Phong cách truyện ngắn nguyễn khải

Với những lí do trên, chúng tôi nghĩ rằng tìm hiểu phong cách truyệnngắn của Nguyễn Khải trong tình hình hiện nay là một việc làm rất thiết thực.Trên cơ sở tiếp thu những thành tựu của n

Bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học vinh

Cao Thị Anh Tú

Phong cách truyện ngắn Nguyễn Khải Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số : 60.22.34

luận văn thạc sĩ ngữ văn

Vinh - Năm 2008.

Mục lục

trang

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

3 Đối tựong và phạm vi nghiên cứu

2 11

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

5 Phơng pháp nghiên cứu

6 Đóng góp và cấu trúc của luận văn

Chơng 1: Khái niệm phong cách nhà văn, quá trình hình thành và

sự vận động của phong cách truyện ngắn Nguyễn Khải

1.1 Khái niệm phong cách nhà văn

1.2 Những chặng đờng sáng tác và quá trình hình thành phong cách của

Nguyễn Khải

1.2.1 Giai đoạn 1955 - 1978

1.2.2 Giai đoạn 1978 - 1986

1.2.3 Giai đoạn 1986 – 2008

1.3 Sự vận động của phong cách truyện ngắn Nguyễn Khải

1.3.1 Sự vận động trên phơng diện nội dung

1.3.2 Sự vận động trên phơng diện hình thức nghệ thuật

Chơng 2: Phong cách truyện ngắn Nguyễn khải nhìn trên phơng

diện tiếp cận hiện thực và cảm hứng sáng tạo

2.1 Phong cách truyện ngắn Nguyễn Khải nhìn trên phơng diện tiếp cận

hiện thực

2.1.1 Bám sát thời sự nhng không bị ràng buộc bởi tính thời sự

2.1.2 Nhà văn luôn đi tìm vẻ đẹp vĩnh hằng trong những biến đổi vô

3.2.1 Kiểu nhân vật sống bản lĩnh, luôn có những ứng xử bất biến trớc

những vạn biến của cuộc đời

11121213 13

16 1719212424 44 57 57

58 6569

69727883

8384929696

3.2.2 Kiểu nhân vật nam giới - thất thế, lạc thời, bế tắc trong cuộc sống

3.2.3 Kiểu nhân vật phụ nữ với những hi sinh thầm lặng

3.3 Đặc điểm về ngôn ngữ

3.3.1 Sử dụng ngôn từ chắt lọc từ lời ăn tiếng nói của đời sống hàng

ngày

3.3.2 Tạo dựng đợc những cuộc đối thoại sinh động, giàu kịch tính

3.3.3 Sử dụng lối nói đùa tếu và tự trào của chủ thể trần thuật

Kết luận

Tài liệu tham khảo

102105108

109 114 117120 127

Lời nói đầu

Sau một thời gian làm việc nghiêm túc, đề tài Phong cách truyện ngắn

Nguyễn khải đã hoàn thành Với tình cảm chân thành, tôi xin cảm ơn thầy

giáo - PGS TS Đinh Trí Dũng, ngời đã tận tình hớng dẫn, chỉ bảo và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài Tôi cũng xin chân thành cảm ơn sự góp ý, chỉ bảo quý báu của các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn Và cuối cùng xin chân thành cảm ơn gia đình, ngời thân, bạn bè đã động viên, tạo mọi

điều kiện để tôi có thể hoàn thành luận văn này.

Mặc dù đã rất nỗ lực khi thực hiện đề tài, chúng tôi cũng không sao tránh khỏi những thiếu sót Rất mong đợc sự góp ý và chỉ bảo của các quý thầy cô giáo trong Hội đồng bảo

vệ luận văn và toàn thể các bạn để chúng tôi có điều kiện học hỏi, mở mang kiến thức khoa học Tôi xin chân thành cảm ơn.

Pháp, trải qua công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc, thời kì chống

Mĩ và đặc biệt có nhiều thành tựu trong những năm sau hoà bình Với mộtchặng đờng sáng tác dài, gắn liền với lịch sử của đất nớc nh vậy, Nguyễn Khải

đã có một khối lợng tác phẩm lớn trên nhiều thể loại nh tiểu thuyết, kí, kịch,truyện ngắn, tạp văn, tự truyện, tùy bút Và qua những sáng tác ấy, ông đãkhẳng định đợc một phong cách nghệ thuật độc đáo, mới mẻ, đợc giới nghiêncứu đánh giá cao Nguyễn Khải đã từng nhận đợc các giải thởng nh: Giải Tácphẩm xuất sắc của Hội văn nghệ Việt Nam (1953), hai giải thởng văn xuôi củaHội văn nghệ Việt Nam (1982, 1989), Giải thởng Hồ Chí Minh (2000), Giảithởng ASEAN (2000)

Trong các thể loại đã kể trên, chúng tôi nhận thấy truyện ngắn củaNguyễn Khải là một mảng hết sức đặc sắc, đặc biệt là những tác phẩm viết sau

1975 đã thể hiện đợc độ chín của một tài năng văn học Có thể nói, bên cạnhthể loại tiểu thuyết, phong cách của nhà văn này đã thực sự kết lắng và địnhdạng ở thể loại truyện ngắn Tuy vậy, riêng ở thể loại này của Nguyễn Khảivẫn cha thực sự có một công trình nghiên cứu nào đi vào tìm hiểu công phu,hầu hết chỉ mới dừng lại ở những nhận định ban đầu, những bài nghiên cứuvới dung lợng nhỏ Chính vì vậy, trong một khối lợng sáng tác khá lớn của

ông, chúng tôi chọn thể loại truyện ngắn, nhìn từ những góc độ nhất định, để

từ đó có thể đi đến những kết luận về phong cách của Nguyễn Khải

1.2 Nguyễn Khải là cây bút có vị trí đặc biệt trong quá trình vận động,phát triển của nền văn học Việt Nam hiện đại Ông là một trong số những nhàvăn có ý thức sâu sắc trong việc đổi mới, hiện đại hoá nền văn học dân tộc.Bất cứ một công trình nghiên cứu văn xuôi nào bàn về sự đổi mới của văn học

ở nớc ta sau 1975, tên tuổi của Nguyễn Khải cũng đợc dẫn lên hàng đầu Dĩnhiên, nền văn học hiện đại của nớc ta vẫn đang ở “thì hiện tại” và đang vận

động với tất cả những phức tạp vốn có của nó Tuy vậy, các nhà nghiên cứu

đang rất mực quan tâm đến việc nhìn nhận, đánh giá nó ở những bớc ban đầu

và cơ bản nhất Và trong hoàn cảnh đó, tác giả Nguyễn Khải cần đợc đánh giámột cách toàn diện, đặc biệt là thấy đợc phong cách của một tài năng văn họctrong một thời kì đầy biến động của văn học nớc nhà Việc làm đó lại càng có

ý nghĩa hơn khi nhà văn của chúng ta vừa kết thúc một đời văn, một đời ngờivới bao sự tiếc nuối của bạn đọc

1.3 Trong chơng trình Ngữ văn phổ thông trung học, rất nhiều thế hệ học

sinh đã biết đến và thực sự yêu thích nhà văn Nguyễn Khải qua những truyệnngắn nh Tầm nhìn xa, Mùa lạc Thực hiện chơng trình đổi mới sách giáo khoa

hiện nay, tác phẩm Một ngời Hà Nội, một tác phẩm rất tiêu biểu của ông viết

ở giai đoạn sau 1975 đã đợc chọn để đa vào sách Ngữ văn 12 Điều đó cho

thấy rằng cùng với thời gian và sự sàng lọc, Nguyễn Khải vẫn là cây bút trụvững và có ý nghĩa đặc biệt trong những biến động, phát triển của nền văn họcdân tộc

Với những lí do trên, chúng tôi nghĩ rằng tìm hiểu phong cách truyệnngắn của Nguyễn Khải trong tình hình hiện nay là một việc làm rất thiết thực.Trên cơ sở tiếp thu những thành tựu của những ngời đi trớc, cùng với sự nỗ lựccủa bản thân, hi vọng rằng ít nhiều kết quả của luận văn này sẽ đóng góp mộtphần nhỏ trong việc tìm hiểu thể loại truyện ngắn của Nguyễn Khải nói chung

và giảng dạy truyện ngắn của ông ở chơng trình Ngữ văn 12 nói riêng.

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Chúng tôi nhận thấy rằng tác phẩm của Nguyễn Khải khi ra đời, dù ở giai

đoạn nào, cũng đặc biệt thu hút sự chú ý của độc giả cũng nh giới phê bìnhvăn học, kể cả những tác phẩm ông viết khi đã ngoài 70 tuổi và cả những nămcuối đời Sở dĩ văn ông có một sức hút đặc biệt đối với bạn đọc nói chung vàgiới phê bình nói riêng là bởi vì ở đó ngời ta luôn bắt gặp những vấn đề nóngbỏng của cuộc sống đợc nhìn nhận và phản ánh một cách khá thẳng thắn, cónhững tác phẩm không kém phần quyết liệt, nhng lại hàm chứa nhiều giá trịnhân văn sâu sắc Những bài viết về con ngời và sự nghiệp văn chơng củaNguyễn Khải từ trớc đến năm 2001 chủ yếu đợc tập hợp và chọn lọc trongcuốn Nguyễn Khải tác gia và tác phẩm [60] Sáng tác của ông còn đợc tìm

hiểu, nghiên cứu nhiều trong các công trình văn xuôi hiện đại, chuyên luận,các luận văn, luận án từ bậc đại học cho đến nghiên cứu sinh Thời gian saungày Nguyễn Khải qua đời (1-2008), tác phẩm của ông lại càng đợc bạn đọc

và giới phê bình tìm đọc và nghiên cứu Gần đây, khi tuỳ bút chính trị Đi tìm cái tôi đã mất của ông xuất hiện trên báo mạng, những ý kiến đánh giá về ông

dờng nh trở nên phức tạp hơn Tuy nhiên, theo nhận định của chúng tôi, đócũng là cái phức tạp tất yếu sẽ có ở những nhà văn tài năng, có nhiều trắc ẩn,suy t trong cuộc đời nh Nguyễn Khải Đọc những bài viết về con ngời và tácphẩm của ông gần đây nhất, chúng tôi nhận thấy các nhà nghiên cứu đều gặp

nhau ở chỗ cho rằng: Nguyễn Khải là ngời có tài và trong ông luôn thờng trựcnỗi suy t, trăn trở về con ngời và thời cuộc Chúng tôi tạm chia lịch sử vấn đềnghiên cứu nhà văn Nguyễn Khải làm hai giai đoạn, lấy mốc là năm 1980.

2.1 Những công trình nghiên cứu về phong cách Nguyễn Khải trớc năm 1980

Do nhiều yếu tố, đặc biệt là do hoàn cảnh lịch sử chi phối, văn học nóichung và tình hình nghiên cứu phê bình của nớc ta nói riêng trong giai đoạnnày đều có những đặc điểm riêng và cả những hạn chế riêng Những bàinghiên cứu về Nguyễn Khải thời kì này chủ yếu tìm hiểu cảm hứng của nhàvăn trớc hiện thực của đời sống đất nớc Các tác giả đặc biệt chú trọng vào nộidung phản ánh hiện thực và ý nghĩa xã hội đợc thể hiện trong tác phẩm của

ông Chính vì thế mà ở một chừng mực nào đó, những bài nghiên cứu về tácphẩm Nguyễn Khải thời kì này còn ít nhiều mang màu sắc xã hội học, nhữngnhận xét, đánh giá về mặt nghệ thuật của tác phẩm còn hạn chế, cha đợc bànbạc một cách thấu đáo

Khi tập truyện Mùa lạc vừa mới ra đời, Thành Duy đã có bài viết Mùa

lạc, một thành công mới của Nguyễn Khải, trong đó có những nhận xét, đánh

giá nh: “Với Mùa lạc, không những Nguyễn Khải chọn cho mình đợc một

ph-ơng hớng tốt trong sáng tác, mà còn vợt các tác phẩm trớc của anh về tính t ởng và tính nghệ thuật” hay: “Trong Mùa lạc anh tập trung sự chú ý của mình

t-vào việc diễn tả cuộc đấu tranh giữa cái mới và cái cũ, nêu lên những vấn đềthiết thực nóng hổi của đời sống, của con ngời” [60, tr.199 -203] Có thể nóirằng đây là một trong những bài viết sớm nhất đánh giá tập truyện Mùa lạc,

nhng nhìn chung tác giả thiên về đánh giá nội dung t tuởng của tác phẩm, cónói đến sự vợt trội về mặt nghệ thuật nhng vẫn cha chỉ ra đợc những giá trịnghệ thuật của tập truyện, ý kiến còn mang tính chung chung, khái quát

Cũng đánh giá về tập truyện Mùa lạc, Nh Phong trong bài viết Phơng ớng tìm tòi của Nguyễn Khải qua tập Mùa lạc cũng thiên về tìm hiểu nội dung

h-và đặc biệt là t tởng của tác phẩm, những ý kiến đánh giá về nghệ thuật hầu

nh không đợc đề cập đến Bài viết có đoạn: “Những truyện ngắn của NguyễnKhải, từ Mùa lạc cho đến gần đây rõ ràng là tỏ rõ một quan niệm góp phần

truyền bá, cổ vũ cho một chủ nghĩa nhân đạo tích cực và chân chính, chủnghĩa nhân đạo xã hội chủ nghĩa, trong quan hệ giữa ngời và ngời trong xã hội

ta ý định này anh đã đạt đợc khá rõ trong tác phẩm của anh Những truyện

của anh tuy đầm ấm, nhẹ nhàng, nhng đọc kĩ ra đều thấy rung động bên trongmột lời thiết tha kêu gọi mọi ngời chúng ta phải thật sự thơng yêu nhau và tôntrọng con ngời, phải có thái độ quan tâm thành thật đến ngời chung quanh”[60, tr.197].

Nguyễn Văn Hạnh trong bài viết Vài ý kiến về tác phẩm của Nguyễn Khải

có nhận xét: “Trong những tác phẩm của Nguyễn Khải nhất là trong nhữngtruyện về nông trờng Điện Biên, nhiều lúc hình ảnh của tác giả đã trở thànhmột nhân vật văn học; đó là con ngời luôn suy nghĩ về ý nghĩa của cuộc đời,

về bề sâu của tâm hồn con ngời, về những quan hệ đạo đức mới, về vị trí củamỗi ngời trong cuộc đấu tranh chung; “nhân vật” đó kêu gọi ngời đọc hãynhìn chu đáo xung quanh và vào chính bản thân mình, cố gắng nâng tầm mìnhlên theo cái tầm lớn lao của thời đại Những suy nghĩ ấy về một phơng diệnnhất định đã tạo nên cái đặc sắc và chiều sâu cho một số tác phẩm củaNguyễn Khải khi anh đề cập đến những vấn đề rất quen thuộc” [60, tr.56]

Vũ Cao cũng có nhận xét khi đọc tập truyện Hãy đi xa hơn nữa, tác giả đã

nhấn mạnh tới giá trị chiến đấu của tác phẩm: “Với Hãy đi xa hơn nữa,

Nguyễn Khải tỏ ra là một ngòi bút chiến đấu đang sung sức Trong lúc Đảngviên vẫn kêu gọi anh em viết văn đi vào đời sống, anh đã mạnh dạn đi khaiphá và viết đợc tốt Tác phẩm của anh nhất định có bổ ích cho công tác t tởngtrong nhân dân, giúp ích cho việc xây dựng t tởng xã hội chủ nghĩa, đề cao

đạo đức mới của con ngời Không có nhiệt tình thì không thể viết đợc nh vậy”[60, tr.227] Bên cạnh việc đánh giá nội dung t tởng của tập truyện, điều đángquý ở bài viết này là tác giả đã nhận ra một lối viết không minh họa gản đơn ởNguyễn Khải Vũ Cao đã phân tích, đánh giá nhân vật Tuy Kiền trong tính đadạng và phức tạp của nó Vì thế ông cho rằng: “Tuy Kiền là một nhân vật vừa

đáng bực mình vừa đáng mến Đọc xong ngời đọc vẫn giữ đợc niềm tin ở ông

ta, một ngời có nhiệt tình và tuy rằng ông ta có khuyết điểm, nhng không aikhông tin rằng ông ta sẽ sửa chữa đợc khuyết điểm đó, sẽ đóng góp đợc nhiềucông lao hơn cho hợp tác xã của mình” [60, tr.228]

Nhìn chung, trớc năm 1980, các bài viết còn nặng về bình phẩm, nhận xét

về giá trị nội dung, t tởng cuả truyện ngắn Nguyễn Khải Nói nh vậy cũngkhông có nghĩa là vào thời gian này không có những bài nghiên cứu có giá trị

và xác đáng về tác phẩm Nguyễn Khải Thời kì này, những bài viết của nhữngnhà nghiên cứu nh : Phan Cự Đệ, Nguyễn Văn Hạnh, Nguyễn Huệ Chi, Hà

Minh Đức, Phan Hồng Giang, Nguyễn Đăng Mạnh, Chu Nga đã ban đầu đa

ra đuợc những ý kiến rất xác đáng và có ý nghĩa trong việc đánh giá tác phẩmnói chung cũng nh phong cách truyện ngắn Nguyễn Khải nói riêng NguyễnVăn Hạnh qua khảo sát một số tác phẩm của Nguyễn Khải, đặc biệt là cáctruyện ngắn nh Mùa lạc, Một cặp vợ chồng, Tầm nhìn xa… đã gọi phong cách

của Nguyễn Khải là “phong cách hiện thực tỉnh táo”, ông cũng chỉ ra nhữngnét chủ yếu trong phong cách nghệ thuật của Nguyễn Khải nh: “Sự hài hòagiữa việc miêu tả sự kiện của đời sống bên ngoài và tâm lí nhân vật, giữa tínhchính xác của các chi tiết và hơi chất trữ tình, sự trình bày những sự việc cụthể trong mối liên hệ trực tiếp với lí tởng” [60, tr.59] Chu Nga trong một bàiviết cũng cho rằng : “Với con mắt sắc sảo của mình, nhìn vào ngõ ngách nàocủa cuộc sống, Nguyễn Khải cũng có thể nhanh nhạy phát hiện ra những vấn

đề phức tạp” [60, tr 65] Còn nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh lại chorằng: những điều thôi thúc Nguyễn Khải cầm bút là nhu cầu đợc bàn bạc, đợctriết lí với độc giả Nguyễn Đăng Mạnh còn thấy một điều đặc biệt ở nhà vănnày nữa, đó là vấn đề tự biểu hiện con ngời t tởng, con ngời trí tuệ của nhà văntrong tác phẩm v v…

Tóm lại, những bài nghiên cứu giai đoạn này tuy còn mang màu sắc xãhội học, các nhà nghiên cứu cũng cha có điều kiện để khảo sát kĩ các tácphẩm của Nguyễn Khải, đặc biệt là mảng truyện ngắn Nhng những đánh giá,nhận xét trong giai đoạn này vẫn là những t liệu đáng quý, thể hiện đợc mốiquan tâm của bạn đọc cũng nh giới phê bình trớc một nhà văn sớm định hình

đợc phong cách nh Nguyễn Khải Bên cạnh những bài viết mà chúng tôi vừa

điểm trên đây, còn có một số bài viết đáng chú ý về truyện ngắn hoặc có liênquan đến truyện ngắn của Nguyễn Khải vào giai đoạn này nh: Một chặng đ- ờng của Nguyễn Khải của Triều Dơng [60, tr.213]; Nguyễn Khải và Ngời trở

về của Hà Minh Đức [60, tr.245]; Hãy đi xa hơn nữa của Nguyễn Khải của

Mai Liên [60, tr.229]; Tính hiện thực, tính chiến đấu trong Nguời trở về và Tầm nhìn xa của Nguyễn Phan Ngọc [60, tr.236]; Triết luận về tôn giáo và chủ nghĩa xã hội bằng ngôn ngữ tự sự của Lại Nguyên Ân [60, tr.320] v v…

2.2 Những công trình nghiên cứu về phong cách Nguyễn Khải viết từ sau 1980 đến nay

Từ sau 1980 đến nay, các nhà nghiên cứu đã đặc biệt chú trọng đến việc

đánh giá t tởng, tìm hiểu những đặc điểm trong quan niệm nghệ thuật, bút

pháp của Nguyễn Khải Và trong một số bài viết của các tác giả nh Phan Cự

Đệ, Vơng Trí Nhàn, Bích Thu, Nguyễn Đăng Mạnh, Tuyết Nga những đặc

điểm trong phong cách nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Khải đã ban đầu đợcchỉ ra Hầu hết các nhà nghiên cứu trong thời gian này, qua khảo sát văn xuôinói chung đều khẳng định Nguyễn khải là một cây bút có phong cách và cónhững đóng góp to lớn cho nền văn xuôi Việt Nam hiện đại Phan Cự Đệ tiếptục nhấn mạnh đến đặc điểm trong “ngòi bút hiện thực tỉnh táo” của NguyễnKhải và thấy đợc những phơng diện làm nên phong cách của nhà văn nh:

“Phong cách hiện thực tỉnh táo cũng tạo cho tác phẩm của Nguyễn Khải cómột thứ ngôn ngữ đặc biệt Đó là một thứ ngôn ngữ trí tuệ, sắc sảo, đánhthẳng vào đối phơng không kiêng nể…một thứ ngôn ngữ mang tính chiến đấu,chân thật, khách quan, không cần một sự tô màu mĩ học lộ liễu nào” [60, tr.43

- 44] Đoàn Trọng Huy lại nhấn mạnh tới tính chính luận: “Sáng tác củaNguyễn Khải là loại sáng tác mang luận đề và tính chính luận rõ nét Cái tạonên sức hấp dẫn của ngời đọc chính là tính thuyết phục của lí lẽ” [60, tr.89],tác giả cũng chỉ ra rằng: “Nguyễn Khải là cây bút thời sự luôn xông xáo,năng nổ, nhạy bén, giàu sức chiến đấu” [57, tr.60] Trần Đình Sử thì nhận xét:

“Thành công trong việc sáng tác của Nguyễn Khải có lẽ là do hai đặc điểmchính của anh với t cách là một nghệ sĩ: cảm hứng nghiên cứu và sự phân tíchtâm lí” [2, tr.7] v v…

Xét riêng về mảng truyện ngắn, đã có một số bài viết đợc đề cập trongthời gian này nh Giọng điệu trần thuật trong truyện ngắn nguyễn Khải những năm tám mơi đến nay của Bích Thu [60, tr.122] Tác giả bài viết này đã chỉ ra

một số đặc điểm rất tiêu biểu về giọng điệu trong truyện ngắn Nguyễn Khải

nh giọng triết lí, tranh biện; giọng điệu thể hiện sự trải nghiệm cá nhân, tâmtình, chia sẻ và giọng hài hớc, hóm hỉnh Tuy nhiên, với dung lợng nhỏ của bàiviết nên các ý kiến đa ra còn mang tính khái quát Khi tập truyện Hà Nội trong mắt tôi ra mắt bạn đọc, Đinh Quang Tốn cũng đã có bài viết Nguyễn Khải với Hà Nội đăng trên Báo Văn Nghệ, số 19, ngày 10.5.1997 Bài viết này

thiên về đánh giá về nội dung của tập truyện, có những ý kiến tiêu biểu nh:

“Hà Nội trong mắt tôi là một tập truyện hay Mỗi truyện một vấn đề, mỗi ngời

một nhân cách Cả tập truyện là tập hợp những nhân cách Hà Nội Mỗi ngờimột vẻ, nhng không có ai hèn Có lẽ không phải ngẫu nhiên mà giữa nhữngbiến động lớn của cuộc sống, con ngời bị khủng hoảng nhân cách trầm trọng,

Nguyễn Khải lại xây dựng những nhân cách sống Nhân cách của mỗi con

ng-ời cũng nh bản lĩnh mỗi dân tộc có lẽ là điều cốt yếu để khẳng định mình”[60, tr.375]

Cũng đánh giá về tập truyện Hà Nội trong mắt tôi, Trần Thanh Phơng có

bài viết Nguyễn Khải với Hà Nội trong mắt tôi đăng trên Phụ san Văn nghệ quân đội, số 11, tháng 6 năm 1998 ở bài viết này, chúng tôi nhận thấy rằng

tác giả đã đa ra những nhận xét khá xác đáng về phơng diện nghệ thuật củatập truyện, ví dụ nh: “Hà Nội trong mắt tôi không tuân theo những khuôn mẫu

thông thờng của truyện ngắn truyền thống đòi hỏi phải có cốt truyện và nhữngpha hấp dẫn ly kì của sự thắt nút, cởi nút v v…ở đây vai trò h cấu dờng nhcũng bị tớc bỏ: toàn chuyện ngời thực, việc thực” hoặc: “Sự kết hợp nhiều thểloại vào trong một thể loại đã làm cho truyện ngắn Nguyễn Khải giống nh mộtbức tranh giàu màu sắc với nhiều mảng sáng tối xen kẽ, tạo ra một thế gới đadạng, phong phú Đó là đặc điểm tạo nên truyện ngắn Nguyễn Khải” hay “Tácgiả thờng xuyên sử dụng thủ pháp tự giễu mình, giễu cái nghề của mình vàgiễu cả bạn bè đồng nghiệp Nhiều khi ông mợn lời nhân vật để giễu rồi tự xácnhận Cách giễu cợt ấy có tác dụng xóa nhòa khoảng cách nhà văn với nhânvật, kéo độc giả gần lại với mình, tạo ra sự bình đẳng thân mật, thậm chí cóthể vỗ vai, cợt nhả nữa” [60, tr.381-382]

Nguyễn Hữu Sơn trong bài viết Đọc truyện ngắn và Tạp văn của Nguyễn Khải cũng đã đa ra những đánh giá, nhận xét khái quát về truyện ngắn

Nguyễn Khải nh: “Có thể nói Nguyễn Khải không chỉ sống với nhân vật, ôngcòn chiêm nghiệm nhân vật nữa Không phải ngẫu nhiên mà rất nhiều khiNguyễn Khải đặt mình ở nhân vật “tôi” trong vai trò ngời thuật chuyện, ngời

đứng trong cuộc”; “ Thông qua hệ thống các hình tợng nhân vật, một nỗi ám

ảnh thờng xuyên suốt các truyện ngắn này của Nguyễn Khải là sự hụt hẫng,cách ngăn thậm chí đối lập giữa các thế hệ” [60, tr.383]

Trong bài viết Sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con ngời trong truyện ngắn Nguyễn Khải sau 1975 của Đặng Thị Mây đăng trên Tạp chí Giáo dục số

185 kì 1-3/2008, tác giả đã đi sâu bàn về con ngời cá nhân trong truyện ngắnNguyễn Khải sau 1975, trong đó có những đánh giá nh: “Con ngời trong sángtác của ông (Nguyễn Khải), nhất là những truyện ngắn gần đây đợc đặt trongnhiều chiều, đợc định vị với những giá trị có tính căn bản, bền vững, phổ quátchứ không chỉ là tiên tiến hay lạc hậu, đề cao hay phê phán một chiều ý thức

mở rộng khả năng chiếm lĩnh hiện thực, khám phá phát hiện về con ngời đãtrở thành yếu tố thờng trực chi phối cách viết của nhà văn Bên cạnh t cáchcon ngời lịch sử, con ngời trong quan hệ với thời gian, trong sáng tác củaNguyễn Khải đầu năm 1980 đã xuất hiện t cách con ngời cá nhân” [47, tr.38].

Có thể nói rằng từ những năm 1980 trở đi, Nguyễn Khải là một trongnhững cây bút đợc giới nghiên cứu rất mực quan tâm Theo khảo sát củachúng tôi, có đến hàng trăm bài viết, công trình về Nguyễn Khải Tuy nhiên,phần lớn đều là những bài viết, những công trình tập trung vào văn xuôiNguyễn Khải nói chung hoặc đi vào đánh giá những cuốn tiểu thuyết nổi tiếngcủa ông Có những bài viết tiêu biểu nh: Vài đặc điểm phong cách nghệ thuật Nguyễn Khải, của Đoàn Trọng Huy in trong Văn học Việt Nam 1945 -1975

(tập 2), Nxb Giáo dục, Hà Nội năm 1990; Nguyễn Khải trong sự vận động của văn học cách mạng từ sau 1945 của Vơng Trí Nhàn in trong Tuyển tập Nguyễn Khải ( tập 1), Nxb Văn học, Hà Nội năm 1996; Vài nét về sáng tác của Nguyễn Khải trong những năm gần đây của Vơng Trí Nhàn đăng trên Tạp

chí Văn học (số 2) năm 1999; Đầu năm gặp gỡ tác giả Gặp gỡ cuối năm của

tác giả Nhật Khanh đăng trên Báo Văn nghệ (số 6) năm 2000; Phong cách văn

xuôi Nguyễn Khải (chuyên luận) của Tuyết Nga, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

năm 2004; Cảm khái cùng nhà văn Nguyễn Khải, của Phong Lê trên

hltp://www.diendan.org; Tầm nhìn xa trong cõi nhân gian của Phạm Xuân

Nguyên đăng trên http://www.sgtt.com.vn; Nguyễn Khải, nhà văn tài năng nhất của thế hệ chúng tôi của Nguyên Ngọc trên

Điểm lại những bài nghiên cứu về Nguyễn khải, chúng tôi nhận thấy rằnghầu hết các nhà nghiên cứu đều thống nhất Nguyễn Khải là nhà văn lớn, có ýnghĩa đặc biệt trong nền văn học Việt Nam hiện đại với một phong cách nghệthuật độc đáo Tuy nhiên, các bài viết mới chỉ dừng lại ở những nhận địnhkhái quát, cha thực sự đi vào những tác phẩm cụ thể, để có thể làm sáng rõ vấn

đề Mặt khác, các bài viết đều có xu hớng thiên về nghiên cứu, phân tích, đánhgiá những cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của nhà văn mà cha thực sự chú ý vào thểloại truyện ngắn, một thể loại vốn cũng rất thành công của Nguyễn Khải Trong quá trình làm đề tài này, chúng tôi cũng thực sự quan tâm đến côngtrình Phong cách văn xuôi Nguyễn Khải, một chuyên luận của Tuyết Nga do

Nhà xuất bản Hội nhà văn xuất bản năm 2004 Tuy nhiên, chúng tôi cũng

nhận thấy rằng công trình này của chị đã tìm hiểu phong cách của NguyễnKhải trên một diện rộng, đó là tất cả các thể loại thuộc văn xuôi của NguyễnKhải Và chị cũng thiên về thể loại tiểu thuyết, các nhận định về truyện ngắnnói riêng vẫn cha đợc đề cập đến Chúng tôi nghĩ rằng thể loại truyện ngắn vớinhững đặc trng riêng của nó về mặt dung lợng, nhân vật, cốt truyện, kết cấu,tình huống chắc chắn cũng tạo nên sự khu biệt so với các thể loại khác nhtiểu thuyết, tản văn, kịch Thiết nghĩ, đó chính là những “khoảng trống” đểchúng tôi có thể thực hiện đợc đề tài này

Trong luận văn này, chúng tôi đi vào tìm hiểu phong cách của NguyễnKhải qua thể loại truyện ngắn và vấn đề này sẽ đợc làm rõ từ những góc nhìnnhất định Chúng tôi hi vọng đây cũng là một cách tiếp cận mới về tác phẩmcủa nhà văn Nguyễn khải, góp một tiếng nói nhỏ vào việc tìm hiểu, nghiêncứu một nhà văn lớn nh ông

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tợng nghiên cứu của luận văn là phong cách truyện ngắn của NguyễnKhải Để thực hiện đề tài này, chúng tôi tiến hành khảo sát tất cả các truyệnngắn của Nguyễn Khải, chủ yếu tập trung trong Tuyển tập truyện ngắn

Nguyễn Khải do Nhà xuất bản Hội nhà văn xuất bản năm 2002 và các truyện

khác nằm rải rác trong hai cuốn Nguyễn Khải - truyện ngắn 1 và Nguyễn Khải

- truyện ngắn 2 do Nhà xuất bản Hội nhà văn xuất bản năm 2003.

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Trong luận văn này, chúng tôi thực hiện hai nhiệm vụ cơ bản :

- Giới thuyết khái niệm phong cách nhà văn và một số khái niệm có liênquan, xem đó nh là một công cụ then chốt để soi vào đối tợng nghiên cứu

- Khảo sát và phân tích truyện ngắn của Nguyễn Khải trên ba phơng diện:

sự vận động của phong cách truyện ngắn Nguyễn Khải, phong cách truyệnngắn nguyễn Khải nhìn trên phơng diện tiếp cận hiện thực và cảm hứng sángtạo và phong cách truyện ngắn Nguyễn Khải nhìn trên phơng diện hình thứcnghệ thuật

6.1 Đóng góp của luận văn

Luận văn sẽ cố gắng tìm ra đợc sự vận động của phong cách truyện ngắncủa Nguyễn Khải qua các thời kì sáng tác Mặt khác, qua phân tích, lí giải,chúng tôi hi vọng sẽ rút ra đợc những đặc điểm về phong cách truyện ngắnNguyễn Khải nhìn trên các phơng diện tiếp cận hiện thực, cảm hứng sáng tạo

và trên phơng diện hình thức nghệ thuật Từ đó, có thể khẳng định truyện ngắncủa Nguyễn Khải mang một phong cách riêng trong thế giới truyện ngắn ViệtNam hiện đại

6.2 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung của luận

văn đợc triển khai thành ba chơng:

Chơng 1: Khái nịêm phong cách nhà văn, quá trình hình thành và vận

động của phong cách truyện ngắn Nguyễn Khải

Chơng 2: Phong cách truyện ngắn Nguyễn Khải nhìn trên phơng diện tiếp cận hiện thực và cảm hứng sáng tạo

Chơng 3: Phong cách truyện ngắn Nguyễn Khải nhìn trên phơng diện hình thức nghệ thuật

Chơng 1 Khái niệm phong cách nhà văn, quá trình hình thành và sự vận động của phong cách

truyện ngắn Nguyễn Khải 1.1 Khái niệm phong cách nhà văn

Phong cách là một thuật ngữ mang tính đa nghĩa bởi nó đuợc sử dụng ở rấtnhiều lĩnh vực Trong đời sống của con ngời, ta thờng hay nghe nói phongcách làm việc, phong cách công tác Trong lĩnh vực ngôn ngữ có phong cáchhành chính, phong cách chính luận, phong cách báo chí Và ngay cả tronglĩnh vực nghiên cứu văn học, quan niệm về phong cách cũng cha hoàn toànthống nhất và cũng đợc thể hiện ở nhiều cấp độ Tùy theo đối tợng của từngngành khoa học mà khái niệm phong cách có những ý nghĩa khác nhau Tuynhiên, nhìn chung nghĩa phổ quát nhất về phong cách là để chỉ kiểu, dáng, vẻ

và một cấu trúc mang tính chỉnh thể, chỉ những đặc trng tơng đối bền vững,mang tính độc đáo và có ý nghĩa của đối tợng đợc bàn đến

Trong lĩnh vực văn học, thuật ngữ phong cách đợc dùng từ rất sớm, ngay từthời kì cổ đại, trớc hết là ở phơng Tây với Palaton (428- 348 TCN), Arixtôt

(348- 322 TCN), sau đó là ở phơng Đông với các đại biểu xuất sắc nh Lu Hiệp(456- 520)…và càng ngày càng trở thành một khái niệm phổ biến ở thời cận

đại và hiện đại Tìm hiểu những công trình nghiên cứu về phong cách nghệthuật, chúng tôi thấy có những công trình tiêu biểu nh: Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của văn học của M.B Khrapchenco (Theo thống kê

của M.B Khrapchenco trớc năm 1960 ở Liên Xô có trên 20 cách hiểu khácnhau về phong cách) ở Việt Nam, trong khoảng 20 năm trở lại đây, các côngtrình nghiên cứu về văn học cũng đã đặc biệt chú trọng tới việc đa ra một cáchnhìn nhận cơ bản, thống nhất về khái niệm phong cách nghệ thuật Và chínhnhững công trình này đã trở thành những t liệu hữu ích cho những ngời làmcông việc nghiên cứu văn học nói chung và tìm hiểu phong cách trong văn họcnói riêng Có những công trình tiêu biểu nh: Từ điển thuật ngữ văn học [66],

giáo trình Lí luận văn học [61] Bên cạnh đó còn có những công trình nghiên

cứu cụ thể nh Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong truyện Kiều của Phan

Ngọc [21], Nhà văn - T tởng - Phong cách của Nguyễn Đăng Mạnh [43], Một

số vấn đề thi pháp học hiện đại của Trần Đình Sử [67], Từ kí hiệu học đến ngôn ngữ học của Hoàng Trinh [77], Con mắt thơ của Đỗ Lai Thuý [76], Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu của Tôn Phơng Lan [35], Phong cách thời đại nhìn từ một thể loại văn học [65] v v…Mặc dù ở mỗi công trình

vừa kể trên, phong cách nghệ thuật đều đợc nhìn nhận ở những góc độ khácnhau và đợc thể hiện trong rất nhiều dạng vẻ tuỳ thuộc vào cách lí giải, lậpluận của từng tác giả Nhng nhìn chung, các tác giả đều gặp nhau ở một điểmkhi bàn đến phong cách trong văn học, đó là sự thống nhất ở nội dung và hìnhthức của tác phẩm và đặc biệt coi trọng cá tính sáng tạo của mỗi nhà văn trongsáng tác của họ Trong các công trình nghiên cứu về phong cách của mỗi nhàvăn cụ thể, những định nghĩa, khái niệm nói chung về phong cách văn học chỉ

đóng vai trò nh những khái niệm công cụ và thực tiễn sáng tác của nhà văn đómới là những yếu tố cơ bản nhất để đi đến những kết luận Chính vì vậy, khi đivào nghiên cứu từng tác giả cụ thể, khái niệm phong cách nhà văn không phải

là một khái niệm có tính bất biến, mà còn tùy thuộc rất nhiều vào thực tế sángtác của từng nhà văn

Trên cơ sở kế thừa và tiếp thu những công trình nói trên và tình hìnhnghiên cứu cụ thể về tác giả Nguyễn Khải của bản thân, chúng tôi hiểu phongcách của nhà văn trên cơ sở những nét chính sau đây:

- Phong cách nhà văn là dấu hiệu độc đáo, không lặp lại, đánh dấu nhữngphẩm chất riêng biệt của một tác giả nào đó, mang lại cho ngời đọc một sự h-ởng thụ thẩm mĩ phong phú D.X Likhachôp cho rằng: “Phong cách là mộthình thức liên kết của ngôn ngữ, là nguyên tắc cấu trúc toàn bộ nội dung vàtoàn bộ hình thức nghệ thuật” M Bakhtin xem phong cách là công cụ để lĩnhhội thế giới M.B Khrápchenco lại phát biểu “Phong cách là phơng thức, cáchchiếm lĩnh đời sống bằng hình tợng, là phơng thức lôi cuốn độc giả”…Nh vậy,

dù đợc phát biểu dới những hình thức khác nhau, nhng phong cách nhà vănvẫn luôn đợc các nhà nghiên cứu coi nh là một sáng tạo độc đáo, có tính thẩm

mĩ đối với ngời đọc

- Phong cách là phẩm chất của hệ thống đợc thể hiện qua các yếu tố trongsáng tác của nhà văn nào đó Yếu tố ở đây có thể hiểu đó là hình thức đểchuyển tải nội dung đó, ví dụ nh đặc điểm riêng của ngôn ngữ, giọng điệu,tình huống, cốt truyện… Nói cách khác, phong cách chính là phẩm chất củamột chỉnh thể trọn vẹn Nó không phải là cái độc đáo của một hoặc vài tácphẩm của nhà văn Nó là cái đợc lặp đi lặp lại, vừa thống nhất vừa đa dạngtrong nhiều tác phẩm của nhà văn đó, để lại những ấn tợng, những ám ảnh khóquên khi tiếp xúc với toàn bộ văn nghiệp của họ

- Phong cách của nhà văn hoàn toàn không phải là một đại lợng tĩnh tại, bấtbiến nằm ngoài phép biện chứng của lịch sử Nó cũng nh bao hiện tợng, sự vậtkhác trong thế giới này, luôn luôn vận động, phát triển phụ thuộc vào nhiềuyếu tố Nguyễn Lơng Ngọc cho rằng: “Phong cách không phải là một cái gìbất biến; nó đã từng thay đổi với các thời đại, nó còn thay đổi ngay trong mộtnhà văn đối với quá trình phát triển của sự nghiệp văn chơng” [65, tr.67] Tuynhiên, trong sự vận động và biến đổi đó, chúng ta vẫn có thể nhìn thấy nhữngnét ổn định, bền vững xuyên suốt Và nh vậy, phong cách nhà văn không hềtạo ra cho chúng ta cảm giác nhàm tẻ, đơn điệu và tĩnh tại Nó vẫn đem đếncho chúng ta những những rung động thẩm mĩ phong phú và đa dạng `

- Nói đến phong cách nhà văn không thể không nói đến một yếu tố nữa, yếu

tố quyết định đến toàn bộ sự ghiệp của nhà văn, làm nên phong cách của nhàvăn đó Đó là t tởng nghệ thuật của mỗi nhà văn Nguyễn Đăng Mạnh chorằng: “Tầm cỡ một nhà văn rút cục phụ thuộc vào tầm cỡ t tởng của ông ta”[46, tr.7] Đó là một thứ t tởng bao trùm lên toàn bộ sự nghiệp của nhà văn, chiphối căn bản toàn bộ thế giới nghệ thuật của tác giả đó Và điều đó tạo nên

tính chỉnh thể trọn vẹn ở mỗi nhà văn, nh đã trình bày ở trên M Bakhtin từngkhẳng định “cái nhìn” mới là yếu tố căn bản của phong cách nghệ thuật Cáinhìn ở đây chính là cái thế giới quan cảm tính nghệ thuật của nhà văn, là cáchcảm thụ chủ quan mang nội dung quan niệm của anh ta Cái nhìn của chủ thể,hay t tởng của chủ thể sẽ trở thành nguyên tắc tạo nên hình thức cho tác phẩmvăn học.

Trên cơ sở nhận thức về phong cách của nhà văn nh vậy, chúng tôi cốgắng vận dụng để có thể tìm hiểu đặc điểm phong cách của một nhà văn đợcthể hiện qua một thể loại văn học vốn là sở trờng của nhà văn đó, phong cáchtruyện ngắn Nguyễn Khải

1.2 Những chặng đờng sáng tác và quá trình hình thành phong cách Nguyễn Khải

Nguyễn Khải thuộc thế hệ nhà văn trởng thành từ cuộc kháng chiến chốngPháp Kể từ bấy cho đến khi ông từ giã cõi đời này, nhà văn đã đều đặn hàngnăm cho ra đời những đứa con tinh thần của mình Ông sáng tác trên nhiều thểloại nh kí sự, tạp văn, tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch, tự truyện, tùy bút Và hầu

nh những tác phẩm của Nguyễn Khải khi ra đời, dù ở thời chiến hay thời bình,

dù khi ông còn trẻ hay khi đã về già, kể cả những năm tháng cuối đời, đều đợc

đông đảo bạn đọc và giới phê bình đón đợi và đánh giá cao Nguyễn Khải đãtừng tự chia hành trình sáng tạo của mình nh sau: “Từ năm 1955 đến năm

1977 tôi sáng tác theo một cách khác (…) từ năm 1978 đến nay sáng tác theomột cách khác” [33] Qua tìm hiểu các bài viết, công trình nghiên cứu và thực

tế khảo sát của bản thân, chúng tôi chia hành trình sáng tạo của Nguyễn Khảithành các giai đoạn nh sau:

1.2.1 Giai đoạn 1955 - 1978

Năm 1945, khi cách mạng Tháng Tám thành công, đó cũng là thời gian màNguyễn Khải đã bắt đầu đến độ tuổi thanh niên, bắt đầu có những hiểu biết,những suy nghĩ và trăn trở trớc cuộc sống Những năm sau 1945, NguyễnKhải bắt đầu tham gia cách mạng và làm quen với nghề viết, lúc đầu là viếtbáo, làm một cán bộ tuyên huấn Đó cũng là những năm tháng kháng chiếnchống Pháp diễn ra sôi nổi và hào hùng Và chính những năm tháng này,Nguyễn Khải bắt đầu khẳng định đợc tên tuổi của mình Hành trình sáng tạo

và khẳng định phong cách của nhà văn Nguyễn Khải bắt đầu từ những nămtháng nh vậy

Năm 1950, Nguyễn Khải trình làng văn truyện ngắn mang nhan đề Ra ngoài đăng trên Tạp chí Lúa Mới của Chi hội Văn nghệ Liên khu Ba Năm

1955, lại cho ra đời một truyện vừa có tên Xây dựng, tiếp sau đó là tác phẩm Nguời con gái quang Vinh, truyện ca ngợi nữ anh hùng Mạc Thị Bởi Nhng

nh nhà văn đã tự đánh giá, những tác phẩm ấy đều thất bại và không le lóichút tài năng nào của ngời cầm bút Phải đến năm 1956, ông viết truyện Nằm vạ và ông xem Nằm vạ là truyện chính thức, truyện trình làng vào nghề của

mình Liên tục trong hai năm 1957- 1958, ồng lần lợt xuất bản những phần

đầu của tiểu thuyết Xung đột Với tác phẩm này, nh một nhà phê bình đã nhận

xét: Nguyễn Khải đã bắt đầu ý thức về chức năng ngời cầm bút và thật sự bớcvào con đờng viết truyện Xung đột là kết quả của chuyến đi thâm nhập thực tế

của nhà văn ở vùng đạo gốc thuộc huyện Hòa Hậu, tỉnh Nam Định khi Đảng

ta tiến hành sửa sai trong cải cách ruộng đất và bắt đầu cuộc vận động phongtrào hợp tác hóa nông nghiệp Tác phẩm phản ánh rõ những mâu thuẫn giữa ta

và địch dới một hình thức mới, bọn phản động đội lốt tôn giáo để phá hoạithành quả cách mạng Xung đột ra đời là một sự kiện đáng chú ý trên văn đàn

lúc bấy giờ, đợc d luận sôi nổi đón nhận và đánh giá Tài năng cũng nh phongcách của nhà văn Nguyễn Khải đã bắt đầu đợc định hình và khẳng định Tiểuthuyết Xung đột đã thực sự thể hiện đợc ngòi bút phân tích tâm lí sắc sảo, khả

năng nắm bắt và đánh giá nhanh nhạy, kịp thời các vấn đề thời sự, hiện thựccủa đất nớc

Trong phong trào xây dựng vùng kinh tế mới, hàn gắn vết thơng chiếntranh, Nguyễn Khải đã lên với nông trờng Điện Biên, nơi xa là chiến trờngoanh liệt, nay là nông trờng với bạt ngàn màu xanh của cây cỏ, ông đã viết tậptruyện Mùa lạc (1960) trong niềm tin tởng, lạc quan trớc cuộc sống mới So

với những tác phẩm trớc đây, Mùa lạc đợc giới phê bình cho rằng là một tác

phẩm có những vợt trội về tính t tởng và nghệ thuật: “Từ truyện Mùa lạc trở đi

phong cách của Nguyễn Khải mới thật sự trởng thành” [60, tr.210] Mặc dùviết để cổ vũ cho một phong trào xây dựng kinh tế mới, nhng tập truyện Mùa lạc đã thể hiện đợc ngòi bút nhân đạo sâu sắc, một lối viết bám sát vào vấn đề

thời sự của đất nớc nhng không minh họa giản đơn một chiều Từ những đổithay của mỗi cuộc đời nhân vật, tác giả đến với ngời đọc bằng một lời thứcngộ nhẹ nhàng mà cũng rất đỗi chân thành, tha thiết: chúng ta đang sống trongmột xã hội tốt đẹp và giàu tình cảm nhân đạo

Tiếp tục cổ vũ cho phong trào hợp tác hóa, nhằm đa nông thôn miền Bắctiến lên sản xuất xã hội chủ nghĩa, Nguyễn Khải viết Tầm nhìn xa (1963) và Nguời trở về (1964) Cho đến nay, truyện Tầm nhìn xa vẫn là một trong những

tác phẩm hàng đầu thể hiện sự nhạy cảm của nhà văn đối với vấn đề nông thônnói riêng và mối quan hệ giữa lợi ích cá nhân và lợi ích tập thể trong côngcuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa ở nớc ta nói chung Đây cũng là hai tác phẩmtiếp tục đợc phong cách chính luận sắc sảo trớc đây, đồng thời đánh dấu mộtbớc phát triển mới trong tài năng của Nguyễn Khải Đó là thành công trongviệc xây dựng nhân vật phản diện với những cá tính rõ nét Những vấn đềmang tính chất thời sự, chính luận nh trên chúng ta còn bắt gặp trong các tácphẩm khác nh Gia đình lớn (1964), Chủ tịch huyện (1972)…

Khi đế quốc Mĩ leo thang chiến tranh đánh phá miền Bắc, Nguyễn Khải

đã đến với những nơi nóng bỏng của cuộc chiến và tiếp tục cho ra đời nhữngsáng tác còn mang hơi thở hào hùng, sôi động của những năm tháng chống Mĩcứu nớc ở thể loại kí sự có: Họ sống và chiến đấu (1966), Tháng ba ở Tây nguyên (1976) Tiểu thuyết có: Đờng trong mây (1970), Ra đảo (1970), Chiến

sĩ (1973) Qua những tác phẩm ấy, Nguyễn Khải đã đóng góp một tiếng nói

riêng, một cách nhìn nhận và tiếp cận riêng trớc hiện thực cách mạng Sau này,khi có dịp nhìn nhận lại thời kì sáng tác này, Nguyễn Khải nói: “Tôi khôngthích nhân vật chỉ đơn thuần một chiều Tôi muốn nhân vật của mình lớn lêntrong dằn vặt, mâu thuẫn để đến với chủ nghĩa anh hùng cách mạng Nhngtrong thời chiến, cả nớc đang lao vào cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc,mình không thể viết nh thế đợc Vì vậy để khai thác những nhân vật nội tâm,nay tôi phải chuyển hớng sang đề tài khác” [60, Tr.22] Đó cũng chính lànhững yếu tố làm nên một Nguyễn Khải không thể trộn lẫn với bất cứ nhà vănnào cùng thời và cả sau này nữa

Nhìn chung, đây là giai đoạn mà phong cách của Nguyễn Khải bắt đầu

định hình và phát triển Nếu nh nói rằng Nguyễn Khải là nhà văn của vấn đề,nhà văn của thời sự với một giọng điệu chính luận không thể trộn lẫn thì đó làgiai đoạn này Qua khảo sát, chúng tôi cũng thấy rằng, thành tựu xét trên ph-

ơng diện thể loại của Nguyễn Khải ở giai đoạn này chính là thể loại truyệnngắn Một thể loại mà ông sẽ còn phát huy đợc nhiều thế mạnh hơn nữa tronggiai đoạn 1986 trở về sau

1.2.2 Giai đoạn 1978 - 1986

Sau năm 1975, đất nớc thống nhất, Nguyễn Khải vào miền Nam, tiếp xúcvới một hiện thực cực kì đa dạng và mới mẻ Cùng với những trải nghiệm củabản thân, sự trởng thành trong nhận thức, ông bắt đầu có những tác phẩm mà ở

đó đã bộc lộ độ chín lắng của một cây bút Nhiều tác phẩm mang ý nghĩathâm trầm và giàu tính triết lí của nhà văn đã ra đời trong hoàn cảnh đó nhkịch: Cách mạng (1978), Hành trình đến tự do (1980), Khoảnh khắc đang sống (1982); tiểu thuyết: Cha và con và…(1979), Gặp gỡ cuối năm (1982), Thời gian của ngời (1985) Có lẽ không phải ngẫu nhiên, vô tình mà Nguyễn

Khải đến với thể loại kịch Hẳn ở đó nhà văn đã tìm đợc một cách tối đa nhất

để cho nhân vật đợc đối thoại, đợc triết lí, không chỉ đối thoại, triết lí với nhau

mà còn đối thoại, triết lí với tác giả, với bạn đọc để tranh luận đi đến làm sáng

tỏ một vài vấn đề nào đó Tiểu thuyết Cha và con và…tiếp tục đề tài tôn giáo,

nhng trong một hoàn cảnh mới: chủ nghĩa xã hội đã có những cơ sở vững chắc

ở nông thôn Và vấn đề mà Nguyễn Khải đa ra là tôn giáo sẽ đối thoại nh thếnào với xã hội khi quan hệ xã hội chủ nghĩa đã chiến thắng? Tác phẩm Gặp gỡ cuối năm thể hiện khả năng lựa chọn tình huống, sở trờng trong việc miêu tả

và phản ánh những cái ngổn ngang, bề bộn của “ngày hôm nay” Xung quanhcái bàn tròn nhân dịp gặp gỡ cuối năm ấy, nhà văn đã nói lên đựơc bao điềuvẫn đang tồn tại trong hiện tại Chỉ năm tiếng đồng hồ ngồi chờ đón phút giaothừa mà bao số phận, tình ý đợc đa ra Thời gian của ngời cũng là cuốn tiểu

thuyết triết lí về cuộc đời Tất nhiên, đó không phải là thứ triết lí suông thuầntúy mà qua từng việc, từng số phận của nhân vật, tác giả đã luận bàn, đối thoạivới bạn đọc về những khía cạnh để làm nên mỗi cuộc đời của con ngời Mỗingời chúng ta sống trong cuộc đời chỉ có một khoảng thời gian không dài lắmtrong cái vô hạn của thời gian vũ trụ, vậy kéo dài nó bằng cách nào? Đó là câuhỏi mà tác phẩm muốn đặt ra và mời gọi mọi ngời cùng trả lời và giải quyết.Vấn đề đặt ra mang tầm triết học nhng cách giải quyết vấn đề của NguyễnKhải vẫn thật nhẹ nhàng, không quá giáo điều Dờng nh Nguyễn Khải đã khắcphục đợc những nhợc điểm vẫn thờng thấy của văn học trớc 1975, tạo cho tácphẩm một giá trị mới về mặt nghệ thuật, đó là tính đa thanh trong hầu hếtnhững tác phẩm của ông ở thời kì này

Nói tóm lại, giai đoạn này đã có một sự vận động trong phong cách củaNguyễn Khải Nếu nh trớc đây ngòi bút của nhà văn thiên về chính luận thìnay đã chuyển sang giọng triết luận, giọng điệu suy t, chiêm nghiệm Đây là

thời kì ông có duyên nhất với thể loại tiểu thuyết và ít viết truyện ngắn Những

đặc điểm trong văn phong của ông thời kì này vẫn tiếp tục đợc phát huy và thểhiện dới nhiều dạng vẻ với một sự chín lắng hơn ở giai đoạn sau, cho dù giai

đoạn sau ông lại dờng nh có duyên với thể loại truyện ngắn hơn

Điều tra về một cái chết (1986), Vòng sóng đến vô cùng (1987), Một cõi nhân gian bé tý (1989) vẫn tiếp tục cái mạch văn đã có từ giai đoạn trớc, thì thời

gian này Nguyễn Khải chủ yếu viết truyện ngắn Những truyện ngắn của ông

ra đời từ bấy đến nay vẫn luôn là một sự hấp dẫn lớn đối với độc giả và nhữngngời làm công tác nghiên cứu, phê bình Một giọt nắng nhạt (1988) có thể

xem nh tự truyện của Nguyễn Khải Tập truyện Một ngời Hà Nội (1990) bao

gồm những truyện ngắn nổi tiếng nh: Nếp nhà, Chúng tôi và bọn hắn, Đất kinh kì, Ngời vợ, Nắng chiều, Một ngời Hà Nội…chủ yếu viết về những con

ngời mà nhân cách, nếp sống của họ là những tinh hoa của một Tràng An xa,nay còn sót lại Và giữa bao bề bộn của cuộc sống, những tinh hoa đó vẫnluôn lấp lánh trong mỗi con ngời nhỏ bé, sống lặng lẽ ở mỗi ngõ phố, giữachốn phồn hoa náo nhiệt Hà thành Trong lúc cơ chế thị trờng đang tấn côngquyết liệt vào con ngời, vào làng văn, nhiều cây bút đã chạy theo thị hiếu vớinhững mức độ khác nhau, thì Nguyễn Khải vẫn giữ đợc phong cách của mình,vẫn luôn trân trọng, tìm về phía tốt đẹp, những gì gọi là bất biến của con ngời,lúc đầu có vẻ nh lạc dòng nhng càng ngày ông càng đứng vững Nói nh nhàvăn Nguyên Ngọc, dờng nh vẫn có một “hằng số” ở chính nhà văn này Đây

cũng là thời kì mà Nguyễn Khải cho xuất bản những tập truyện có chất lợng,

đợc đánh giá cao, thể hiện đợc phong cách nh: S già chùa Thắm và ông đại tá

về hu (1993), Một thời gió bụi (1993) Năm 1996, Nhà xuất bản Hội nhà văn

xuất bản hai cuốn Truyện ngắn chọn lọc Nguyễn Khải và Nguyễn Khải truyện ngắn Cùng năm đó, Nhà xuất bản Văn học tiếp tục xuất bản Tuyển tập Nguyễn Khải gồm 3 tập Năm 1997, Nhà xuất bản Trẻ, TP Hồ Chí Minh xuất

bản cuốn Truyện ngắn và tạp văn Năm 1999, Nhà xuất bản Hội Nhà văn Hà

Nội xuất bản cuốn Truyện nghề bao gồm các bài viết nói về nghề viết của nhà

văn Cùng năm này, Nhà xuất bản Hội Nhà văn xuất bản Tuyển tập tiểu thuyết.

Năm 2002, Nhà xuất bản Trẻ, TP Hồ Chí Minh xuất bản tập Sống ở đời gồm

những truyện mới viết của nhà văn vào thời gian này Dễ thấy rằng, thời kì nàyNguyễn Khải rất u ái và đặc biệt có duyên với thể loại truyện ngắn Đây cũng

là thể loại phát huy đợc sở trờng ngòi bút của Nguyễn Khải Truyện ngắnNguyễn Khải giàu tính chất chiêm nghiệm, sự lịch lãm, trải đời, khiến ngời

đọc bị cuốn hút trớc bao nhiêu những suy t, trăn trở và số phận nhân vật Việcxuất bản những sáng tác của nhà văn, có những tác phẩm đợc tái bản rất nhiềulần đã chứng tỏ rằng Nguyễn Khải không bao giờ cũ và lạc thời, ông vẫn luônluôn đợc bạn đọc và những ngời làm công tác nghiên cứu văn học chờ đón.Tởng nh bấy nhiêu năm cầm bút đã đủ để cho nhà văn có quyền đợc hãnhdiện và nghỉ ngơi thì bất ngờ năm 2003, một cuốn tiểu thuyết mang tính chất

tự truyện của nhà văn mang tên Thợng đế thì cuời ra mắt bạn đọc Với tác

phẩm này, dù viết khi tuổi đã về già, ngời đọc vẫn rất dễ nhận ra cái giọng atriết lí, thích giễu nhại, đùa cợt, tự trào của ông ngày trớc Đọc Thợng đế thì c-

ời, chúng ta thấy Nguyễn Khải đã làm một cuộc “tổng rà soát” khá công phu

về các tác phẩm đã in của mình trong một đời cầm bút Và trong mỗi trờnghợp, mỗi tác phẩm, Nguyễn Khải đều có những đánh giá, bình phẩm cụ thể từcái nhìn chủ quan của chính bản thân mình Nếu nh những cuốn viết từ thờikháng chiến, rất hiếm khi ông dùng tới lời khen ngợi, sự vừa ý thì những cuốnxuất bản vào đầu những năm 80, nhà văn lại tỏ ra vừa ý hơn, hãnh diện hơnkhi bình xét Và theo nh ông nói, những tác phẩm viết trong thời gian ấy đều

“có giọng kể riêng cả”

Nguyễn Khải từ giã một đời văn, một đời ngời vào một ngày cuối năm âmlịch 2007 trong sự tiếc thơng vô cùng của bạn đọc và đồng nghiệp Ông đãsống trọn một kiếp ngời với bao vui buồn, cay đắng, hạnh phúc, thất bại, thành

công Nhng xét về một đời văn, thế là cũng nhiều thành công để con cháu cóthể tự hào về cha, ông mình Sau vài tháng, kể từ khi Nguyễn Khải qua đời,chúng ta lại thấy Nguyễn Khải “sống lại” trong một tùy bút chính trị với nhan

đề Đi tìm cái tôi đã mất trên báo mạng Sự xuất hiện của tác phẩm này ban

đầu cũng gây ra những hoang mang, thậm chí Nguyễn Khải có lúc phải đánhgiá khác đi trong con mắt của một số nhà phê bình Thế nhng, bình tĩnh nhìnlại ta vẫn thấy một Nguyễn Khải với nhiều trăn trở suy t, day dứt Nếu nh trớc

đây, Nguyễn Khải bằng tác phẩm của mình đã thể hiện sự trung thực và thẳngthắn nh nhiều ngời đã từng nhận xét thì dờng nh ở tác phẩm cuối đời này ông

có phần quyết liệt hơn, thẳng thắn hơn, bộc lộ chính kiến một cách rõ ràng hơn Chia hành trình sáng tạo của một nhà văn chỉ là một công việc có tínhchất tơng đối, điều đó lại càng đúng hơn đối với một nhà văn có phong cách

đã đợc định hình rất sớm nh nhà văn Nguyễn Khải Vậy nên, theo chúng tôi,

đây chỉ là một cách để có thể thấy đợc sự thống nhất cũng nh sự vận động ởmột cây bút tài năng Điều này sẽ đợc chúng tôi trình bày trong phần tiếp theocủa luận văn

1.3 Sự vận động của phong cách truyện ngắn Nguyễn Khải

Tác phẩm của Nguyễn Khải kể từ những năm 1955 cho đến những nămkhi ông từ giã cõi đời này có thể xem nh là một chỉnh thể nghệ thuật thốngnhất, thể hiện một phong cách nghệ thuật độc đáo của một ngời nghệ sĩ tàinăng Tuy nhiên, nói đến phong cách nghệ thuật không có nghĩa là nói đến sựbất biến Xã hội luôn có sự vận động, phát triển Bản thân ngời nghệ sĩ lại làngời hơn ai hết đặc biệt nhạy cảm với sự thay đổi đó Mặt khác, sự chuyểnbiến trong thế giới quan, sự quy định trong việc lựa chọn phơng pháp sáng tác,lựa chọn đề tài, chủ đề, những trởng thành trong nhận thức tất cả đều có thểtác động sâu sắc tới phong cách của nhà văn Nguyễn Khải bằng thực tiễnsáng tác của mình đã sớm tạo nên một phong cách Tuy nhiên, phong cách đóngày càng vận động và phát triển một cách đa dạng, phong phú và hoàn thiệnhơn do sự chi phối của nhiều yếu tố nh đã kể trên Nhìn một cách tổng thể,chúng tôi thấy phong cách truyện ngắn Nguyễn Khải vận động trên một số ph-

ơng diện sau:

1.3.1 Sự vận động trên phơng diện nội dung

1.3.1.1.Vận động từ khuynh hớng chính luận sang triết luận

Thực chất, tính chính luận và triết luận không phải là hai khái niệm hoàntoàn độc lập, mà giữa chúng có một mối liên hệ sâu sắc Theo chúng tôi, mốiquan hệ giữa hai phạm trù này đó chính là sự thuyết phục của vấn đề đợc đa ra

và giá trị nhận thức đựơc đặt ra trong đó Trong nhiều sáng tác của NguyễnKhải, chúng tôi nhận thấy rằng hai đặc điểm này không phải bao giờ cũng tồntại một cách độc lập mà nhiều khi kết hợp một cách nhuần nhị khiến chonhiều tác phẩm của ông vừa mang tầm khái quát cao và giá trị nhận thức cũng

đạt đến độ sâu sắc và chín muồi Tuy nhiên, ở một chừng mực nào đó, sự vận

động từ khuynh hóng chính luận sang triết luận trong sáng tác của NguyễnKhải là khá rõ ràng và rất dễ nhận thấy

Chính luận vốn là một thể loại văn học có tính độc lập Các tác phẩmchính luận thờng hớng tới mục đích tác động đến d luận xã hội, đến lối sống,các quyền lợi chính trị hiện hành Tác phẩm chính luận thờng lấy chứng cứ từ

đời sống chính trị- xã hội, dùng hệ thống luận cứ, sự phân tích, lí lẽ làm cơ sởcho xúc cảm để lên án, tố cáo hoặc chất vấn với các giới hữu quan để khẳng

định lí tởng Tác phẩm của Nguyễn Khải đơng nhiên không phải là một tácphẩm thuộc thể loại chính luận Tuy nhiên, nếu nhìn một cách tổng thể thìnhững sáng tác của ông từ những năm 1980 trở về trớc thờng có tính chínhluận Có nhận xét của một nhà phê bình về văn chơng Nguyễn Khải nh sau:trung thành với sự lựa chọn bám sát các vấn đề thời sự, với lối viết mạnh về

đối thoại, không ngại văn chơng chính luận, dùng tranh luận để tìm ra chân lí,tác phẩm của Nguyễn Khải bao giờ cũng có một sức hấp dẫn riêng và tạo nêntầm vóc của một ngời viết không chỉ đợc bạn đọc, đồng nghiệp mà các chínhkhách cũng phải tìm đọc và tôn trọng Nhận xét này là hoàn toàn phù hợp vớinhững sáng tác của Nguyễn Khải viết trớc những năm 1980 Theo chúng tôi,tính chính luận trong sáng tác của Nguyễn Khải đợc thể hiện trên một số ph-

ơng diện nh: bám sát những sự kiện chính trị, thời sự của đất nớc, sự thuyếtphục của những vấn đề đợc đa ra và tác phẩm có ý nghĩa nh một “túi khôn”

định hớng nhận thức cho ngời đọc, thức dậy trong ngời đọc những tình cảm, lítởng Qua đó, ngời đọc có thể “rút ra đợc những điều bổ ích, những điều tơng

tự nh một bài học từ lối tiếp cận đời sống trong sáng tác” [60, tr.840] Truyệnngắn của Nguyễn Khải một thời có thể “tác động đến việc hình thành nhâncách xã hội chủ nghĩa” [60, tr.841] là vì những lí do đó

Thực ra, trớc năm 1975, màu sắc chính luận trong văn học không phải chỉxuất hiện trong sáng tác của Nguyễn Khải mà nó cũng có mặt ở nhiều sángtác của hầu hết các nhà văn, tiêu biểu nh Nam Cao (Đôi mắt), Nguyễn Kiên

(Anh Keng, Đồng tháng năm, Vụ mùa cha gặt ), Đào Vũ (Cái sân gạch, Vụ lúa chiêm), Chu Văn (Bão biển)… Tuy nhiên, đây lại là một trong những đặc

điểm nổi bật, làm thành một dấu ấn khó phai mờ ở nhà văn Nguyễn khải Hiệnthực trong sáng tác của Nguyễn Khải một thời cũng là một thứ hiện thực gắnliền với nhiệm vụ cách mạng Và rất nhiều khi tính hiện thực trong sáng táccủa ông thờng đồng nhất với quan niệm lí tởng về hiện thực, một hiện thực đ-

ợc nhìn theo quan điểm giai cấp Đó là hiện thực chính trị rộng lớn của đất

n-ớc, một hiện thực đang vận động, thay đổi theo chiều hớng tốt đẹp Nhà vănthờng hớng ngòi bút của mình vào đại chúng mà trớc hết là công- nông- binh,bám sát những sự kiện chính trị quan trọng của đất nớc Nguyễn Khải quanniệm rất rõ ràng về thiên chức văn học, ông cho rằng: tác phẩm văn học là mộtmảnh của đời sống chung, phải tham gia tích cực vào cuộc đấu tranh cho sựnghiệp chung Cũng từ đó, ông có một niềm tin mãnh liệt: lấy văn học làm vũkhí chiến đấu và đem hết sức mình góp phần vào việc xây dựng cuộc sống

Ông luôn khao khát có mặt trong cuộc sống, tranh luận với ngời đơng thời, đa

ra những điều thiết yếu và đóng góp cho quá trình đấu tranh xã hội Chínhnhững quan niệm đó của nhà văn lại bắt gặp đợc yêu cầu của thời đại nên nhàvăn đã phát huy đợc tối đa những sở trờng của mình Nguyễn Khải quan tâmtới những mâu thuẫn của ta và địch dới một hình thức mới, đó là việc kẻ thùlợi dụng sự cả tin, mù quáng của bà con giáo dân để phá hoại thành quả cáchmạng (Nằm vạ), là công cuộc xây dựng và cải tạo xã hội chủ nghĩa ở miền

Bắc với phong trào hợp tác hóa nông nghiệp (Tầm nhìn xa, Mùa lạc), phong

trào xây dựng vùng kinh tế mới, hàn gắn vết thơng chiến tranh (Mùa lạc) Tất

nhiên tính chính luận trong tác phẩm của Nguyễn Khải thờng mang ý nghĩanhân sinh cụ thể chứ không phải là những vấn đề cứng nhắc để minh họa giản

đơn, lạnh lùng Trong đó, nội dung bao trùm lên hầu hết các truyện ngắn củaNguyễn Khải thời kì này là chủ nghĩa nhân đạo xã hội chủ nghĩa nảy sinh từmột xã hội mới, đợc xây dựng trên quan hệ giữa ngời với ngời, một mối quan

hệ chứa chan tình cảm nhân đạo cộng sản Và điều đó đã làm cho không ítcuộc đời, số phận đợc tái sinh

Tính chính luận trong sáng tác của Nguyễn Khải thời kì này không đơnthuần chỉ là bám sát những sự kiện, thời sự của đất nớc mà ta còn thấy trongsáng tác của ông sức mạnh của những lí lẽ, của những tranh luận có định hớng

để rồi ở một chừng mực nào đó tác phẩm có ý nghĩa nh một sự định hớngnhận thức cho ngời đọc, làm sáng ra một vấn đề nào đó về chính trị, xã hộicho độc giả Viết Nằm vạ, ông đã chỉ ra đợc sự cả tin, mê muội của những

giáo dân, nghe theo lời xúi dục của kẻ xấu để phá hoại cách mạng Nhng cuốicùng, chính họ lại là nạn nhân của nhũng trò xúi dục ấy Kết thúc truyện, saucuộc nằm vạ với bộ đội không thành, bà Bột thất thểu trở về nhà và rít lên vớicon cháu: “Ngày mai đứa nào chết, chỉ có đứa này chứ còn đứa nào? chúngmày muốn cho bà chết nhng bà còn sống để hởng phúc Chúa, bà chẳng phảidại!”[25, tr.17]

ở tập truyện Mùa lạc, Nguyễn Khải cổ vũ cho công cuộc đổi mới của đất

nớc, thiết lập một niềm tin vững chắc cho ngời đọc từ chính cuộc sống, sốphận của những nhân vật trong truyện Cuộc sống mới đã không những đa lạicơm no áo ấm cho con ngời mà quan trọng hơn là làm lành lặn lại những vếtthơng tinh thần của họ Tâm hồn của Đào trong Mùa lạc, một ngời phụ nữ vốn

chịu nhiều bất hạnh đã hồi sinh sau bao nhiêu vùi dập của cuộc đời Chị đãtìm lại đợc niềm vui, tình yêu trên chính cái nông trờng còn biết bao bộn bề

mà chị đang sống và làm việc Bé Tấm trong Đứa con nuôi không những đợc

bù đắp về mặt vật chất mà em còn đợc sống trong một môi trờng tràn đầy tìnhthơng mến Môi trờng ấy đã trả lại cho đứa bé vốn có cuộc sống cơ cực bấthạnh, luôn hoài nghi trớc cuộc sống, niềm tin yêu, lòng nhân hậu, cho em đợc

đến trờng nh bao bạn bè cùng trang lứa Đọc tác phẩm của Nguyễn Khải giai

đoạn này, niềm tin trong mỗi chúng ta đợc thắp lên một cách mạnh mẽ từnhững điều nhỏ nhoi nhất mà nhà văn miêu tả Nếu nh trong các tác phẩm củanhà văn viết trớc cách mạng nh Ngô Tất Tố, Nguyên Hồng, Nam Cao, cácnhân vật thờng đợc diễn tả nh nạn nhân của xã hội với một kết thúc khôngmấy sáng sủa thì trong tác phẩm văn học sau 1975, đặc biệt là trong truyệnngắn của Nguyễn Khải, họ lại đợc miêu tả là những chủ nhân chân chính củamột chế độ mới Nguyễn Khải đã miêu tả đợc những nét đẹp trong con ngờimới, xã hội mới với sự thán phục, hào hứng không dấu diếm Chính vì thế mànhà văn sẵn sàng đẩy mọi thứ đến cực đoan, nhiều khi mang tính chủ quan và

đi đến những tổng kết mang tính chất lí thuyết, có phần hơi vội vã nh nhiều

ngời đã nhận xét Trong Mùa lạc, sự hồi sinh của tâm hồn, số phận nhân vật

Đào đã khiến nhà văn nhanh chóng đi đến triết lí: “Sự sống nảy sinh từ cáichết, hạnh phúc hiện hình từ trong những hi sinh, gian khổ, ở đời này không

có con đờng cùng, chỉ có những ranh giới, điều cốt yếu là phải có sức mạnh đểbớc qua những ranh giới ấy”[25, tr.33-34] Tất nhiên, đó cũng là cái sôi nổi,hồn nhiên rất dễ hiểu của một nhà văn mà men say lí tởng hãy còn ngây ngất

Có thể nói, qua tập truyện Mùa lạc, nhà văn đã phản ánh đợc một cách thành

công bản chất tốt đẹp của xã hội mới Những nhân vật trong tập truyện tuymỗi ngời có một cuộc sống, một số phận riêng nhng đều có một điểm rấtgiống nhau là tìm đợc niềm vui, sự tin yêu nơi môi trờng mới, một cuộc sốngchứa chan tình cảm nhân đạo cộng sản Cũng qua đó, nhà văn đã thực sự đem

đến cho ngời đọc một niềm tin ở những điều tốt đẹp của cuộc sống lao độngtập thể, ở xã hội mới mà mọi ngời đang sống và đang háo hức dựng xây

Trong Tầm nhìn xa, vấn đề giáo dục tình cảm mới lộ diện rất rõ, nhà văn

ca ngợi chủ nhiệm Biền, một cán bộ xã tích cực, luôn hết mình về tập thể,không bao giờ màng đến lợi ích cá nhân Thông qua đó, nhà văn đã truyền chongời đọc một niềm tin, một tình cảm trìu mến đối với những xã viên, nhữngcán bộ xã đang ngày đêm vì công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội Nhng mặtkhác, Nguyễn Khải cũng mạnh dạn nhìn ra những hạn chế của những con ngờitrong cuộc sống mới đó, phản ánh đợc những mâu thuẫn nảy sinh trên bớc đ-ờng phát triển nông thôn những năm đầu đổi mới, đặc biệt thông qua nhân vậtphó chủ nhiệm Tuy Kiền Nguyễn khải đã làm đợc cái điều quan trọng củavăn nghệ sĩ thời kì này là cổ vũ cho sự nghiệp cách mạng mới của dân tộc và

đồng thời cũng mạnh dạn phanh phui chủ nghĩa cá nhân đang tồn tại và pháttriển và nhiều lúc núp dới những hình thức hết sức tinh vi Vấn đề chủ nghĩacá nhân cũng đợc nhà văn đề cập và phản ánh qua một số nhân vật nh Khôi(Chuyện ngời tổ trởng máy kéo ), Giao (Một cặp vợ chồng), Nam (Hãy đi xa hơn nữa)… Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên cho rằng: “ Đọc văn Nguyễn

Khải không phải là đọc truyện mà là đọc vấn đề, không phải sống cùng cuộc

đời nhân vật mà sống với suy nghĩ của tác giả Nhà văn là nhân vật, nhân vật

là nhà văn và chủ thể hai nhân vật này trong tác phẩm cùng nói lên một giọng

điệu triết luận và chính luận” [31] Đó là ý kiến xác đáng cho văn chơngNguyễn Khải thời kì này

Văn chơng đậm màu sắc chính luận đã tất yếu tạo ra kiểu nhân vật chínhluận trong tác phẩm của ông Đó là kiểu nhân vật thích lí sự, tranh biện, thíchthể hiện hiểu biết, kinh nghiệm của bản thân Thậm chí nhiều khi chúng ta cócảm tởng nhân vật chuyên chở một triết lí nào đó Có những lúc nhân vật độcthoại, trầm ngâm suy nghĩ về thế sự, băn khoăn với những tiếc nuối, tự tranhluận, phán xét với chính mình nh trong Hãy đi xa hơn nữa Cũng có khi nó

lên tiếng tranh luận, biện bạch trực tiếp và hùng hồn qua rất nhiều đối thoại

nh Tuy Kiền, Biền trong Tầm nhìn xa Thậm chí một đứa trẻ nh bé Tấm trong

Đứa con nuôi, nói năng cũng triết lí, già giặn kiểu “bà cụ non” Nhân vật

trong sáng tác của Nguyễn Khải thời kì này thờng đại diện cho một loại ngời,một tầng lớp, một lực lợng xã hội nhất định Đào, Tấm, Thoa đại diện cho mộtlớp ngời bất hạnh trong chế độ cũ nay tìm thấy niềm tin, lẽ sống nơi chế độmới tốt đẹp Biền (Tầm nhìn xa) đại diện cho lớp cán bộ sống hết mình vì tập

thể, vì lợi ích chung mà sẵn sàng hi sinh những quyền lợi cá nhân Tuy Kiền(Tầm nhìn xa), Khôi (Chuyện ngời tổ trởng máy kéo)…là đại diện cho kiểu

ngừời luôn đa lợi ích của bản thân lên trên hết Cừ, Quang, Nông Kí Lâm(Đứa con nuôi) là tiêu biểu cho kiểu ngời cộng sản với tấm lòng nhân hậu,

sống có trách nhiệm với những ngời xung quanh mình vv…

Xây dựng nhân vật chính luận tất yếu sẽ dẫn đến việc nhà văn thờngxuyên dùng đối thoại để tăng cuờng thêm chất chính luận Trong sáng tác củaNguyễn Khải ngời đọc có thể bắt gặp tần số khá dày đặc những đoạn đối thoại

nh vậy Điều này sẽ đợc chúng tôi đề cập đến ở những phần sau của luận văn.Nói tóm lại, tính chính luận là một trong những đặc điểm nổi bật trong sángtác của Nguyễn Khải giai đoạn trớc 1980 Đặc điểm này vừa làm nên phongcách nhng trong một chừng mực nào đó vẫn tạo ra những hạn chế của truyệnngắn Nguyễn Khải một thời Cách viết thiên về lí lẽ, ý kiến nhiều hơn là kểviệc, những khái quát đợc rút ra từ những kinh nghiệm cá nhân nhà văn sẽ cónguy cơ làm cho tác phẩm dẫn đến đơn điệu, khô khan, nặng nề đối với ngời

đọc Tuy nhiên, những nhợc điểm nh vậy đã đợc bổ sung, dung hòa bằng mộtgiọng văn đầy trăn trở, suy t, lắng đọng, bớc đầu có tính đa thanh ở giai đoạnsau

Năm 1975, đất nớc thống nhất, Nguyễn Khải vào Sài Gòn, mảnh đất mớivới bao bề bộn, phức tạp của cuộc sống đã mở ra cho nhà văn những đề tài vôcùng hấp dẫn Ngòi bút của ông thời kì này đã có những sự vận động rõ nét

Nếu nh trớc 1975, tính chính luận là một trong những đặc điểm nổi bật thì sau

1975 ngòi bút của Nguyễn Khải trở nên linh hoạt, đa dạng hơn, những suy t vềcuộc đời, về số phận con ngời dờng nh trở nên chín hơn, lắng hơn, mặc dùcũng không phải nhà văn đã cự tuyệt hoàn toàn với giọng văn chính luận.Chính vì vậy, tác phẩm của Nguyễn Khải thời kì này đạt đến một tầm triết học

và mang giá trị nhân văn sâu sắc Những vấn đề lớn lao của đất nớc, số phậncủa mỗi con ngời trớc cuộc đời, trớc thời gian và trong những mối quan hệchằng chịt với thế giới xung quanh đã đợc nhà văn nhìn nhận một cách thấu

đáo và có những chiêm nghiệm, khái quát sâu sắc Nhà văn từ chỗ trớc đây ớng sự quan tâm đặc biệt của mình đến lịch sử của đất nớc thì giờ đây dờng

h-nh vấn đề ông quan tâm hơn cả là lịch sử bên trong mỗi cuộc đời, bên trongmỗi số phận của con ngời Nhà phê bình văn học Vơng Trí Nhàn, một ngời córất nhiều bài nghiên cứu về Nguyễn Khải, đã từng viết: “Chỉ cần so sánhnhững cảm hứng chính chi phối ngòi bút của Nguyễn Khải khi viết Mùa lạc

(1959 - 1960) với những khái quát đời sống toát ra qua nhiều thiên truyện ôngviết những năm cuối 80 đầu 90 ngời ta thấy biết bao sự khác biệt: một bên làcái nông nổi vô tâm của tuổi trẻ, một bên là những chiêm nghiệm thâm trầmsâu sắc của tuổi già Một bên là nói ào ào, nói lấy đợc, một bên vừa nói vừangập ngừng, vừa chậm rãi, chỉ sợ mình lại khái quát sai một lần nữa” [60,tr.106]

Cũng bám sát những vấn đề nóng bỏng của đời sống, nhng Nguyễn Khải

đã đi sâu hơn vào cuộc sống thờng nhật, vào số phận riêng t của mỗi con ngời

Và ở đó, nhà văn đã thực sự khám phá, khái quát đợc nhiều vấn đề, khiến chongời đọc phải suy t, thấm thía Nguyễn Khải đã thực sự quan tâm đến nhữngcái đời thờng nhất, bình thờng nhất có quan hệ với mỗi số phận, mỗi cuộc đờicủa con ngời, tạo ra đợc mối quan hệ và những tình huống khiến ngời đọc phảichiêm nghiệm, suy t Năng lực hiểu lòng ngời, năng lực tự phân tích đã khiếncho nhiều kết luận ông đa ra đạt tới chiều sâu triết học Trong Nắng chiều, tr-

ớc cái hạnh phúc hiếm muộn của bà Bơ khi tuổi đã về già, cái hạnh phúc có

đ-ợc nhờ sự ủng hộ, thông cảm, sẻ chia của những ngời thân trong gia đình,Nguyễn Khải viết ở cuối thiên truyện: “Chỉ có cái tâm tốt của con ngời mớilàm nảy nở đợc cái mầm yêu thơng đang bị thui héo ở đâu đó” [25, tr.181] Tr-

ớc hai cuộc đời, hai gơng mặt của một kiếp ngời: một gơng mặt rạng rỡ tự tin

và một gơng mặt nhẫn nhục, chịu đựng trong Hai ông già ở Đồng Tháp Mời,

nhà văn dờng nh muốn gửi gắm một điều: những sắc màu ở đời này là muônmàu, muôn vẻ và màu nào cũng có vẻ đẹp riêng của nó, kể cả màu xám và nỗibuồn Trong tác phẩm Cái thời lãng mạn, tác phẩm có ý nghĩa nh một sự tự

nhận thức lại của nhà văn về một thời đã sống, đã viết Cái thời lãng mạn đã

thể hiện đợc cái nhìn đầy trải nghiệm, suy t của nhà văn về cuộc đời, về sốphận của mỗi con ngời mà ông từng gặp, từng làm quen, trong đó có đoạn nhàvăn miêu tả nỗi đau mất vợ của nhân vật Khang đã không khỏi làm cho ngời

đọc ngậm ngùi và thấm thía: “Ngày giỗ đầu anh làm rất to, mời nhữngmời mấy mâm Bng mâm cơm cúng lên bàn thờ vợ, thắp mấy nén nhangchẳng kịp khấn khứa gì, cứ đứng xuôi tay mà khóc, khóc cho vợ, khóc chomình, phải đến lúc đó anh mới thấy hết cái ranh giới phân chia giữa tuổi trẻ vàtuổi già, giữa cái thời sống cho mình và cho xã hội với biết bao mơ mộng giảthật với cái thời chỉ biết sống cho con cái, một lũ con, ngoài ra không còn hivọng nào khác, niềm vui nào khác” [25, tr.655] Đó phải là những chiêmnghiệm đợc rút ra từ một ngời đã trải qua nhiều buồn vui, đắng cay và hạnhphúc của đời ngời Cũng trong tác phẩm này nhà văn viết: “Hôm xa chúng tôinói chuyện đạo, bữa nay gặp lại nói toàn chuyện đời, một đời ngời đến là trầmluân khổ ải, nhng không thể chết đợc vì cái gan góc của ngời ta cũng khôngcùng Có điều đợc cái gan góc thì mất cái mộng mơ, đợc cái trải đời lại hóa ralì lợm Khôn lên tức là tin ít đi Vẫn là mất, mất to” [25, tr.656]

Có thể nói từ những những chiêm nghiệm về cuộc đời, số phận của conngời nhà văn đã rút ra những vấn đề mang tính triết lí Những tác phẩm nh vậy

đã làm cho truyện ngắn Nguyễn Khải vừa mang tầm khái quát cao, vừa đạt

đến giá trị nhân văn sâu sắc, lu lại đợc rất lâu trong lòng các thế hệ bạn đọc.Viết Anh hùng bĩ vận, nhà văn đã thấy đợc những mặt trái trong nền kinh tế

thị trờng Một xã trồng cói anh hùng trớc kia nay đang vào “ngõ cụt”, một nhàvăn “bỗng chốc bản thảo đa tới nhà xuất bản từ nửa năm bị trả lại Tại saovậy? – Anh viết chính trị qúa, cao siêu quá, bạn đọc sẽ khó mua…” [25,tr.275- 276] Trong sự chiêm nghiệm, so sánh đời sống của cộng đồng và đờisống, đời viết của một cá nhân, của một anh nhà văn, Nguyễn Khải viết ở cuốithiên truyện nh sau: “Chuyện của xã N buồn là thế, nhng nghĩ cho cùng chẳng

có gì đáng phải buồn Có chăng là buồn cho cái thân phận của riêng mình màthôi Bởi một đời ngời là rất ngắn, chỉ đợc phép thắng bại có một lần Còn đờisống cộng đồng là vô hạn, nó có khả năng lột xác đến vĩnh viễn…Trong cuộc

đổi thay số phận của nhiều cá nhân sẽ rất bi thảm, nhng số phận của cộng

đồng thời sau bao giờ cũng hơn thời trớc” [25, tr.284]

Có thể nói rằng cái nhìn triết học bao giờ cũng giúp cho sự nhận thứcnghệ thuật có chiều sâu và mang giá trị phổ quát Đó cũng chính là điểm làmnên nét phong cách nổi bật trong sáng tác của Nguyễn Khải thời kì sau 1980.Nhà văn Nguyễn Khải từng phát biểu: “Sống ở một thời có nhiều biến động,phức tạp, quyết định đến vận mệnh nhiều quốc gia, nhiều dân tộc, nếu ngờiviết bị trói buộc vào cái hàng ngày, cái thật của đời ngời, của một vùng đất sẽkhó có thể vơn tới những hình tợng nghệ thuật có tầm vóc lớn, khái quát đợcnhững biểu trng tinh thần của một dân tộc, một thời đại thông qua những nhânvật sống động, quen thuộc và thân thiết đối với nhiều thế hệ bạn đọc Nhngmuốn tới đợc cái cõi ấy hình nh lại có sự hỗ trợ của tầm văn hóa chung, củatriết học và chính trị” [60, tr.422] Nguyễn Khải đã có đợc những cái đó Vàchính những điều ấy đã làm nên phong cách chính luận, triết luận nơi ông Hai

đặc điểm này vừa kết hợp nhuần nhị, vừa thể hiện nổi bật, u trội trong mỗi thờikì sáng tác của nhà văn nh đã vừa trình bày ở trên

1.3.1.2 Vận động từ việc miêu tả, phản ánh con ngời tập thể, con ngời công dân sang con ngời cá nhân, con ngời thế sự, đời t

Nh đã đề cập, sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Khải gắn liền với nhữngthời kì đặc biệt của đất nớc Ông bắt đầu có những sáng tác gây đợc tiếngvang từ những năm kháng chiến chống Pháp, chống Mĩ và đặc biệt có nhiềuthành tựu sau hòa bình Trong một hành trình văn chơng khá dài nh vậy, lại làmột nhà văn đặc biệt nhanh nhạy với những vấn đề thời cuộc, sáng tác củaNguyễn Khải, theo chúng tôi, là một minh chứng rất rõ cho sự vận động trongquan niệm về con ngời trong văn học từ thời chiến chuyển sang thời bình Vàcũng rất dễ dàng để nhận ra một đặc điểm trong phong cách truyện ngắn của

ông trên phơng diện này: sự vận động từ việc miêu tả, phản ánh con ngời tậpthể, con ngời công dân sang con ngời thế sự, đời t

Nh nhiều nhà nghiên cứu đã thống nhất, văn học Việt Nam giai đoạn 1945

- 1975 có những đặc điểm chung nh: phục vụ chính trị, cổ vũ chiến đấu, mộtgiai đoạn văn học luôn hớng về đại chúng mà cụ thể là công - nông - binh vàchủ yếu đợc viết theo khuynh hớng sử thi và cảm hứng lãng mạn Một nền vănhọc mang đặc điểm ấy tất yếu sẽ sản sinh ra kiểu con ngời tập thể, con ngờicông dân Con ngời trong văn học cách mạng 1945 - 1975 là con ngời đợc đặt

trong mối quan hệ chặt chẽ với cộng đồng và tập thể Theo M.Bakhtin, đó làcon ngời luôn luôn khoác trên mình “bộ áo xã hội” và “luôn trùng khít với địa

vị xã hội của mình”, “nó là con ngời đơn trị, dễ hiểu, đẹp đến mức hoàn hảo,thánh thiện” Nhà văn thông qua con ngời để biểu hiện lịch sử, con ngời trởthành phơng tiện khám phá lịch sử ở đó, “con đờng giải quyết mọi bi kịch,mọi vớng mắc cá nhân là hớng về cách mạng, về cộng đồng” [4, tr.66] Nhàvăn thờng chú ý tới những biến cố lịch sử hơn là quan tâm đến con ngời, coitrọng con ngời tập thể, con ngời của sự nghiệp chung hơn là con ngời cá nhânvới những khuất khúc, riêng t của nó Tất nhiên, trong truyện ngắn củaNguyễn Khải, ngời đọc vẫn không bắt gặp những kiểu đám đông đầy sôi động

và khí thế nh trong Con trâu của Nguyễn văn Bổng, Vùng mỏ của Vũ Huy

Tâm, Cửa biển của Nguyên Hồng, Bão biển của Chu Văn…Điều này cũng rất

dễ hiểu, do đặc điểm thể loại chi phối và do yêu cầu, nhiệm vụ chính trị củatừng giai đoạn Tập Mùa lạc, Hãy đi xa hơn nữa chủ yếu bám sát công cuộc

khôi phục kinh tế, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc Chính vì thế màhình tợng tập thể trong sáng tác của ông chủ yếu là nông dân, công nhân…Họ

đợc miêu tả là chủ nhân của một xã hội mới tốt đẹp, bằng sức lao động tậpthể, họ đang ngày đêm hăng say lao động vì sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xãhội Đó là tập thể công nhân của “đội sản xuất số 6” trên bãi trồng lạc ở nôngtrờng Điện Biên trong truyện ngắn Mùa lạc Là những Cừ, Quang, chú Khôi

đội phó, chú Tý quản lí, chú Khang ở tổ mộc, các cô gái ở tổ thanh nữ…tất cả

họ đều đóng góp một phần vào việc làm thay đổi cuộc đời bé Tấm trong Đứa con nuôi Đó là cái tổ Cờ đỏ của Trang trong con mắt đầy lạ lẫm của cô Thi

ngày đầu lên nông trờng trong Một cặp vợ chồng v v…

Xây dựng hình tợng tập thể trong tác phẩm đã tất yếu đa nhà văn tìm đếnmột không gian nghệ thuật đặc biệt Không gian thờng gặp trong tác phẩmvăn học giai đoạn này là kiểu không gian cộng đồng, không gian tập thể rộnglớn Đó có thể là một con đờng ra trận, một nông trờng, một công trờng, mộthợp tác xã, một nhà máy, một cuộc họp…Và tất nhiên, sinh hoạt ở đó cũng làkiểu sinh hoạt cộng đồng, sinh hoạt tập thể Trong tác phẩm của Nguyễn Khảigiai đoạn này, không gian phổ biến là một nông trờng Điện Biên rộng lớn vớibát ngát màu xanh của cây lá, với tập thể những con ngời đang ngày đêm hăngsay sản xuất (Mùa lạc); một đồng lúa vào những ngày thu hoạch với sự tranh

chấp riêng chung của một vùng công giáo, nơi ngời dân nào cũng có mặt, góp

vào một lời nói, để bắt tội, “nằm vạ” với một tiểu đội bộ đội đóng gần đấy(Nằm vạ); một hợp tác xã với chủ nhiệm, phó chủ nhiệm và những hoạt động

sôi nổi của các xã viên thời kì hợp tác xã hóa (Tầm nhìn xa) v v… Và trong

không gian tập thể đó, con ngời cũng hiện lên với t cách là gắn bó trọn vẹn vớitập thể Số phận riêng t của con ngời nếu đợc miêu tả thì cũng chịu sự chi phốihoàn toàn của tập thể, do tập thể đa lại Những Đào (Mùa lạc), Tấm (Đứa con nuôi), Thoa (Anh đội phó và ngời thợ mộc), Thi (Một cặp vợ chồng)…mặc dù

mỗi ngời có một số phận, cuộc đời riêng, nhng đều có điểm chung là đều chịu

sự chi phối tốt đẹp của tập thể, nhờ tập thể mà họ tìm thấy niềm vui, niềmhạnh phúc, nhờ tập thể mà họ đợc đổi đời Và ngợc lại, sự cống hiến cho lợiích của tập thể cũng chính là thớc đo giá trị để đánh giá con ngời Nam (Hãy

đi xa hơn nữa) hay Biền (Tầm nhìn xa) là những con ngời luôn cống hiến hết

mình cho tập thể, vì tập thể mà họ luôn đấu tranh với những biểu hiện tiêu cựccủa chủ nghĩa cá nhân, những tính toán ích kỉ từ chính bản thân mình Tấtnhiên, nền văn học hớng về đại chúng cũng nh những tác phẩm quan tâm đếncon ngời tập thể, con ngời công dân bao giờ cũng có những hạn chế của nó ở

đó, nhân vật hiện lên vẫn còn mang tính chủ quan, giản đơn, nhiều khi khôngchân thực nh chính đời sống của nó Tuy nhiên, đó cũng chính là hạn chế củavăn học chúng ta một thời, mà phải chờ đến văn học sau 1975 mới lấp đợcnhững chỗ khuyết đó

Thực ra, Nguyễn Khải là nhà văn không bị lôi cuốn bởi chủ nghĩa anhhùng trong văn học một thời ở mảng truyện ngắn của ông, chủ nghĩa anhhùng lại càng rất ít đợc quan tâm Từ những năm trớc 1975, Nguyễn Khải đã

đặc biệt chú ý đến số phận của con ngời cá nhân, ban đầu đã đặt ra những vấn

đề mang tính thế sự, đời t trong một số tác phẩm ở một chừng mực nào đó,các truyện ngắn nh Mùa lạc, Một cặp vợ chồng, Một trờng hợp li dị…là những

sáng tác nh vậy Trong Mùa lac, có nhiều đoạn văn tác giả miêu tả khao khát

của nhân vật Đào thật cảm động, cái khao khát chỉ có thể đợc phát hiện khinhà văn biết quan tâm đến những riêng t của số phận, khi nhà văn không đểcho cái ồn ào của tập thể lấn át đi cái phần sâu kín của cõi lòng riêng t Ví dụ

nh đoạn văn miêu tả tâm trạng của Đào khi ngắm “nhìn đôi cánh tay cuồncuộn những thớ thịt cháy nắng đỏ rực của Huân thoang thoảng bên cạnh, chịlại bừng bừng nghĩ tới một cảnh gia đình hạnh phúc, lại hi vọng cuộc đời mìnhcha phải đã tắn hẳn, một cái gì cha rõ nét lắm nhng đầm ấm hơn, tơi sáng hơn

những ngày đã qua cứ lấp ló phía trớc” [25, tr 25] Hay đoạn văn miêu tả tâm

lí của Đào khi nhận đợc bức th của Dịu với bao tâm lí buồn vui, hờn tủi, yêuthơng, hạnh phúc… cũng chứng tỏ nhà văn đã thực sự quan tâm đến cái phầnriêng tây trong mỗi con ngời ở một thời đại mà “Khi riêng t ta thấy mình xấuhổ” (Tố Hữu) Trong Một trờng hợp li dị, truyện xoay quanh đời sống của một

cặp vợ chồng từ khi có đứa con ra đời Chỉ vì quá yêu thơng, lo lắng cho đứacon, nhân vật P đã sao nhãng đi bổn phận, trách nhiệm của một nguời chồng

đối với vợ, anh đối xử với vợ vô tình hơn, những bực dọc đều trút vào vợ, mặc

dù không phải là anh không yêu vợ, khiến cho vợ anh phải khăn gói ra đi vàcuối cùng là một gia đình tan vỡ Động chạm, khơi gợi đến những vùng tâm lí

ấy, chứng tỏ nhà văn đã bộc lộ những thiên hớng trong việc khai thác nhữngvấn đề cá nhân, thế sự ngay từ những năm khi đất nớc cha thống nhất

Nhng phải đến những năm sau năm 1975, đặc biệt là từ những năm 1980,trong xu thế chung của nền văn học dân tộc, ngòi bút của Nguyễn Khải mớithực sự trở nên đa dạng hơn, linh hoạt hơn, chín lắng hơn khi phản ánh cácvấn đề thế sự, đời t Trớc cái hiện thực vô cùng bề bộn của cuộc sống, ngòi bútcủa nhà văn đã hớng về đời sống của cá nhân, tìm tới những nẻo sâu khuất củamỗi số phận, mỗi cuộc đời để miêu tả, chiêm nghiệm Phơng diện “lịch sử bêntrong con ngời” đã đợc ngòi bút Nguyễn Khải xử lí sâu hơn, linh hoạt hơn donhà văn đã hoàn toàn không đồng nhất con ngời với lịch sử Thực ra, chỉ khinhà văn quan tâm đến con ngời nh những cá nhân cụ thể thì văn học mới tìmlại những giá trị đích thực của nó Nguyễn Khải cũng đã từng nói rằng truớc

đây ông chỉ mới “hiểu đời có một nửa, hiểu ngời có một nửa, cái nửa ai cũngnhìn thấy, còn lại bỏ hẳn cái nửa chỉ nhà văn mới nhìn thấy” [60, tr.83] Giờ

đây, con ngời cá nhân luôn đợc nhà văn đặt trong những mối quan hệ, tìnhhuống khác nhau để đánh giá, nhận thức một cách toàn diện, sâu sắc Hiệnthực mà Nguyễn Khải miêu tả trong truyện ngắn của mình giờ đây không phải

là những biến cố của lịch sử, của đời sống cộng đồng mà là những biến cố của

đời ngời, của lòng ngời Đó là đời sống cá nhân của mỗi con ngời với nhữngriêng t, trắc ẩn của số phận, với cả hạnh phúc và những đắng cay trong nhữngsuy t, chiêm nghiệm của ngời nghệ sĩ Nguyễn Khải quan tâm đến những ngờiphụ nữ sống thầm lặng, suốt một đời chỉ biết hi sinh cho chồng con và ngờithân (Đời khổ, Nắng chiều, Mẹ và các con, Mẹ và bà ngoại, Một mẹ chồng tuyệt vời…) Truớc sự hi sinh thầm lặng của họ, nhà văn cũng khơi gợi ở ngời

đọc những trăn trở, suy t, rằng những con ngời ấy xứng đáng đợc hởng hạnhphúc mà mỗi ngời con, ngời chồng trong gia đình phải có trách nhiệm đầutiên Chẳng thế mà ông thật sự xúc động trớc cái hạnh phúc muộn màng của

bà Bơ trong Nắng chiều Ngắm nghía cái hạnh phúc của một cặp vợ chồng

già, ông viết: “Lạy trời cho anh chị tôi đợc sống thêm mời năm nữa, cho đờithêm ấm áp, thêm đẹp” [25, tr.181] Bên cạnh những ngời phụ nữ thầm lặng

ấy, nhà văn cũng đặc biệt quan tâm tới những con ngời luôn biết thích nghi vớicuộc sống mới mà cũng luôn có ý thức giữ gìn nếp sống truyền thống, giữ đợccốt cách trớc những vạn biến của cuộc đời nh ông Sính (Ông trởng họ), ông

Hợp (Ngời kể chuyện thuê), bà Mặm (Ngời của ngày xa), ngời thợ (Nghệ nhân ở làng), cô Hiền (Một ngời Hà Nội)… Sáng tác của Nguyễn Khải thời kì

này cũng có sự xuất hiện một lớp ngời luôn cảm thấy cô đơn, lạc thời thậm chí

bế tắc trớc xu thế của cuộc sống mới nh ông Bột (Sống giữa đám đông), anh

Tần (Đổi đời), anh nhà văn (Anh hùng bĩ vận), ông Tú (Một thời gió bụi), anh

Dụ (Chuyện tình của mỗi ngời), ông Trắc (Lạc thời), ông Vị (Nơi về), anh nhà

văn (Ngời ngu), ông giám đốc (Cái cổ )… Nguyễn Khải cũng rất quan tâm

đến vấn đề cá tính, cái tôi của mỗi con ngời Những Sinh (Lãng tử), Hiền (Má hồng), Thái (Làm trai), Tởng (Ngời tự do) đều dũng cảm chọn cho mình một

lối sống, một cách sống và luôn vui vẻ, hài lòng với cuộc sống cho dù nhiềukhi cách lựa chọn ấy cũng đem đến cho họ không ít đắng cay Sự tiếp nối, thái

độ của hậu thế đối với truyền thống của dòng tộc và làng xóm cũng đợcNguyễn Khải phản ánh trong nhiều truyện ngắn nh: Hậu duệ dòng họ Ngô Thì, Làng của danh nhân, Ngời của nghề, Quê ngoại… Nhà văn còn quan tâm

tới mối quan hệ giữa tôn giáo và đời ngời (S già chùa Thắm và ông đại tá về hu),

tới sự thăng trầm, da dạng của một kiếp ngời trong cuộc đời (Hai ông già ở Đồng Tháp Mời, Đã từng có những ngày vui, Đàn ông, Một chiều mùa đông, Chị Mai, Nhóm bạn thời kháng chiến, Má hồng, Bạn viết cũ, Giận ông giời ) Có thể nói

những tác phẩm nh vậy đã thể hiện đợc sự đổi mới trong cách tiếp cận con ngời

và hiện thực ở nhà văn Nguyễn Khải Nhà văn đã khám phá con ngời trongnhững mối quan hệ cực kì đa dạng và phức tạp, thể hiện con ngời trên nhiều ph-

ơng diện của đời sống Chính vì vậy, hình ảnh con ngời thế sự, đời t cũng hiệnlên trong tác phẩm của ông đa dạng, sinh động, nhiều tác phẩm đạt đến giá trịnhân văn sâu sắc

Nói tóm lại, vận động từ việc phản ánh, miêu tả con ngời tập thể, con ngờicông dân sang con ngời cá nhân, con ngời thế sự, đời t là xu thế chung của nềnvăn học nớc ta một thời Và cho đến hiện nay, nó vẫn đang tiếp tục vận động

và biểu hiện khá phức tạp trong văn học đơng đại Trong xu thế chung đó, nhàvăn Nguyễn Khải đã đóng góp một tiếng nói riêng, một giọng điệu riêngkhông thể trộn lẫn

1.3.1.3 Nhân vật từ chỗ là sản phẩm của ý chí, của khát vọng chủ quan

đến chỗ là sản phẩm của chính cuộc đời trong tính khách quan của nó

Chịu sự chi phối sâu sắc của hoàn cảnh lịch sử xã hội, văn học nuớc tathời kì trớc 1975 vẫn có những hạn chế riêng mà Nguyễn Khải không phải làtrờng hợp ngoại lệ Với cái nhìn có chỗ còn cực đoan, giản đơn về chức năngcủa văn học, về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực, cái tôi chủ quan củanhà văn còn bộc lộ khá rõ trong văn học thời kì này Do bám sát vấn đề thời sựcủa đất nớc ở một thời kì lịch sử dài, dẫu là ngời thông minh và nhạy cảm,một số truyện ngắn của Nguyễn Khải viết trớc 1975 cũng không tránh khỏinhững ngộ nhận và chủ quan Trong truyện ngắn, Nguyễn Khải thờng đặt ramột vấn đề nào đó thiết yếu về cuộc sống Và thông qua nhân vật, lấy nhânvật làm nơi thể hiện các quan niệm nghệ thuật và các ý đồ t tởng của mình.Nhìn một cách khái quát, nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Khải cũng cómột quá trình vận động Từ chỗ chúng là sản phẩm của ý chí, của khát vọngchủ quan của nhà văn đến chỗ chúng là sản phẩm của chính cuộc đời với đầy

đủ những thuộc tính khách quan của nó

Theo dõi tập truyện Mùa lạc, ngời đọc luôn bắt gặp trong đó cách nêu vấn

đề cũng nh giải quyết vấn đề của tác giả Nói đọc truyện của Nguyễn Khải là

đọc vấn đề thì Mùa lạc là một minh chứng rất tiêu biểu cho điều đó Có một

motip thờng trở đi trở lại trong tập truyện này là mở đầu bằng một số phận đầy

éo le, bất hạnh và kết thúc bằng sự hồi sinh, tốt đẹp của cuộc đời nhân vật(Mùa lạc, Đứa con nuôi, Chuyện ngời tổ trởng máy kéo, Một cặp vợ chồng,

…) Trong tập truyện này, nhiều con ngời mới cũng đã đợc dựng lên với một

cảm hứng ngợi ca Nguyễn Khải thờng đặt vào nhân vật những điều mình suynghĩ, những tâm t, quan niệm, lí tởng của mình Nếu nh Bùi Hiển, Vũ TúNam…thờng giấu kín mình trong tác phẩm, để cho nhân vật của mình tự nóilên những quan niệm, t tởng của mình thì dờng nh Nguyễn Khải vẫn thờng lộdiện mình trong tác phẩm Điều này đã làm cho nhân vật của ông nhiều khi

rơi vào những trờng hợp là cái loa phát ngôn cho những t tởng, triết lí mà tácgiả đang ấp ủ Có những trờng hợp nhân vật khiến cho ngời đọc có cảm giáctác giả dựng lên những luận đề có sẵn rồi từ đó tìm cách để khuôn nhân vậtvào Trong Đứa con nuôi, ngời đọc cảm phục những tấm lòng nh Quang, Cừ,

Nông Kí Lâm…nhng ở một phơng diện nào đó, do quá lí tởng về họ, do muốnthể hiện quan niệm, suy nghĩ của mình, Nguyễn Khải đã để cho nhân vậtnhiều khi thuyết lí quá nhiều mà không cần thiết Ví dụ nh nhân vật Quangtrong Đứa con nuôi dờng nh chỉ xuất hiện để nói thay cho tác giả về những

quan niệm, lí tởng sống tốt đẹp Sự thuyết lí quá nhiều làm cho hình tợng nhânvật trở nên mờ nhạt, thay vào đó ta lại thấy tác giả đang say sa bình luận, giảiquyết những vấn đề mà mình đặt ra Vì thế mà cá tính của nhân vật bị mờ đi,nhân vật nặng về lí tởng hóa hơn là cá tính hóa, cha hiện lên một cách chânthực và sinh động nh chính cuộc đời của nó Trong Chuyện ngời tổ trởng máy kéo, để tô đậm tính ích kỉ, một biểu hiện của chủ nghĩa cá nhân ở nhân vật

Khôi, tác giả đã tô đậm quá mức tính cách của nhân vật này ở một số chi tiết,

ví nh Khôi không tin ai và cũng chẳng hiểu ai nên anh cứ tởng cô Thoa là mộtcô gái lẳng lơ, không đoan chính và từ đó anh tìm cách lợi dụng một cách trơtráo Vì thế mà có ý kiến cho rằng, những phát hiện của tác giả về nhân vậtnày hình nh xuất phát từ những suy luận chủ quan, cha đúng lắm Nhân vậtNam trong Hãy đi xa hơn nữa cũng vẫn thờng bị phê phán là duy ý chí v v…

Nguyễn Khải cũng hay thờng đặt nhân vật trớc một thử thách nào đấy rồi cho

họ chọn lấy thái độ, lối sống của mình Nhng chúng ta vẫn có thể tinh ý đểnhận ra tác giả đã sắp đặt một cách hoàn toàn Vì sự lựa chọn của họ rút cụcvẫn là do ông vẽ đờng, mách nớc cả, kể cả với những nhân vật đợc xem là cócá tính nh Tuy Kiền (Tầm nhìn xa), Đào (Mùa lạc) Đã từng có một thời nh

vậy, Nguyễn Khải tỏ ra hiểu biết, thông minh, chỉ đờng đi nớc bớc cho nhânvật, nhng thời gian đã cho ông thấy mình đã thực sự sai lầm và chủ quan Cảnhà văn cũng nh nguyên mẫu nhân vật có những thời điểm đều ngơ ngác, bấtlực trớc sự đa dạng và phong phú của cuộc đời Nguyễn Khải viết Cái thời lãng mạn nh một sự sám hối, nhận lỗi với nhân vật Tuy Kiền trong Tầm nhìn

xa là vì một thời “lãng mạn”, chủ quan ấy.

Phải thừa nhận rằng thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Khải trớc

1975 không phải là nghèo nàn nhng vẫn cha thực sự phong phú, đa dạng vàchân thực nh chính cuộc đời đã tạo ra nó Hầu hết nhân vật đợc lấy trong cuộc

đời nhng xem ra thực tại mới chỉ đợc lựa chọn theo chủ quan hạn hẹp của tácgiả, còn rất nhiều những định kiến của ngời viết Khi đã có tuổi, nhìn lạinhững trang viết của mình, Nguyễn Khải tâm sự: “Lắm ngày ngồi đọc lại haynghĩ lại về những tác phẩm của mình đã viết trong mấy chục năm qua, nhiềutrang viết vẫn làm tôi hãnh diện và có nhiều trang viết làm tôi xấu hổ và rấtbuồn Những trang viết chủ quan, kiêu ngạo chỉ khẳng định có một niềm tin,một lẽ sống rồi dạy dỗ, rồi lên án, rồi chế diễu tất cả những gì khác biệt vớimình, đọc lại thật đáng sợ Thế giới nh nhỏ lại, nhạt đi, căng thẳng” [45].

Đại hội VI của Đảng và những biến động của thời cuộc đã chuyển hẳnthái độ, cái nhìn của Nguyễn Khải đối với cuộc đời, với con ngời Một sự giácngộ đầy thú vị vì nó rất hợp với khuynh hớng vốn có của Nguyễn Khải: thíchquan sát và nghiên cứu Cuộc đời thực vẫn phong phú đa dạng, lòng ngời vốnphức tạp và đầy bí ẩn, nhng có một thời do chủ quan nên cứ tởng là đơn giản,

dễ hiểu Giờ đây, vẫn là những con ngời ấy, mảnh đất ấy nhng bỗng thấy đầymới lạ, nhìn đâu cũng thấy lạ, thấy mới “vẫn là đất nớc mình mà thêm một b-

ớc đi là một bớc lạ Vẫn là con ngời Việt Nam mình mà gặp thêm một ngời lạitởng nh buộc mình phải hiểu thêm chút ít về con ngời” [25, tr.144] Với

Nguyễn Khải, giờ đây, đi vào thực tế mới thực sự là để tìm ngời, hiểu ngời,gắng nói đúng tiếng nói của lòng ngời, tiếng nói của những quy luật không thểcỡng lại đợc của cuộc đời Từ sau đại hội VI, đặc biệt là đầu những năm 90,thế giới nhân vật của Nguyễn Khải mới thực sự là bản thân chúng, chứ khôngphải là cái bóng của nhà văn Nguyễn Khải đã đối xử với nhân vật của mìnhkhông còn với t cách là vị giáo chủ đầy quyền uy ban phát cho họ t tởng, hành

động và lời nói nh trớc đây Các nhân vật đợc bình đẳng trong tầm quan sátcủa nhà văn, trong việc bộc lộ những quan niệm của bản thân Chính ở đây,nhà văn cảm nhận sâu sắc rằng cái hành trình tinh thần của con ngời trongcuộc đời không chỉ là cái hành trình của con ngời trong xã hội mà còn là cáihành trình của con ngời cá nhân với những vui buồn sớng khổ, những hạnhphúc và mất mát, những hi vọng và thất vọng trong cuộc đời mỗi con ngời mànhiều khi không thể cỡng lại, không phải nh mong muốn Sự hiện diện củanhân vật với những hành động, lời nói, những yêu ghét buồn vui trong tácphẩm đã mang đến cho ngời đọc những chân dung xác thực về con ngời trongcuộc đời Cùng với nhận thức, nh có lần Nguyễn Khải từng nói: chết trong vănchơng thì sẽ sống mãi trong lòng bạn đọc, còn lại sống một cách gắng gợng vì

mong muốn vô lí của tác giả thì lại chết trong văn chơng, Nguyễn Khải đã tạo

ra hàng loạt những nhân vật có cá tính, có đời sống nh chính đời sống kháchquan của nó Đó là một nhà báo tỉnh “lạc thời” đau đớn nh “chết nửa ngời” bởicái tình huống giở khóc giở cời mà ông vừa là nạn nhân vừa là thủ phạm trong

Lạc thời Đó là những ngời phụ nữ xinh đẹp, bản lĩnh, dám sống cho niềm tin,

cho tình yêu, cho sự lựa chọn của chính mình nhng cuộc đời đầy bất trắc vẫnlàm cho cuộc đời họ bao phen sóng gió (Má hồng, Tiền) Đó là một ông vụ tr-

ởng chân thành, hòa nhã, khiêm nhờng trong cách ứng xử với cấp dới vànhững ngời xung quanh nhng “sống giữa đám đông” vẫn không đợc kiêng nể

và kính trọng (Sống giữa đám đông), là bao ngời phụ nữ suốt một đời lặng lẽ

hi sinh vì chồng con nhng về già đâu đợc sống một cuộc đời “có hậu”, đợcchồng con đền đáp (Mẹ và các con, Đời khổ, Một mẹ chồng tuyệt vời, Ngời của nghề…), là những ngời trai đã tung hoành “một thời gió bụi” với sự

nghiệp, công danh nhng khi trở về với cái “tiểu thiên hạ” là gia đình của mình

đâu phải đã làm chủ đợc hoàn toàn (Những ngời già, Nơi về, Đổi đời, Một thời gió bụi…) Những dòng họ vẻ vang, hiển hách ngày xa đâu phải luôn đợc con

cháu gìn giữ, phát huy (Hậu duệ dòng họ Ngô Thì)… Thấy đợc nhân vật chính

là sản phẩm của cuộc đời trong tính khách quan của nó, hàng loạt những nhânvật đợc tác giả tạo nên để nhận thức lại, soi ngắm ở nhiều chiều kích khácnhau, từ đó để cho ngời đọc quyền tự do đánh giá Ví nh ông thiếu tá (Đời khổ), ông giám đốc (Cái cổ), ông Quải (Giận ông giời)… Mỗi con ngời, mỗi

số phận nhân vật là một tìm tòi của Nguyễn Khải để mang đến cho ngời đọcmột nhận thức mới về con ngời Thế giới nhân vật của Nguyễn Khải thời kìnày đúng nh nhà văn đã nói “nó mở ra và tiếp nhận, sự sống hiện lên rực rỡ, t-

ơi tắn, chói lòa nhiều màu sắc”[45, tr.40]

Tóm lại, nhìn trên phơng diện nội dung, sáng tác của Nguyễn Khải có mộtquá trình vận động rất rõ nét Trong sự vận động đó, có những yếu tố chịu sựchi phối của quy luật chung của đời sống văn học dân tộc nhng nhìn chung đó

là là kết quả của một quá trình tự nhận thức, tự hoàn thiện của Nguyễn Khải

để tác phẩm của ông ngày càng trở nên thiết thực, gần gũi hơn với mỗi ngời

đọc, hòa nhập vào những xu thế chung của nền văn học hiện đại Với một quátrình vận động nh vậy, phong cách của nhà văn Nguyễn Khải ngày càng hìnhthành rõ nét, đợc bạn đọc và giới phê bình đánh giá cao

1.3.2 Sự vận động trên phơng diện hình thức nghệ thuật

1.3.2.1 Rút ngắn dần khoảng cách trần thuật

Giọng điệu của ngời trần thuật trong truyện ngắn của Nguyễn Khải mộtthời (trớc 1975) tuy không giống với một số nhà văn của chủ nghĩa anh hùng,tiêu biểu nh Nguyên Ngọc, Nguyễn Thi, Anh Đức, Nguyễn Trọng Oánh…nhng

ở một chừng mực nào đó, với cảm hứng ngợi ca, Nguyễn Khải cũng có mộtthời gian dài giữ một khoảng cách nhất định đối với nhân vật của mình khitrần thuật Có một thời, ngời trần thuật trong truyện ngắn của ông khiến chúng

ta có cảm giác đã biết tất cả, thấy rõ tất cả Trong Tầm nhìn xa, Nguyễn Khải

đã dành những trang viết đầy trân trọng cho nhân vật chủ nhiệm Biền, những

đoạn văn kiểu nh: “Bây giờ thì đã sang đầu tháng năm rồi, tháng năm với baonhiêu công việc: gặt chiêm và cày bừa theo luôn để cấy vụ lúa hạ thu, bẻ bắp

và làm cỏ đỗ ngoài bãi…Thời kì có thể rảnh rang đợc chút ít, có thể nóichuyện đợc với nhau một cách dài dòng đã qua rồi, bây giờ mờ sáng Biền đã

ra đi, nửa đêm mới về đến nhà, có khi họp xong anh ngủ luôn tại chỗ vì quámệt mỏi” [25, tr.35] xuất hiện khá dày đặc trong truyện ngắn này khi nói vềchủ nhiệm Biền, một nhân vật mà nhà văn đã từng viết với một cảm hứng ngợi

ca không dấu diếm Trong tập truyện Mùa lạc, khi miêu tả Cừ, Quang (Đứa con nuôi), Thi (Một cặp vợ chồng)…Nguyễn Khải cũng không dấu nổi sự ng-

ỡng mộ của mình trong một giọng điệu trần thuật đầy trân trọng Tơng tự nhvậy, khi phê phán, nhà văn cũng không kém phần gay gắt, nhiều khi đứng caohơn nhân vật để lên tiếng chỉ trích nh trong trờng hợp Tuy Kiền (Tầm nhìn xa), Khôi (Chuyện ngời tổ trởng máy kéo)…Nói nh Nguyễn Văn Long: “Đó là

một thời kì mà vị trí của ngời cầm bút đợc hình dung trong câu thơ của ChếLan Viên: “Vóc nhà thơ đứng ngang tầm chiến lũy Bên những dũng sĩ đuổi xetăng ngoài đồng và hạ trực thăng rơi, t thế và hành động của họ cũng phải là:

“Bay theo đờng dân tộc đang bay” và nghĩ theo điều Đảng nghĩ”[42, tr.51].Với vị trí nh vậy của ngời cầm bút, giọng điều hào sảng, cảm hứng sử thi củavăn học chúng ta một thời sẽ là một điều tất yếu Và vì vậy, ngời trần thuậtluôn giữ một khoảng cách nhất định với nhân vật cũng là một điều rất dễ hiểu.Nhà văn Nguyễn Khải, mặc dù không phải là trờng hợp điển hình, nhng khôngphải là ngoại lệ trong xu hớng chung của nền văn học của dân tộc một thời nhvậy

Tuy nhiên, đúng nh nhận xét của Nguyễn Thị Bình: “Nếu có lúc nào đó nhàvăn đứng thấp hơn nhân vật, chiêm bái nhân vật thì đó là dấu ấn rất rõ của

khuynh hớng sử thi lãng mạn đã trở thành áp lực của thời đại mà Nguyễn Khảikhông cỡng đợc” [60, tr.140] Đó hoàn toàn không phải là cái “tạng” của nhàvăn Đọc Nguyễn Khải, nhất là những sáng tác từ 1980 trở về sau, chúng ta th-ờng có cảm giác nhà văn - ngời kể chuyện và nhân vật không có khoảng cách

đáng kể Ngay cả ở những nhân vật mà cảm hứng chủ đạo là ngợi ca, nhà văncũng dờng nh muốn kéo nhân vật xuống ngang tầm mình để chỉ ra những cáibình thờng bên cạnh cái cao cả, làm chúng ta cảm phục, yêu mến nhân vật màvẫn không lạ lẫm với nhân vật Những nhân vật trong các truyện ngắn của ông

ở giai đoạn sau nh ông Bút (Những ngời già), ông Bột (Sống giữa đám đông),

chị Vách (Đời khổ), bà Mão (Mẹ và các con), bà Tuất (Ngời của nghề)… là

những minh chứng tiêu biểu cho điều này Họ là những nhân vật đợc viết vớicảm hứng ngợi ca nhng không phải là không có những khiếm khuyết, hạn chế.Chị Vách thì quá tôn thờ chồng, một ông thiếu tá vô tích sự và không thể nói

là không vô tâm Bà Mão hay bà Tuất dù giàu lòng hi sinh nhng không phảikhông có chỗ đáng chê trách nh thiếu đi sự cơng quyết với con cái, quá nhẫnnhục và chịu đựng Đối với nhân vật mà mục đích để phê phán cũng vậy, ôngcũng để cho nhân vật đợc tự do tranh luận, đối thoại một cách bình đẳng đểlàm sáng rõ một vấn đề nào đó Những nhân vật trẻ tuổi trong các tác phẩmnh: Hậu duệ dòng họ Ngô Thì, Chuyện tình của mỗi ngời, Đổi đời, Một thời gió bụi, Chúng tôi và bọn hắn…đều đợc xây dựng trên cơ sở nh vậy Họ đợc

xây dựng trong sự mâu thuẫn sâu sắc với thế hệ đi trớc Nhng trong tác phẩmcủa Nguyễn Khải, những ngời trẻ tuổi vẫn là những ngời dám nghĩ, dám làm,dám thẳng thắn bộc lộ suy nghĩ

Trong truyện ngắn của Nguyễn Khải, ngời kể chuyện bao giờ cũng đóngmột vai trò khá quan trọng, thờng xuyên tham gia vào câu chuyện nhiều khivới một với một giọng điệu tâm tình, giải bày Với giọng điệu này, nhà văn nhkéo bạn đọc gần lại mình thêm để chia sẻ, bàn luận, kiểu nh: “Năm tôi còn trẻtôi nhìn các ông già nh một đẳng cấp xa lạ, nể sợ và tò mò vì mình không thểbiết, đã già bao giờ mà biết Bây giờ tôi đợc đứng trong đẳng cấp cao quý đórồi, nhìn lại bọn trẻ vẫn thấy nể sợ và tò mò, dẫu mình có nhiều năm là chính

họ Nhng cái thời của mình khác họ, nghĩ ngợi và hành động đã không còngiống nhau, tởng tợng về nhau cũng đã khó nên lạ” [25, tr.644].

Hoặc nh : “Cứ nhìn vào con mình và con cái của bạn là biết ngay thời thế

đã thay đổi, chúng là nhân vật chính của một vận hội mới, một thời buổi mới,