thấy mình còn có quyền xài xể ngời thứ ba ấy.Trong th có một câu đáng chú ý là: “Tôi nghe một ngời đáng tin cậy ở Trạigiống lúa nói rằng cô Tâm đã làm điều xằng bậy với ” Mặt Tâm sầm tối.Ngời đáng tin cậy là ai? Có phải đây là sự kích động hèn hạ? Một lần nữa,