Phong cách truyện ngắn của hoàng ngọc tuấn

Đặt vấn đề nghiên cứutruyện ngắn của Hoàng Ngọc Tuấn, chúng tôi hy vọng có thêm điều kiện đểhiểu về dòng văn xuôi trữ tình đã chảy suốt văn học Việt Nam mấy chục nămqua và có được câu tr

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 1

3 Đối tượng nghiên cứu 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

5 Phương pháp nghiên cứu 3

6 Đóng góp của luận văn 4

7 Cấu trúc của luận văn 4

Chương 1 HOÀNG NGỌC TUẤN TRONG VĂN HỌC ĐÔ THỊ MIỀN NAM 1954-1975 VÀ TRONG DÒNG TRUYỆN NGẮN TRỮ TÌNH CỦA VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 5

1.1 Vài nét về con người và sự nghiệp văn học của Hoàng Ngọc Tuấn .5

1.1.1 Con người 5

1.1.2 Sự nghiệp văn học 7

1.2 Hoàng Ngọc Tuấn trong văn học đô thị miền Nam 1954-1975 12

1.2.1 Sơ lược về sự tồn tại của văn học đô thị miền Nam 1954-1975 12

1.2.2 Hoàng Ngọc Tuấn - cây bút tiêu biểu cho một hướng viết, một nhu cầu văn học 18

1.3 Hoàng Ngọc Tuấn trong dòng truyện ngắn trữ tình của văn học Việt Nam hiện đại 24

1.3.1 Tổng quan về dòng truyện ngắn trữ tình trong văn học Việt Nam hiện đại 24

1.3.2 Sự tiếp nối của Hoàng Ngọc Tuấn ở dòng truyện ngắn trữ tình 44

NGẮN HOÀNG NGỌC TUẤN XÉT TỪ PHƯƠNG DIỆN

NỘI DUNG 47

2.1 Đi sâu khai thác những vẻ đẹp của tình yêu, tình người 47

2.1.1 Những lý do lựa chọn 47

2.1.2 Những vẻ đẹp của tình yêu, tình người trong truyện ngắn Hoàng Ngọc Tuấn 49

2.1.3 Một vài so sánh 60

2.2 Thể hiện dòng hoài niệm chan chứa về quê hương 69

2.2.1 Hoài niệm về Huế - mảnh đất nguồn cội 69

2.2.2 Hoài niệm về những con người như là hiện thân của quê hương 74

2.2.3 Hoài niệm về những tầng văn hoá lâu đời của quê hương 80

2.2.4 Hoài niệm trên nền cảm giác cô đơn lạc loài 87

2.2.5 Một vài so sánh 92

2.3 Kín đáo phát biểu ý kiến về thời cuộc thông qua những câu chuyện “vụn vặt”, nhẹ nhàng 95

2.3.1 Một cách nói về tai ương của chiến tranh 96

2.3.2 Một cách trầm tư về phận người 101

2.3.3 Một cách biểu lộ niềm thương xót những nỗi cay cực của quê hương 104

Chương 3 CÁC ĐIỂM NỔI BẬT TRONG PHONG CÁCH TRUYỆN NGẮN HOÀNG NGỌC TUẤN XÉT TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT 107

3.1 Việc ưu tiên diễn tả cảm giác của nhân vật 107

3.1.1 Sự tinh tế trong việc nắm bắt cảm giác của nhân vật 107

3.1.2 Một vài so sánh 113

3.2.1 Ngôn ngữ của người kể chuyện xưng “tôi” 1163.2.2 Ngôn ngữ của người kể chuyện thuộc ngôi thứ ba 1183.2.3 Tính chủ quan như một đặc điểm xuyên suốt ngôn ngữ trần thuật

trong truyện ngắn Hoàng Ngọc Tuấn 120

KẾT LUẬN 128 TÀI LIỆU THAM KHẢO 130

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Hoàng Ngọc Tuấn (1947-2005) là một cây bút truyện ngắn đặc sắccủa văn học đô thị miền Nam trước 1975 Truyện của ông được rất nhiều độcgiả mến mộ và từng được không ít nhà văn có uy tín đánh giá cao Tuy nhiên,cho đến nay, việc nghiên cứu về tác phẩm của ông vẫn còn bị bỏ ngỏ Thựchiện luận văn này, chúng tôi muốn góp phần khắc phục điều bất hợp lý đó vàmong muốn làm sáng tỏ thêm một số vấn đề về văn tài và đóng góp củaHoàng Ngọc Tuấn cho nền văn học nước nhà

1.2 Văn học đô thị miền Nam 1954-1975 là một bộ phận không thểtách rời của văn học Việt Nam hiện đại Thành tựu của nó không hề nhỏ với

sự xuất hiện những tác giả, tác phẩm tiêu biểu Do nhiều nguyên nhân, việcsưu tầm tài liệu phê bình, đánh giá văn học đô thị miền Nam trong nhiều nămqua chưa có được những kết quả như mong muốn Nghiên cứu về HoàngNgọc Tuấn, do vậy, là một bước đi cần thiết để tiến tới việc xây dựng một cáinhìn toàn diện, công bằng, khoa học hơn về một bộ phận văn học đã từng phảichịu số phận hẩm hiu này

1.3 Truyện ngắn của Hoàng Ngọc Tuấn có phong cách trữ tình nhẹnhàng Đọc ông, ta dễ nghĩ đến những tên tuổi như Thạch Lam, Thanh Tịnh,

Hồ Dzếnh, Đỗ Chu Đọc ông, ta còn thấy được những khát vọng nhân bảncủa con người trong một thời chiến tranh máu lửa Đặt vấn đề nghiên cứutruyện ngắn của Hoàng Ngọc Tuấn, chúng tôi hy vọng có thêm điều kiện đểhiểu về dòng văn xuôi trữ tình đã chảy suốt văn học Việt Nam mấy chục nămqua và có được câu trả lời thoả đáng hơn cho mình về kiểu thị hiếu vănchương trên đất nước ta trong những thời khốc liệt

2 Lịch sử vấn đề

Những bài nghiên cứu riêng về truyện ngắn Hoàng Ngọc Tuấn hầu nhưrất ít ỏi Trước ngày nhà văn mất (2005), công trình có nhắc nhiều đến Hoàng

Ngọc Tuấn là bộ Văn học Miền Nam gồm 7 tập (in ở Mỹ) của Võ Phiến.

Chúng tôi không có điều kiện tiếp cận cả 7 tập của bộ sách mà chỉ được đọc

tập đầu: Văn học miền Nam: tổng quan Trong tập sách này, Võ Phiến đã có

những lời đánh giá rất cao đối với Hoàng Ngọc Tuấn Sự đánh giá của VõPhiến đã phần nào chỉ ra được vị trí khá đặc biệt của nhà văn này trong lòngđộc giả của một thời ly loạn Những nhận định của Võ Phiến đã góp phầnđịnh hướng cho chúng tôi đi sâu khám phá đặc trưng phong cách truyện ngắncủa Hoàng Ngọc Tuấn

Sau khi Hoàng Ngọc Tuấn qua đời, trên báo chí trong nước và hảingoại xuất hiện nhiều bài viết tưởng niệm Các bài viết kiểu này không đi sâuphân tích đánh giá đặc trưng phong cách truyện ngắn Hoàng Ngọc Tuấn, màchỉ nêu những nhận định chung chung và chủ yếu bày tỏ niềm nhớ tiếc đốivới một văn tài thực sự Dù sao, những bài viết này cũng cung cấp được chochúng tôi nhiều tài liệu bổ ích để hiểu hơn về cuộc đời, quê hương HoàngNgọc Tuấn cùng vị trí của nhà văn trong lòng bạn đọc thời trước và ngay cảthời bây giờ

Cho đến nay, bài viết dài hơi hơn cả về Hoàng Ngọc Tuấn có lẽ là Lời

nói đầu của tuyển tập Hình như là tình yêu (NXB Trẻ, 2005) Đọc của Lời nói đầu của nhà Xuất bản Trẻ, ta dễ nhận ra sự đồng cảm lớn của tác giả đối với

nhà văn Hoàng Ngọc Tuấn Bài viết có những nhận định đáng chú ý sau liênquan tới vấn đề nhận chân phong cách truyện ngắn Hoàng Ngọc Tuấn:

- “Hoàng Ngọc Tuấn đã chọn cho mình một giọng văn trong sáng và giàu tình cảm để chuyển tải những nội dung cũng rất tinh tế và nên thơ”.

- “Xuyên suốt những trang văn của Hoàng Ngọc Tuấn là hình ảnh của những người con gái Dù họ mang tên Bích Câu, Sao Mây, Thuý, Tiểu Muội, Ngâu, Lục, Lệ Mai thì vẫn có thể gọi họ bằng một cái tên chung: người - nữ

- vĩnh cửu, bởi bản chất vĩnh cửu của người phụ nữ là che chở và yêu thương.

Viết về họ, nhà văn đã dùng những lời lẽ dịu dàng nhất, những lời ngợi ca êm đềm nhất ”.

- “Bên cạnh những trang viết giàu tình cảm, thấm đẫm chất thơ, thỉnh thoảng chúng ta lại bắt gặp một nụ cười hóm hỉnh thấp thoáng đó đây của nhà văn”.

- “Chọn cho mình một lối viết văn giàu tình cảm, cốt truyện theo lối đơn tuyến nhưng không phải không có những phá cách bất chợt ”.

Nhìn chung, đó là những nhận định chính xác, dù chúng chưa đượctriển khai đầy đặn và có hệ thống Chúng tôi sẽ tiếp thu một cách nghiêm túcnhững gợi ý này và sẽ cấu trúc chúng lại trong hệ thống mới, đồng thời bổsung những phân tích cụ thể

3 Đối tượng nghiên cứu

Như tên gọi của đề tài cho biết, đối tượng nghiên cứu của chúng tôi

trong luận văn này là Phong cách truyện ngắn Hoàng Ngọc Tuấn qua tập

Hình như là tình yêu.

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Xác định vị trí của truyện ngắn Hoàng Ngọc Tuấn trong văn học

đô thị miền Nam 1954-1975 và trong dòng truyện ngắn trữ tình của văn họcViệt Nam hiện đại

4.2 Tìm hiểu những nét độc đáo trong phong cách truyện ngắn HoàngNgọc Tuấn trên một số phương diện nội dung

4.3 Phân tích các điểm nổi bật trong phong cách truyện ngắn HoàngNgọc Tuấn trên một số phương diện nghệ thuật

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận văn này, chúng tôi chủ yếu sử dụng các phương phápnghiên cứu sau:

6 Đóng góp của luận văn

Đây là công trình nghiên cứu quy mô đầu tiên về tác giả Hoàng NgọcTuấn và truyện ngắn của ông

Công trình góp phần vào việc đánh giá đầy đủ, khoa học hơn về nhữnggiá trị của văn học đô thị miền Nam giai đoạn 1954-1975

Công trình cũng góp phần vào việc nhận diện bao quát hơn về mạchchảy của dòng truyện ngắn trữ tình trong văn học Việt Nam hiện đại

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung

chính của luận văn được triển khai trong 3 chương:

Chương 1 Hoàng Ngọc Tuấn trong văn học đô thị miền Nam

1954-1975 và trong dòng truyện ngắn trữ tình của văn học ViệtNam hiện đại

Chương 2 Những nét độc đáo trong phong cách truyện ngắn Hoàng

Ngọc Tuấn xét từ phương diện nội dung

Chương 3 Các điểm nổi bật trong phong cách truyện ngắn Hoàng

Ngọc Tuấn xét từ phương diện nghệ thuật

Chương 1

HOÀNG NGỌC TUẤN TRONG VĂN HỌC ĐÔ THỊ MIỀN NAM 1954-1975 VÀ TRONG DÒNG TRUYỆN NGẮN TRỮ TÌNH

CỦA VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

1.1 Vài nét về con người và sự nghiệp văn học của Hoàng Ngọc Tuấn

1.1.1 Con người

Hoàng Ngọc Tuấn cũng là tên thật của nhà văn, ông còn bút danh bútHoàng Hạ Lan Hoàng Ngọc Tuấn sinh ngày 20/5/1947 (năm Đinh Hợi) tạiHuế, mất lúc hai giờ năm mươi phút ngày 9/7/2005 tại bệnh viện Vạn Hạnh,quận 10 sau một thời gian lâm trọng bệnh (ung thư thực quản) Hoàng NgọcTuấn thuở nhỏ học ở Ban Mê Thuột, sau đó, theo học Trung học ở trường Báncông và Quốc Học Huế Năm 1967, khi bước vào tuổi thanh niên, Hoàng NgọcTuấn học Đại học Văn khoa Sài Gòn Sau 1975, Hoàng Ngọc Tuấn hoà vàobầu không khí văn chương mới miền Nam, gia nhập Hội Nhà văn thành phố

Hồ Chí Minh Thời gian này, Hoàng Ngọc Tuấn tiếp tục sáng tác truyện, kịch

và cũng đạt được một số giải thưởng có giá trị của Thành đoàn thành phố HồChí Minh, hội sân khấu thành phố Hồ Chí Minh Bên cạnh đó, Hoàng NgọcTuấn vẫn tiếp tục viết bài cộng tác cho các báo với bút danh: Huấn Toàn, MâyBiếc, Nhị Ngọc Hoàng Ngọc Tuấn là một nhà văn không may mắn trongcuộc đời riêng Trong nhiều năm qua, khi đã trải nhiều những cuộc gặp vừa

“Hình như là tình yêu”, vừa thực sự là tình yêu, Hoàng Ngọc Tuấn vẫn sống cô

đơn cho đền cuối đời mặc dù ông biết rất rõ tình yêu là nguồn sống nuôi dưỡng

con người “chúng ta đã có một thời để yêu vì tình yêu, nhờ tình yêu, chúng ta

sẽ nuôi dưỡng được một thời để sống” (Tiểu muội [36, 428]).

Mỗi nhà văn hình như đều đặc biệt hơn người bình thường ở chỗ cóhai cuộc sống: cuộc sống trong tác phẩm và cuộc sống của chính bản thân họ

ở bên ngoài cõi văn chương Ở một số nhà văn, hai cuộc sống này dườngnhư hoà nhập làm một nhưng cũng có những nhà văn phân định rõ ràng ranhgiới gữa hai cuộc sống đó Hoàng Ngọc Tuấn có khuynh hướng thiên vềkiểu nhà văn thứ nhất Trong tác phẩm của mình, ông viết bằng một giọngvăn lặng lẽ và cũng chọn cho mình một cuộc sống khá lặng lẽ ngoài vănchương Hoàng Ngọc Tuấn không muốn nói nhiều về cuộc đời thực, về bảnthân Có lẽ nhà văn muốn để tác phẩm sẽ nói hộ mình tất cả Rất nhiều

truyện ngắn trong tác phẩm Hình như là tình yêu của Hoàng Ngọc Tuấn đã

thể hiện bóng dáng cuộc đời tác giả Đó là những nét tự truyện của chính

cuộc đời nhà văn: “Tôi không được sống trong mái nhà êm ấm mà trẻ thơ

nào cũng mơ ước Tôi mất cha từ nhỏ, chưa hề thấy mặt người Mẹ tôi yêu tôi nhưng cũng yêu thêm một người đàn ông khác Bà sống với một người chồng mới và muốn có tôi bên cạnh, nhưng tôi thích ở với bà ngoại tôi hơn Trong ngôi nhà cổ kính vẻ lạnh lùng của bà ngoại, tôi cảm thấy bình yên, vì

ở đó không có người lạ” (Mưa Huế [36, 321-322]).

Văn chương của Hoàng Ngọc Tuấn đã nói lên tính cách và cuộc sốngcủa nhà văn: tài hoa, đức độ và có một tâm hồn mơ mộng Trong cuộc sốngđời thường, Hoàng Ngọc Tuấn sống khá lận đận: bố mất sớm, ở với mẹ già,không vợ con và không có một công việc cố định để kiếm sống qua ngày.Ông là nhà văn ít chăm chút về hình thức bề ngoài của bản thân Trang phụccủa ông giản dị nhiều lúc quá tuềnh toàng nhưng văn chương của HoàngNgọc Tuấn thì thật trong sáng Dù cuộc đời ông có lúc trải qua nhiều sónggió, thăng trầm nhưng Hoàng Ngọc Tuấn vẫn không rời bỏ văn chương, vẫnsáng tác miệt mài trong cả những lúc nghèo túng Nhớ đến Hoàng Ngọc Tuấn,

người dân Sài Gòn nhớ đến hình ảnh con người với “một chiếc xe đạp cà

tàng’’, một gói thuốc Bastos xanh loại rẻ và phun khói ở các góc phố Đây là

sự chọn lựa khác người của nhà văn Hoàng Ngọc Tuấn hay bởi vì tình trạng

tài chính thiếu thốn của nhà văn? Đọc Nhật ký sau một tác phẩm của Hoàng

Ngọc Tuấn trong thập niên 1970, ta mới hiểu được phần nào những suy nghĩ

chân thành từ cuộc đời lận đận của ông Nhà văn tâm sự: “Tôi mang ơn tất cả

những người nào đã cho tôi một nụ cười thân ái, một lời thăm hỏi ân cần, một lời khen ngợi dầu nhỏ nhặt đến đâu đi nữa Cuộc đời mong manh và ngắn ngủi, nợ ân nghĩa thì nặng nề Tôi biết làm sao đền đáp hết được, tôi có

gì để trả nợ hết được Cái gì đáng quý nhất ở một con người sáng tạo nếu không phải là những tác phẩm” Người đọc cũng không khỏi se lòng khi đọc

bài viết của Nguyễn Đạt, người bạn thân của Hoàng Ngọc Tuấn đăng trên

Nhật báo người Việt ra ngày 17 tháng 9 năm 2004: “Sáng nay, tôi lại nhìn thấy Hoàng Ngọc Tuấn đi ngược chiều trên đường phố Sài Gòn Đi ngược chiều gió, Hoàng Ngọc Tuấn cúi mái đầu muối tiêu, gò cái lưng gầy guộc trên cái xe đạp cũ kĩ Tôi chợt ngậm ngùi nghĩ rằng, “Hình như là tình yêu” cũng là một tập truyện cổ tích trong bối cảnh Sài Gòn hôm nay Sài Gòn bây giờ, cái gì cũng rõ ràng, cụ thể, sao lại có thứ “hình như”? Tình yêu bây giờ cũng rành mạch lắm”.

Hoàng Ngọc Tuấn cho đến cuối đời vẫn sống cuộc sống độc thân vàgặp nhiều khó khăn trong cuộc sống trước khi lìa đời với căn bệnh ung thưthực quản Dù giã biệt trần gian khá sớm, ông vẫn kịp để lại cho đời nhiềumón quà vô giá Nhà văn đã ra đi nhưng tên của ông và những đứa con tinhthần, cái đáng quý nhất mà ông có vẫn còn lại ở trần gian, vẫn mãi mãi đicùng năm tháng

1.1.2 Sự nghiệp văn học

Nếu đã từng trải qua những năm tháng trẻ tuổi sống tại miền Nam trước

1975, không mấy ai không biết nhà văn Hoàng Ngọc Tuấn Ông là nhà vănnổi tiếng với những truyện ngắn viết cho tuổi ô mai, học trò vô cùng ấn

tượng: Hình như là tình yêu, Cô bé treo mùng, Ở một nơi ai cũng quen nhau,

Thư về đường Sơn Cúc, Cô bé treo mùng Cầm bút viết khi còn rất trẻ nhưng

cũng từ khi ấy, Hoàng Ngọc Tuấn đã là một khuôn mặt khá quen thuộc với

bạn đọc ở Nam Bộ Tập truyện ngắn Hình như là tình yêu xuất bản vào cuối

thập niên 60, đầu thập niên 70 đã trở thành một hiện tượng văn học ở Sài Gòn

vào thời điểm đó Sau khi ra mắt tập truyện ngắn Hình như là tình yêu, một số truyện ngắn của nhà văn được đăng tải trên báo Văn Nghệ Sài Gòn.

Chủ đề trong tập truyện ngắn Hình như là tình yêu không có gì mới:

tình yêu quê hương, tình cảm gia đình, bạn bè, những rung động của tình yêuban đầu, những day dứt khắc khoải của tuổi mới lớn Điều đáng nói là cáchviết của tác giả đã gây ấn tượng mạnh đối với độc giả Nhà văn đã chọn chomình một giọng văn trong sáng, giàu tình cảm để chuyển tải những nội dungcũng rất tinh tế và nên thơ Nhà văn đã khám phá những chuyển biến, nhữngtrạng thái tinh tế trong tình cảm khiến những trang viết của ông hấp dẫn độcgiả mãnh liệt Ông đã nhanh chóng trở thành một trong những nhà văn được

ưa thích nhất thời bấy giờ bởi giọng văn trong trẻo, nhẹ nhàng, thấm đẫm chấtthơ Lúc cuộc chiến đang leo thang, sự lùng sục bắt quân dịch đang diễn ra

gắt gao trong lòng đô thị miền Nam thì sự xuất hiện tập truyện ngắn Hình như

là tình yêu như một nguồn suối mát làm dịu cơn khát của những người đã trải

qua hành trình trên sa mạc Truyện ngắn của ông thu hút độc giả mọi giới, ởkhắp mọi nơi Nhiều tác phẩm của ông được in ấn và phát hành liên tục quanhững nhà xuất bản uy tín: An Tiêm, Trí Đăng, Quế Sơn, Thời Mới Thời

đó, Hoàng Ngọc Tuấn là người có sách bán chạy nhất và được bạn đọc hâm

mộ nhất Bạn bè người thân rất hãnh diện về Hoàng Ngọc Tuấn Ông, “kẻ đã

đem văn chương đến giữa cuộc đời như một tặng phẩm quý giá” lúc bấy giờ.

Con đường đến với nghệ thuật của Hoàng Ngọc Tuấn gặp nhiều truânchuyên Ông mệt mỏi vì cuộc sống mưu sinh Sau 1975, Hoàng Ngọc Tuấnsáng tác không nhiều Có khi ông chỉ viết một số mẩu chuyện vui cười,

chuyện cổ tích gửi các báo Nhi đồng - Khăn quàng đỏ

Tuyển tập truyện ngắn Hình như là tình yêu là tập hợp được những truyện ngắn tiêu biểu của Hoàng Ngọc Tuấn (23 truyện ngắn) Xuyên suốt

trong tuyển tập này là hình ảnh về một xứ Huế thân thương, bình yên, là hìnhảnh của những người con gái đầy nữ tính và mơ mộng Đó là hình ảnh Châu

trong Hình như là tình yêu, Ngâu trong Cô bé treo mùng, Sông Nhuệ, Lệ Mai

trong Ở một nơi ai cũng quen nhau, Bích Câu trong Mưa Huế, Thùy trong

Mùa xuân cuối cùng Chân dung những người con gái trong truyện ngắn của

Hoàng Ngọc Tuấn hiện lên với những vẻ đẹp trong trẻo, hồn nhiên, đầy nữtính Đó là những người con gái chịu thương, chịu khó, đảm đang, tháo váttrong công việc nội trợ nhưng họ cũng rất thông minh, sắc sảo, tinh tế Bích

Câu trong Mưa Huế là cô bé yêu đời Dù hoàn cảnh khó khăn, trong những

ngày lụt bão ở Huế phải chống xuồng đi vớt những cành củi nhưng tâm hồn

vẫn thấm đẫm chất thơ Ngâu trong Mưa Huế là cô gái dễ thương, giàu tình cảm, yêu đời và rất ngây thơ, trong sáng Lệ Mai trong Ở một nơi ai cũng

quen nhau hiền dịu, rất chịu khó và sống hết mình vì bạn.

Hình ảnh quê hương qua trang viết của Hoàng Ngọc Tuấn in đậm, gắn

bó sâu sắc và những kỷ niệm của thời dĩ vãng ngọt ngào, bình yên nơi xứHuế Huế hiện lên trong từng trang viết của nhà văn đẹp, thơ mộng với nhữngkhu vườn xanh mướt trĩu nặng trái cây, với những con đường tha thướt tà áodài của những cô nữ sinh mỗi lần tan học Huế còn là nơi chứng kiến những

kỉ niệm ngọt ngào của một thời tươi trẻ với thầy cô, bạn bè Hình ảnh nhữngngười thân hiện lên thật ấm áp, đầy tình thân mến Đó là hình ảnh người mẹthân thương nhưng phải sống xa cách con yêu của mình Mỗi lần trở về, bà

như mang lại mùa xuân trong tâm hồn thơ trẻ của người con (Thiết lộ) Đó

cũng là hình ảnh bà ngoại rất đỗi yêu thương, dành trọn tình yêu cho đứa cháungoại sống xa mẹ Quê hương xứ Huế hiện lên là một vùng quê giàu truyềnthống văn hóa của những con người và mảnh đất Cố đô

Không chỉ có hình ảnh về xứ Huế, trong tập truyện ngắn này, ta còn

gặp một không gian bát ngát của vùng cao nguyên mơ mộng: “không khí

trong trắng mát rượi ùa vào cơ thể Chung quanh mình chỉ toàn màu xám xanh trùng điệp của núi rừng” (Mùa xuân cuối cùng [36, 87]) Tác giả Hình như là tình yêu còn giúp ta cảm nhận những nét riêng của khí hậu ở vùng cao

nguyên: “Mùa xuân cao nguyên trời lạnh còn hơn mùa đông ở vùng đồng

bằng Rất ít khi được thấy mặt trời toàn vẹn đỏ rực trong bầu trời ảm đạm Những áng mây xám giăng kín trên bầu trời như thế không biết đã bao lâu, như một tấm chăn êm ấm áp ru ngủ mặt trời, mặt trời hình như không bao giờ thức dậy nữa” (Mùa xuân cuối cùng [36, 103])

Trong tác phẩm Hình như là tình yêu, ta bắt gặp những câu chuyện tình

yêu của tuổi học trò ngây thơ, khờ dại, vụng về qua rất nhiều truyện ngắn:

Hình như là tình yêu, Bạn tôi nhà vô địch, Sinh nhật Tuyển tập Hình như là tình yêu cho người đọc chứng kiến những cuộc tình trong sáng, hồn nhiên

nhưng cũng rất mong manh, dễ đổ vỡ Tình yêu tuổi học trò ngọt ngào nhưngthường kết thúc bằng những cuộc chia tay mà ngay cả những người trong

cuộc cũng không hiểu rõ vì sao (Hình như là tình yêu) Sự chia tay của mối

tình đầu thường đọng lại những dư vị xót xa, đau khổ pha lẫn niềm tiếc nuối,bâng khuâng

Trong tuyển tập Hình như là tình yêu, có lúc người đọc chứng kiến mặt phũ phàng của tình yêu Đó là truyện ngắn Lên xứ lạnh nhớ mặc thêm áo ấm.

Tình yêu là trái cây hạnh phúc nâng bước con người qua những nẻo đườngnhưng cũng có khi là liều thuốc độc giết chết tâm hồn con người Đó chính làmặt trái của tình yêu

Ở tập Hình như là tình yêu, tác giả chọn cho mình một lối viết giàu tình

cảm, cốt truyện đơn tuyến nhưng không phải không có những phá cách bấtchợt Có khi Hoàng Ngọc Tuấn viết như một lời tâm sự vừa thiết tha, nồng

nàn, vừa hài hước, dễ thương với một người con gái (Lời cầu hôn); có khi

truyện chỉ là những dòng chữ diễn tả một tâm trạng miên man, phảng phấtdáng dấp những tiểu thuyết cổ xưa Bên cạnh những trang viết giàu tình cảm,thấm đẫm chất thơ, thỉnh thoảng chúng ta lại bắt gặp một nụ cười hóm hỉnh

của nhà văn (Cuối cùng như em muốn).

Qua những câu Hoàng Ngọc Tuấn trả lời phỏng vấn báo Tuổi ngọc

(1972), người đọc lại phần nào hiểu thêm về con người, sự nghiệp văn học

của ông Tác giả cho rằng: “Văn chương không phải là một nghề nghiệp

hiểu theo nghĩa thông thường Nhưng nếu nói theo cách đơn giản hơn, thì tôi theo đuổi chuyện văn chương vì đó là một sinh hoạt có ý nghĩa nhất trong đời sống, theo ý kiến riêng của tôi Sau nữa, tôi không biết làm việc gì khác được ngoài sự viết” Nhớ về nhà văn, độc giả vẫn nhớ về tác giả của

những Câu chuyện thần tiên, về Buổi chiều Hạ Lan với một gương mặt khắc

khổ nhưng tâm hồn thì đầy nhiệt huyết Độc giả trẻ tuổi luôn nhớ về ông bởi

vì họ tìm thấy trong đó tâm tư, tình cảm, những nét tâm lý quen thuộc, gầngũi với mình Độc giả đến với tác phẩm Hoàng Ngọc Tuấn để tìm thấy hồnquê trong trẻo qua từng trang viết Đó là hình ảnh những con đường tớitrường qua những hàng cây rợp bóng mát đầy tiếng chim kêu trong vòm lá.Buổi chia tay mùa hạ cuối đầy bâng khuâng, lưu luyến khi muốn ngỏ lời yêunhưng lại đành lỗi hẹn Những độc giả lớn tuổi hơn qua trang viết củaHoàng Ngọc Tuấn mong muốn tìm lại những kỉ niệm của một thời đã qua,tìm lại chút hương vị quê nhà, tìm lại những hình ảnh gia đình những ngàyxưa cũ Tác phẩm của Hoàng Ngọc Tuấn đưa người đọc trở về chốn yênbình, sống lại những khoảnh khắc ngọt ngào thiêng liêng của tình mẫu tử Sựđồng điệu trong tâm hồn đó là yếu tố quan trọng để cho người đọc yêu mếnvăn chương của Hoàng Ngọc Tuấn

1.2 Hoàng Ngọc Tuấn trong văn học đô thị miền Nam 1954-1975

1.2.1 Sơ lược về sự tồn tại của văn học đô thị miền Nam 1954-1975 1.2.1.1 Khái niệm văn học đô thị miền Nam 1954-1975

Sau khi nhân dân ta kết thúc cuộc kháng chiến chống Pháp lâu dài, giankhổ bằng chiến thắng Điện Biên Phủ, đế quốc Mỹ đã nhảy vào miền NamViệt Nam làm nửa đất nước chịu cảnh binh đao Sống ở miền Nam trong vùngkiểm soát của Mỹ và chính phủ “quốc gia”, phần lớn các nhà văn vẫn sáng

tác Họ thể hiện tâm tư, tình cảm của mình qua từng trang viết Hai mươi năm

(1954-1975) là một đoạn đường không ngắn đối với lịch sử đương đại cũngnhư với văn chương Việt Nam Trên một nửa đất nước tính từ vĩ tuyến 17 đếnmũi Cà Mau, một nền văn học mới, với nhiều đặc điểm riêng biệt đã tồn tại vàphát triển

Khái niệm văn học đô thị miền Nam 1954-1975 là khái niệm chỉ bộphận văn học phát triển trong lòng đô thị miền Nam vùng tạm chiếm tính từ vĩtuyến 17 trở vào Đây là bộ phận văn học phát triển trong hoàn cảnh chịu sựkiểm soát gắt gao của chế độ Mỹ ngụy Dù vậy, văn học đô thị miền Nam1954-1975 vẫn nằm trong dòng chảy của nền văn học Việt Nam Việc tìmhiểu, đánh giá thành tựu và khuynh hướng vận động của văn xuôi đô thị miềnNam giai đoạn 1954-1975 là một trong những nhiệm vụ quan trong của vănhọc sử hiện nay

1.2.1.2 Các giai đoạn phát triển

Lịch sử văn học dân tộc Việt Nam đã có không ít ngã rẽ, có không ítgiai đoạn phát triển phức tạp Có thực trạng đó do là tình hình chính trị - xãhội quy định Nhưng hiếm có một giai đoạn văn học nào lại diễn biến đa dạngnhư văn học đô thị miền Nam (hơn hai mươi năm đất nước tạm thời chia cắt1954-1975) Trong những năm tháng đó, văn học ở miền Bắc và ở vùng giảiphóng miền Nam có diện mạo riêng, mang những đặc điểm riêng Đó là nền

văn học nhân dân, tồn tại và phát triển vì những mục tiêu cao cả, độc lập củadân tộc, tự do của nhân dân và sự chiến thắng cuối cùng của lý tưởng cáchmạng vô sản.

Văn học Sài Gòn và các thành thị khác ở miền Nam là một bức tranh cónhiều mảng tối, sáng đối nghịch nhau Nó phản ánh rất chân thực, sinh độnghiện thực xã hội vùng thành thị miền Nam trong những ngày đất nước tạm bịchia cắt Muốn tìm hiểu rõ văn học đô thị miền Nam, chúng ta cần phải đặt nótrong hoàn cảnh đặc biệt mà nó sinh ra, tồn tại và phát triển

Ở miền Bắc, văn học Việt Nam giai đoạn 1945 đến 1975 phát triểnthống nhất dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhằm phục vụ chính trị, cổ vũ chiếnđấu, luôn hướng về đại chúng, trước hết là công, nông, binh Văn học đô thịmiền Nam giai đoạn 1954 đến 1975 có sự phân hoá hết sức sâu sắc giữa cáckhuynh hướng văn học, sự đối lập triệt để giữa nền văn học chính thống do

Mỹ và chính quyền Sài Gòn tạo dựng, chỉ đạo với nền văn học yêu nước cách

mạng của nhân dân Võ Phiến trong Văn học miền Nam tổng quan có nhận định rất đáng tham khảo: “Văn học thời kỳ này chia làm hai giai đoạn: giai

đoạn 1954-1963, tương ứng với một tình hình chính trị ổn định, kinh tế phát đạt, quân sự vững vàng, một tinh thần dân chúng phấn khởi lúc ban đầu Giai đoạn 1963-1975 tương ứng với một tình hình chính trị hỗn loạn, xã hội sa đoạ, kinh tế suy sụp, an ninh bất ổn, với một tinh thần dân chúng dần dần trở nên thất vọng, chán nản, hoang mang” [18] Hai chặng đường văn học đi qua

với hai thế hệ nhà văn nhưng cũng có những điểm tương đồng

Giai đoạn 1954-1963

Tình hình văn học học giai đoạn đầu ở miền Nam phản ánh niềm phấnkhởi, tin tưởng, tích cực của tình hình chung lúc bấy giờ Có người gọi thời

kỳ này là “Đệ nhất cộng hoà” hay thời Ngô Đình Diệm Văn học mới hình

thành trong thời kỳ này có vẻ rất hào hứng, tràn trề hy vọng nhưng rồi nhanh

chóng đi đến sự thất vọng Tại sao lại có hiện tượng như vậy? Chính quyền

Ngô Đình Diệm trong những năm đầu đã được sự ủng hộ của đa số dân chúng

và các đảng phái Giữa chính quyền và trí thức nghệ sĩ có quan hệ cởi mở, vui

vẻ Chính phủ Ngô Đình Diệm không có hẳn một chính sách văn hoá cụ thể

nào, không chủ tâm “lái” văn nghệ đi theo con đường riêng, không có tham

vọng lãnh đạo văn hoá nhưng chính phủ có khuyến khích, giúp đỡ phươngtiện cho văn nghệ hoạt động Trong hoàn cảnh đó, các văn nghệ sĩ hoạt độngkhá tích cực Một số nhân vật tiền chiến bấy lâu im tiếng giờ đây xuất hiện trởlại Đó là những gương mặt như: Sơn Nam, Bình Nguyên Lộc

Ở những năm 60, sau cuộc chiến về quân sự và chính trị của đế quốc

Mỹ, một số nhà văn hoạt động ở miền Bắc đã quay trở lại miền Nam, một số

từ vùng kháng chiến trở về vùng tạm bị chiếm và họ đã nhanh chóng hoànhập vào hoàn cảnh mới Tiêu biểu là Thiếu Sơn, Dương Tử Giang, BìnhNguyên Lộc, Lê Vĩnh Hoà, Lý Văn Sâm, Viễn Phương, Vũ Hạnh

Giai đoạn 1963-1975

Thời kỳ này ở miền Nam có sự biến đổi sâu sắc, dữ dội cả về chính trị

và văn học Về vấn đề này, nhà nghiên cứu Cao Huy Khanh nhận xét: “Sau

1963 văn học miền Nam biến thái cùng với một mối ám ảnh thường xuyên, khốc liệt: ám ảnh chiến tranh” [11] Chính quyền Đệ nhất cộng hòa muốn đặt

nền tảng vững chắc cho một xã hội ổn định nhưng không bao lâu, tình trạngrạn nứt của xã hội miền Nam ngày càng trầm trọng Lực lượng cách mạngViệt Nam ngày càng lớn mạnh Dưới sự lãnh đạo của Mặt trận dân tộc giảiphóng miền Nam, nhiều cuộc tấn công của quân dân miền Nam vào bọn Mỹngụy làm chúng thất điên bát đảo Chế độ Mỹ ngụy đã truy lùng gắt gao,thẳng tay bắt bớ, đánh đập, giam cầm, thủ tiêu những người dân yêu nước.Thái độ của trí thức miền Nam trong chín năm cai trị của Tổng thống NgôĐình Diệm là ngày càng mất niềm tin Cao điểm là vụ Phật giáo năm 1963cùng sự tham gia tích cực của hầu như toàn xã hội với sự dấn thân rõ rệt của

giới trí thức Đó là vụ tự thiêu của hòa thượng Thích Quảng Đức, vụ tự sátcủa nhà văn Nhất Linh và sự kiện giáo sư Vũ Văn Mẫu quyết định từ chức bộtrưởng Ngoại giao kèm theo việc cạo đầu phản đối chính quyền Trong thời

kỳ này, quân Mỹ bắt đầu ồ ạt đổ bộ vào Việt Nam Cuộc chiến tranh ngàycàng khốc liệt, đế quốc Mỹ đã dùng những cuộc chiến tranh Đặc biệt, chiếntranh Cục bộ, Việt Nam hóa chiến tranh để hòng biến miền Nam trở thành căn

cứ quân sự kiểu mới của chúng Năm 1968, biến cố Mậu Thân xảy ra, mộtthời gian sau vào đầu năm 1973, Mỹ buộc phải ngồi vào bàn đàm phán ở hộinghị Paris ký kết hiệp định đình chiến, rút quân khỏi chiến trường miền NamViệt Nam

Sau vụ đảo chánh 1963, sinh hoạt của giới trí thức trở nên năng độnghẳn, với một ý thức cao về vai trò của mình đối với đất nước và xã hội, khác

hẳn vai trò mờ nhạt của họ trong thời Đệ nhất cộng hòa Đặc biệt nổi bật sự

tham dự của giới trí thức trẻ Phần đông, giới trí thức trẻ dùng báo chí để biểuhiện nhiều xu hướng chính trị khác nhau như: chống Mỹ, chống chiến tranh,kêu gọi hòa hợp hòa giải, kêu gọi hòa bình Đó là tiếng nói của những conngười có lương tri sống giữa một đất nước đang tan nát dưới bom đạn củacuộc chiến không do mình chọn lựa Một số nhà văn quay về quá khứ, hoàiniệm cảnh sống bình yên của nông thôn ngày trước, hoặc quay lưng lẩn tránhthực tại Từ những vấn đề trên, chúng ta càng thấy rõ hoàn cảnh phát triển đặcbiệt của văn học đô thị miền Nam Hiểu được rõ điều này, chúng ta mới cónhững đánh giá công bằng, khách quan về những đóng góp của văn học đô thịmiền Nam trước những năm 1975 trong tiến trình văn học dân tộc

1.2.1.3 Những giá trị cần khẳng định

Văn học Việt Nam đã phát triển qua một chặng đường dài với phầnđóng góp không nhỏ của văn học Đàng trong Chính bộ phận văn học này đãgóp phần làm phong phú, đa dạng nền văn học truyền thống Việt Nam

Trong hai mươi năm phát triển của văn học đô thị miền Nam thì cókhoảng ba phần tư thời gian miền Nam bị chìm trong sự xáo trộn của cuộcchiến tranh tàn khốc Song, loạn lạc không thể nào cản trở sự phát triển củavăn học, không ngăn cản được tiếng nói của những nhà văn Trong hoàn cảnh

xã hội đó, nền văn nghệ của đất nước chúng ta không thể không bị xáo trộn

nhưng “suy cho cùng, dù trong hoàn cảnh phân chia, mỗi miền, mỗi vùng

theo những chế độ chính trị khác nhau, thì chúng ta vẫn tìm được tiếng nói chung ở những nền văn học đó” (Văn xuôi lãng mạn miền Nam, Tập 3 - 1946

- 1975, Lời dẫn, Hoàng Lại Giang) Ở miền Nam, thời kỳ này đã phát triển

một nền văn học đô thị xứng đáng cả về số lượng lẫn chất lượng Nếu so sánh

với cuối thời tiền chiến (dựa vào tư liệu trong cuốn Nhà văn hiện đại của Vũ

Ngọc Phan tổng kết một thời kỳ văn học ba mươi năm) thì sự phát triển củavăn học miền Nam giai đoạn này là điều đáng ghi nhận Kể từ các lớp nhà văntiên phong ở đầu thế kỷ XX cho đến lớp sau cùng ở thời điểm 1945, trongsáng tác bằng văn xuôi, Vũ Ngọc Phan chỉ đếm được có ba tác giả từ vĩ tuyến

17 trở vào Đó là Hồ Biểu Chánh ở Nam bộ, Thanh Tịnh và Nguyễn Vỹ ởTrung bộ Nhưng trong thời 1954 -1975, số văn nghệ sĩ ở Nam bộ tăng cao

Cho tới nay chưa có một công trình nào thống kê đầy đủ các tác phẩmvăn xuôi giai đoạn này nhưng cũng có thể hình dung sơ bộ qua một số tài liệu

đáng tin cậy Tạp chí Bách khoa từ số đầu tiên ra ngày 15/1/1957 đến số cuối

cùng ra ngày 19/4/1975, ước tính đã đăng 600 truyện ngắn, truyện dài, tiểuthuyết, tuỳ bút, tiểu luận của nhiều tác giả Tác phẩm văn xuôi giai đoạn

1954 -1975 phát triển dồi dào về số lượng Nguyên nhân chính là do tác độngcủa báo chí và hoạt động của các nhà xuất bản Nhà nghiên cứu Trần Hữu Tá

trong tác phẩm Nhìn lại một chặng đường văn học đã qua chỉ tính riêng trong phần tuyển chọn tác phẩm của các cây bút có xu hướng “tiến bộ yêu nước” ở

vùng đô thị miền Nam đã đưa ra đến 60 tác phẩm văn xuôi [24, 125] Những

con số nói trên dù chưa đầy đủ nhưng cũng là cơ sở để người đọc hình dung

về lực lượng đông đảo những người viết văn, làm báo ở miền Nam giai đoạn

1954 -1975 Bên cạnh lực lượng sáng tác văn học, còn phải kể đến đội ngũkhá đông đảo những nhà lý luận, nghiên cứu phê bình, khảo cứu văn hoá.Chính hoạt động của các nhà lý luận phê bình có tác động đến sự phát triểnvăn học và phản ánh một cách trung thực tình hình văn học đô thị miền Namtrong thời kỳ này Các tác giả tiêu biểu là: Nguyễn Hiến Lê, Lý Chánh Trung,Nguyễn Văn Trung

Nói về những đóng góp mới cho văn học, phải kể đến lớp nhà văn xuấthiện từ những năm sáu mươi trở đi như: Hồ Minh Dũng, Nguyễn Mộng Giác,Trần Hoài Thư, Lê Thế Vũ, Nguyễn Thị Minh Ngọc, Hoàng Ngọc Tuấn Những nhà văn trên đã góp phần trẻ hoá diễn đàn văn xuôi miền Nam Tronggiai đoạn này, một hiện tượng văn học cũng được dư luận quan tâm là sự xuấthiện của các nhà văn nữ như Nhã Ca, Tuý Hồng, Nguyễn Thị Hoàng Sángtác của họ đã góp phần làm mới mẻ văn học trên nhiều phương diện nhưgiọng điệu, ngôn từ, đặc biệt là phương diện khai thác và thể hiện đời sốngbản năng, lối sống hiện sinh của con người ở đô thị miền Nam

Trong hai thập niên phát triển của văn học miền Nam, ngoài nhữngthành tựu đạt được về số lượng và chất lượng còn phải kể đến sự cách tân vềmặt nghệ thuật So với văn xuôi ở miền Bắc giai đoạn trước, văn học miền

Nam giai đoạn này còn thiếu những tác phẩm đạt đỉnh cao như: Số đỏ - Vũ Trọng Phụng, Chí Phèo - Nam Cao , nhưng các nhà văn miền Nam đã chú ý

vào bề rộng cuộc sống Tác phẩm của họ đề cập nhiều lĩnh vực, vì thế tiếngnói của họ được đông đảo công chúng đón nhận

Văn xuôi miền Nam giai đoạn 1954 - 1975 không chỉ giới hạn trong

những đề tài “cổ điển”: cuộc sống của người thành thị, trí thức, tình cảm lãng

mạn của tuổi trẻ hay nỗi nhọc nhằn, đói khổ của những người nghèo Văn

xuôi miền Nam giai đoạn 1954 -1975 hướng đến tất cả mọi vấn đề, mọi đốitượng Đối tượng văn xuôi miền Nam hướng đến không phân biệt tuổi tác,nghề nghiệp: từ người lớn đến trẻ em, từ giới trí thức đến người lao động.Nhiều đề tài trong cuộc sống được các nhà văn quan tâm Nhìn chung, cácnhà văn thường chú ý nhiều những vấn đề về tình bạn, tình yêu, những kỷniệm hồn nhiên trong sáng của một thời đã qua Các sáng tác của văn họcmiền Nam giai đoạn 1954 -1975 được sản sinh trong hoàn cảnh đặc biệtnhưng nó đã góp phần quan trọng làm nên diện mạo phong phú của văn họcViệt Nam và đạt được một số thành tựu đáng khích lệ.

1.2.2 Hoàng Ngọc Tuấn - cây bút tiêu biểu cho một hướng viết, một nhu cầu văn học

1.2.2.1 Sự chuyên nhất của Hoàng Ngọc Tuấn với đề tài tình yêu, tình bạn, tuổi trẻ

Hoàng Ngọc Tuấn, một cái tên đã rất quen thuộc với bạn đọc trẻ tuổi ởmiền Nam trước năm 1975 Sở dĩ họ biết đến ông bởi vì ông là một nhà văn

đã mang đến cho họ những kỷ niệm ngọt ngào của tuổi trẻ, những câu chuyệntình yêu của tuổi mới lớn đầy mơ mộng nhưng không kém phần hấp dẫn Sinh

ra ở một mảnh đất thơ mộng, những kỷ niệm êm đẹp của tuổi ấu thơ đã ăn sâutrong kí ức nhà văn Những kỷ niệm thiếu thời đã theo ông vào những trangviết sau này Hoàng Ngọc Tuấn đã thành danh khá sớm Trong số rất nhiềugương mặt chuyên viết cho tuổi trẻ như: Đoàn Thạch Biền, Từ Kế Tường,Mường Mán, Nguyễn Thị Ngọc Minh , tác phẩm của Hoàng Ngọc Tuấn vẫn

có những nét riêng, có sức hấp dẫn số đông người đọc

Đề tài về tình yêu, tình bạn, tình cảm gia đình quê hương là đề tài muôn

thuở của văn học Trong tác phẩm Hình như là tình yêu, Hoàng Ngọc Tuấn

cũng chỉ chuyên đề cập đến đề tài tình yêu, tình bạn, tuổi trẻ Trong hai mươi

ba truyện ngắn in trong tập Hình như là tình yêu thì có tới hai mươi truyện

ngắn đề cập đến đề tài tình yêu trừ ba truyện: Sông Hương nước chảy lên bờ,

Mai Khôi, Thiết lộ đề cập đến tình bạn, tình mẹ con Con số đó đủ nói lên

rằng đề tài tình yêu được Hoàng Ngọc Tuấn quan tâm đặc biệt Nhân vật

trong tác phẩm Hình như là tình yêu là những người trẻ tuổi, ngoại trừ một

vài nhân vật có tuổi được tác giả nhắc tới theo kiểu điểm xuyết làm tăng sự

hấp dẫn cho tác phẩm Đó là ông Trân trong Mùa xuân cuối cùng, người ông của Châu trong Hình như là tình yêu, bà mẹ trong Cuối cùng như em muốn,

bà ngoại trong Mưa Huế, người mẹ trong Thiết lộ Hầu hết các nhân vật

trong tác phẩm đang ở tuổi mới lớn, tuổi học trò, sinh viên Tình bạn, tìnhyêu, kỷ niệm tuổi học trò luôn đan cài vào trong từng câu chuyện khiến nhiềulúc họ phải băn khoăn tự vấn: phải chăng là tình yêu? Hình như là tình yêu?

Các truyện trong tuyển tập truyện ngắn Hình như là tình yêu không có

nội dung gì mới lạ Thường chỉ xoay quanh những câu chuyện tình lãng mạn,những day dứt khắc khoải của tình yêu đầu đời, những hoài vọng về quêhương gia đình Nhưng những vấn đề nhà văn đề cập đã trở thành một món ăntinh thần không thể thiếu được đối với bạn đọc giữa lòng đô thị miền Nam lúcbấy giờ Văn Hoàng Ngọc Tuấn nhẹ nhàng, bàng bạc chất thơ Tác giả đãkhám phá những điều sâu kín không dễ bộc bạch trong tâm hồn con người.Nhà văn nắm bắt đúng tâm lý của tuổi mới lớn, tuổi học trò, vì thế người đọctìm thấy trong từng câu chuyện có sự đồng điệu tâm hồn với nhân vật Cảmnhận về cuộc đi xa, người đọc bùi ngùi thương cảm khi chứng kiến tâm trạngcủa nhân vật tôi và không khỏi cảm thấy như chính mình là người trong

cuộc: “Tàu chưa ra khỏi Huế, còn chạy dọc theo con đường bờ sông An

Cựu Cứ một quãng, tôi lại nhìn thấy những cây cầu ngắn, những cành phượng đỏ ối, những ghe đò lùi xa dần cho đến khi mất biệt hoàn toàn ngoài tầm mắt Tôi tiếc không nhìn thấy trường học của tôi trong lúc này, không thấy cầu Tràng Tiền, không thấy quán bún bò trong thành nội, không thấy

những quán chè trái cây trong rạp chớp bóng Đến một lúc, thành phố Huế như một đôi mắt đỏ bùi ngùi, dần dần khép lại” (Thiết lộ [36, 348]) Nhà

văn như sống thật với tâm trạng của người trong cuộc và người đọc một lầnnữa lại thấy tâm trạng của nhân vật rất giống với tâm trạng của chính mìnhtrước những chuyến đi xa

Trong truyện ngắn Hình như là tình yêu và cũng là tên của tuyển tập

truyện ngắn, hình ảnh Châu, người con gái có nụ cười duyên cứ ảm ảnh người

đọc mãi không thôi Cũng là tình yêu nhưng trong Đừng đến sân ga, Toàn và

Lục lại đến với nhau như định mệnh đã sắp đặt Đó là tình yêu của những con

người đã chịu bao thăng trầm của cuộc đời Tình bạn trong Hình như là tình

yêu cũng là vấn đề được Hoàng Ngọc Tuấn quan tâm Gia đình, bạn bè là

miền ký ức đẹp, sâu thẳm trong tiềm thức của mỗi con người Huế thơ mộng,bình yên vì ở đó có bà ngoại, có nhà, có những vườn cây trái sum suê được ănthỏa thích Nhưng Huế cũng in đậm trong tác giả một nỗi đau còn mãi từ thờithơ dại khi chứng kiến người bạn thân Hùng Vồ ra đi vì một tai nạn trong

mùa mưa lũ trong truyện Sông Hương nước chảy lên bờ Cái chết của người bạn thân là Hùng Vồ luôn ám ảnh, day dứt, khắc khoải Tí Đường: “Ngay

trong xóm này, có một thằng tên là Hùng Vồ vừa mới qua đời, nó không kịp được học thêm một chữ, làm thêm một bài toán nào nữa Và không có Hùng

Vồ trên đời, tôi cũng không phải là thằng Tí Đường này nữa” (Sông Hương

nước chảy lên bờ [36, 188]) Cái chết của Hùng Vồ gieo một nỗi đau âm ỉ

trong tâm hồn ngây thơ của Tí Đường Gương mặt của nó trở nên lầm lì nhưmặt đưa đám Lần đầu tiên trong đời, Tí Đường ý niệm rất rõ về sự mất máttrong tình bạn, nỗi đau khi người bạn qua đời

Trong tuyển tập Hình như là tình yêu, hình ảnh nhân vật nữ hiện lên rất

chân thực Hình ảnh những người con gái hiện lên đầy nữ tính và mộng mơ

Đó là những Sao Mây, Bích Câu, Tiểu Muội, Lục, Mai, Ngâu, Thùy, Châu,

Sông Nhuệ Ở họ, tập trung những vẻ đẹp dịu dàng, quyến rũ, nhưng cũngđầy hồn nhiên, trong sáng, thùy mỵ, đoan trang Các cô gái vừa có những néttinh ngịch hồn nhiên của tuổi học trò, vừa có sự chăm chỉ, lo toan, bao dung,

độ lượng của những người chị, người mẹ, của người phụ nữ Việt Nam nóichung Chính những điều này tạo nên sự hấp dẫn, lôi cuốn độc giả đến vớinhững trang viết của Hoàng Ngọc Tuấn

1.2.2.2 Sự đáp ứng tích cực của Hoàng Ngọc Tuấn đối với những nhu cầu nhân bản của độc giả trong thời chiến tranh

Văn học là một loại hình nghệ thuật đặc biệt, một bộ môn nghệ thuậtdùng ngôn từ làm chất liệu và phương tiện để phản ánh cuộc sống, qua đó

giúp con người tư duy và cảm nhận về cuộc sống Tác phẩm văn học là “con

đẻ” của nhà văn, là kết quả của quá trình “thai nghén” vất vả, nghiền ngẫm,

suy tư Tác phẩm văn học thực chất là tiếng nói của nhà văn về cuộc sống, về

tất cả những điều nhà văn cảm nhận, suy nghĩ, yêu ghét

Sau khi hiệp định Geneve được kí kết, hoà bình được lập lại, đất nướctạm thời chia cắt Đồng bào miền Nam buộc phải sống dưới ách thống trị của

đế quốc Mỹ Song song với mưu đồ thống trị miền Nam bằng bạo lực quân sự

và dòng thác viện trợ kinh tế, đế quốc Mỹ rất có ý thức trong việc nô dịchnhân dân bằng con đường văn hoá văn nghệ Chúng cho du nhập văn hoáphương Tây, đặc biệt là bộ phận văn học suy đồi, phản động với các loại sáchbáo ồ ạt Mặt khác, chúng ra sức ngăn chặn dòng văn học cách mạng ở miềnBắc và văn học ở vùng giải phóng miền Nam vào đô thị bằng nhiều conđường khác nhau Đứng trước một thế lực mới, tinh vi và xảo quyệt, Đảng chỉđạo chặt chẽ các phong trào chính trị, quân sự cũng như các hoạt động báo chí

ở thành thị miền Nam Trên tinh thần xem “văn hoá nghệ thuật cũng là một

mặt trận”, các chiến sĩ trên mặt trận ấy đã lao vào cuộc chiến, bất chấp mọi

khó khăn gian khổ kể cả mất mát hy sinh Hai mươi năm (1954 - 1975), miền

Nam chìm đắm trong khói lửa chiến tranh Thực tế này không khỏi dẫn đến

những xáo trộn của văn học Ở miền Nam, thời kỳ này “cũng không ít nhà

văn im lặng chuyển nghề và cũng có lớp nhà văn nặng nợ với non sông Tác phẩm của họ mang đầy tính nhân văn Các nhà văn lặng lẽ viết theo thị hiếu người đọc và viết theo lương tâm của người cầm bút Có những thị hiếu lành mạnh, mang tính nhân văn về hạnh phúc lứa đôi, về tình yêu trắc trở, về cái đẹp chưa hoàn thiện ” (Văn xuôi lãng mạn miền Nam, Tập 3, 1946 - 1975, Lời dẫn, Hoàng Lại Giang) Trong những hoàn cảnh chiến tranh đặc biệt ấy,

sự đáp ứng của tác giả đối với nhu cầu bạn đọc là rất cần thiết

Giữa bầu không khí chiến tranh ngột ngạt trùm phủ trên khắp nẻođường quê hương, truyện ngắn Hoàng Ngọc Tuấn như cơn gió tươi mát ăm ắptình yêu thổi qua bộ mặt u ám của phận người trong cuộc chiến tàn khốc.Chúng cũng như nguồn nước mát trong ngần dành cho người đang khát đitrên sa mạc Tác phẩm của Hoàng Ngọc Tuấn đã đáp ứng nhu cầu của đa sốđộc giả vùng đô thị miền Nam trong thời kỳ này Trong những ngày sốngtrong sự lùng sục gắt gao của Mỹ ngụy, của chế độ thiết quân luật, độc giả tìmđến những trang viết của Hoàng Ngọc Tuấn là tìm đến một thế giới bình yên,không có tiếng súng, không có những cái chết đang rình rập Nếu không cócái tên Hoàng Ngọc Tuấn và những trang viết đầy chất thơ nói về tình yêu,tình bạn, tình cảm quê hương, người ta dễ nghĩ rằng cuộc sống ở đô thị miềnNam những năm ấy chỉ có đầy bóng tối Điều đó đã nói lên được phần nào sựđóng góp của Hoàng Ngọc Tuấn đối với văn học miền Nam giai đoạn 1954-

1975 Hòa Bình, người bạn thân của Hoàng Ngọc Tuấn đã viết: “Tôi mang ơn

tác giả vì ông đã tặng cho tuổi trẻ chúng tôi những tác phẩm văn chương tạo bằng những gì tinh anh, tươi thắm, cùng với những đớn đau âm thầm trong tâm hồn ông” [21] Không chỉ có Hòa Bình mà rất nhiều độc giả Nam bộ đều

có chung suy nghĩ như vậy Họ đã âm thầm theo dõi những bước chân của

nhà văn mình ngưỡng mộ trên mọi nẻo đường Họ vui mừng đón nhận nhữngtruyện ngắn mà ông trình làng như đón nhận món ăn tinh thần không thể thiếuđược trong cuộc sống Sau khi hay tin Hoàng Ngọc Tuấn qua đời, nhiềungười hết sức bàng hoàng và vô cùng thương tiếc nhà văn, tiếc cho tác giả củanhiều truyện ngắn một thời để yêu, một thời để nhớ gắn liền với tuổi trẻ SàiGòn những tháng ngày đầy bom đạn Sống trong thời loạn ly, thiếu thốn vềvật chất, cái chết luôn cận kề nhưng với những khát khao của tuổi trẻ, HoàngNgọc Tuấn đã cho ra đời những tác phẩm gây dấu ấn sâu đậm Trước kia vàsau này cũng thế, độc giả vẫn nhớ đến Hoàng Ngọc Tuấn với những tác phẩmlàm mát dịu trái tim họ Tấm lòng hâm mộ, biết ơn của người đọc trải dàinhiều thế hệ, từ trong nước đến nước ngoài.

1.2.2.3 Đóng góp của Hoàng Ngọc Tuấn trong việc làm nên những điểm khả thủ của một bộ phận văn học

Tác phẩm nghệ thuật là đứa con tinh thần của người nghệ sĩ Mỗi nhàvăn nhà thơ khi sáng tạo tác phẩm đều xuất phát từ một nguồn cảm xúc nhấtđịnh Đó là những trăn trở, dằn vặt, những rung động mãnh liệt của tác giảtrước cuộc sống Sinh ra và lớn lên ở mảnh đất thơ mộng nhưng Hoàng NgọcTuấn lại chọn Sài Sòn là nơi lập nghiệp Vốn mang trong mình dòng máu vănchương, dù sống trong hoàn cảnh khó khăn, nhưng ngọn lửa văn chươngkhông thể dập tắt trong tâm hồn ông Trong giai đoạn không dài của thời giansáng tác, Hoàng Ngọc Tuấn cho ra mắt trên dưới 50 truyện ngắn Số lượngnhư thế không phải đã thật nhiều, nhưng ý nghĩa của chúng thì rất lớn, khôngchỉ riêng đối với việc khẳng định một văn tài, một khuynh hướng sáng tác màcòn đối với việc góp phần khẳng định những giá trị không phủ nhận được củavăn học đô thị miền Nam

Mấy chục năm qua, không phải văn học đô thị miền Nam không đượcchú ý tìm hiểu, và không phải nó chỉ thuần hứng chịu những quy kết nặng nề

Tuy vậy, mới chỉ có một phần nhỏ của nó là được biểu dương, vì chúng làsáng tác của những cây bút thiên tả, có liên hệ với cách mạng ở mức độ nàyhay mức độ khác Đây chính là một điều bất cập cần khắc phục Đã đành,những sáng tác đề cập trực tiếp các nghịch cảnh trong lòng xã hội thực dânkiểu mới hay thể hiện lòng yêu nước, bộc lộ nỗi niềm hướng về những ngàykháng chiến cũ là rất đáng quý, nhưng phải đâu chỉ có chúng mới đáng đượcnhắc tới? Còn một bộ phận sáng tác khác, như của Hoàng Ngọc Tuấn, chẳngnhẽ vô giá trị? Thực tế đã có cách chứng minh khác Cho đến nay, nhiều giátrị bị khuất lấp lần lượt được làm sáng tỏ Nhiều văn phẩm có giá trị của mộtthời, được viết bởi những người không công khai đứng trên lập trường cáchmạng được in lại Với những sáng tác như của Dương Nghiễm Mậu, KiệtTấn, Hoàng Ngọc Tuấn được in lại gần đây, ta nhận ra một gương mặt mớicủa văn học đô thị miền Nam, phức tạp hơn, phong phú hơn, có giá trị nhiều

mặt hơn, cần được đánh giá một cách công bằng Một tác phẩm như Hình như

là tình yêu chẳng phải có thể làm vinh dự cho cả một bộ phận văn học hay

sao? Một môi trường văn học, một không khí sáng tác đã hỗ trợ cho sự ra đờicủa những sáng tác kiểu đó, thì môi trường ấy, không khí ấy nhất định phải cónhững điểm khả thủ, cần được nhìn nhận với thái độ công bằng, không nên đểcác định kiến chính trị chi phối

1.3 Hoàng Ngọc Tuấn trong dòng truyện ngắn trữ tình của văn học Việt Nam hiện đại

1.3.1 Tổng quan về dòng truyện ngắn trữ tình trong văn học Việt Nam hiện đại

1.3.1.1 Khái niệm dòng truyện ngắn trữ tình

Khái niệm dòng truyện ngắn trữ tình là vấn đề đang được nhiều nhà lýluận phê bình quan tâm nhưng để trả lời rõ ràng, rành mạch thật không đơngiản Trước hết, nó phải thể hiện những đặc điểm của truyện ngắn, tức là loại

“Tác phẩm tự sự cỡ nhỏ , cốt truyện hiện ra trong không gian và thời gian

hạn chế, nhân vật là hiện thân cho một quan hệ xã hội, ý thức xã hội, hoặc trạng thái tồn tại của con người Chi tiết trong truyện ngắn thường cô

đúc ” [9, 314-315] Trong truyện ngắn, dựa vào phương thức thể hiện, cách

trình bày nội dung, lời văn trong tác phẩm, khuynh hướng sáng tác mà ngườinghiên cứu phê bình có thể phân chia thành nhiều thể loại nhỏ Trong thơ cóthơ trữ tình Trong truyện ngắn có truyện ngắn trữ tình, truyện ngắn mangđậm tính hiện thực Trữ tình là gì? Là tính chất được tạo nên từ sự hoà quyệngiữa vẻ đẹp của cảm xúc, tâm trạng, tình cảm với vẻ đẹp của cách biểu hiện

để có thể khơi gợi những rung động thẩm mỹ và tình cảm nhân văn Khi phânloại truyện ngắn trữ tình và truyện ngắn mang đậm tính hiện thực chúng tadựa trên nhiều yếu tố nhưng tất cả cũng không có một sự phân định rạch ròi,

chỉ mang tính tương đối Truyện ngắn trữ tình phản ánh cuộc sống “bằng

cách bộc lộ trực tiếp ý thức của con người” [9, 316] Truyện ngắn thường

không có cốt truyện, hay nói cách khác, các nhà văn ít để ý đến cốt truyện.Cốt truyện bị đẩy xuống hàng thứ yếu, cốt truyện trở nên mờ nhạt, đó là loạitruyện không có cốt truyện Nhân vật ít hành động, chủ yếu bộc lộ tâm trạng,suy nghĩ Các nhà văn thường chú ý đến diễn biến tâm trạng, tâm lý cảm xúccủa nhân vật Giọng văn nhẹ nhàng, bàng bạc, giàu chất thơ Người ta thường

nói “chất thơ trong văn xuôi” để nói về truyện ngắn trữ tình

Dòng truyện ngắn trữ tình là những sáng tác của nhà văn có những đặcđiểm giống nhau trong hệ thống đề tài, chủ đề, bút pháp Đó là truyện củaThạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh, Xuân Diệu, Đỗ Chu, Hoàng Ngọc Tuấn

1.3.1.2 Những nét nổi bật về thi pháp của truyện ngắn trữ tình

Trong hoạt động nghệ thuật, sự thâm nhập vào nhau giữa các thể loại làmột hiện tượng tự nhiên, nó có tác dụng gợi ý, kích thích sự phát triển riêngcủa từng thể loại Bàn về tính trữ tình trong truyện ngắn là bàn về một phương

diện cụ thể Tính trữ tình trong truyện ngắn được tạo nên khi nhà văn chú ýkhai thác và biểu hiện một cách tinh tế mạch cảm xúc Một lối văn trong sáng,truyền cảm, phù hợp với nhịp điệu riêng của cảm xúc tâm hồn Một truyệnngắn được coi là giàu chất thơ khi người viết không chú ý nhiều vào việc kểlại biến cố, sự việc, hành động mà quan tâm làm bật lên một trạng thái của đờisống hoặc của tâm hồn con người

Trong truyện ngắn trữ tình, người viết không chú ý tới cốt truyện Cốttruyện trong nhiều truyện ngắn trữ tình rất đơn sơ Vì thế, người ta thường gọi

những truyện ngắn này mang tính “phi cốt truyện” Đó là những truyện ngắn khó kể lại được vì cốt truyện không tiêu biểu, nếu có thì đó lại là “cốt truyện

bên trong”, tức cốt truyện tâm lý diễn tả những tâm trạng điển hình của nhân

vật Tuy không có “truyện” nhưng truyện ngắn kiểu này lại sống lâu trong

tâm trí người đọc Đó là những truyện như: Những vì sao của Daudet, Lẵng

quả thông của Paustovski, Hai đứa trẻ, Dưới bóng hoàng lan của Thạch Lam, Hoa học trò, Phấn thông vàng của Xuân Diệu, Hương cỏ mật, Phù sa của Đỗ

Chu Tại sao những truyện ngắn trữ tình lại đọng lâu bền trong trái tim củađộc giả? Và tại sao khi đọc xong, những truyện ngắn ấy luôn để lại những âmvang, những dư ba? Truyện ngắn trữ tình ít chú ý đến mâu thuẫn và giải quyếtmâu thuẫn Các nhà văn cũng ít khi quan tâm đến sự mở nút, thắt nút củatruyện mà thường chú ý đến suy nghĩ, tâm trạng của nhân vật: khi dịu dàng,lúc đau đớn, dằng xé, lúc âm thầm vô vọng Chính điều này gợi sự đồng cảmsâu sắc đối với độc giả, khiến độc giả cũng trăn trở, sống cùng tâm trạng vớinhân vật

Tuyển tập truyện ngắn Hình như là tình yêu của Hoàng Ngọc Tuấn là

tập hợp những tác phẩm viết trong thời kỳ chiến tranh chống Mĩ trong lòng đô

thị miền Nam Truyện “không có truyện” nhưng toàn bộ tập truyện là một

khối thống nhất nhờ sự phát hiện của tác giả về dòng lương tri, những “thiên

lương” của con người ở những thời khắc tiêu biểu Cấu trúc truyện mang tínhchất lỏng lẻo Sự lỏng lẻo cố ý để làm cho truyện co giãn linh hoạt phù hợpvới việc thể hiện các sắc thái tâm lý, tình cảm của con người Dù ra đời ởnhững vùng miền khác nhau, trong lòng những chế độ chính trị khác nhaunhưng sáng tác của các tác giả Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh, XuânDiệu, Đỗ Chu, Hoàng Ngọc Tuấn vẫn có nhiều điểm tương đồng trong cáchthể hiện

1.3.1.3 Điểm qua những gương mặt tiêu biểu của dòng truyện ngắn trữ tình

Các văn nghệ sĩ luôn tìm cho mình mảnh đất tốt để gieo mầm Cóngười đi sâu vào đời sống nơi thôn dã hay những góc khuất của một phốhuyện nghèo để miêu tả số phận của những con người dưới đáy Các nhà văn

đã trân trọng, yêu thương, thông cảm với những số phận nghèo, lam lũ ThạchLam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh, Xuân Diệu là những nhà văn như vậy Họmiêu tả và yêu thương những con người nghèo khổ bằng tất cả trái tim nhânhậu Thế hệ những nhà văn này là những người đầu tiên mở đường cho dòngtruyện ngắn trữ tình Kế sau đó phải kể đến Đỗ Chu, Hoàng Ngọc Tuấn

* Thạch Lam

Trong sự phát triển lịch sử văn học Việt Nam hiện đại, Thạch Lamchỉ hiện diện chừng non mười năm nhưng ông vẫn được xem là một tác giảvăn xuôi có tầm vóc Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về Thạch Lam.Luận văn này chỉ đơn thuần đề cập về sự đóng góp của truyện ngắn trữ tìnhThạch Lam

Xuất hiện trên văn đàn cùng thời với rất nhiều nhà văn khác, ThạchLam mang một dấu ấn riêng Không trào lộng như Vũ Trọng Phụng, khônghài hước như Nguyễn Công Hoan, không triết lý như Nam Cao, văn ThạchLam nhẹ nhàng và tinh tế Thế Uyên, người cháu gọi Thạch Lam bằng cậu đã

viết: “Đọc một đoạn văn của ông, đôi khi tôi có cảm tưởng Thạch Lam chỉ là

một hệ thống dây tơ bén nhạy đến độ có thể thu nhận được sự thay đổi về cường độ ánh trăng hay âm sắc các loaì lá khi khô rụng va vào đất” [8] Một

con người trầm tĩnh, kín đáo, thiên về đời sống nội tâm, Thạch Lam khôngthích sự ồn ào thái quá Thạch Lam luôn nâng niu mọi vẻ đẹp, điều thiệnnhiều khi khuất lấp trong cuộc sống xung quanh Thạch Lam là người có tâm

hồn nhạy cảm “rung động khẽ khàng như cánh bướm non” khi nói về những

cơn gió lạnh đầu mùa, về hương hoàng lan, về một phố huyện nghèo

Nhân vật trong sáng tác của Thạch Lam phần lớn là những con ngườinghèo khổ, vất vả, có địa vị thấp kém (người làm thuê, người buôn bán vặtvãnh, người công chức nhỏ ) Họ thường ở trong nhịp sống đơn điệu, buồn

tẻ Nhiều truyện ngắn của Thạch Lam miêu tả rất xúc động những cảnh đời

thê thảm của người nông dân: Nhà mẹ Lê, Hai đứa trẻ, Gió lạnh đầu mùa

Ngòi bút của Thạch Lam tinh tế, trân trọng, nâng niu khi nói tới số phậnnhững con người bất hạnh, đau khổ Mỗi truyện ngắn của ông như một bài thơ

về những cuộc đời, những thân phận nhỏ bé, côi cút và bất hạnh, gợi sự

thương cảm, xót xa sâu sắc của tình người Truyện Cô hàng xén khắc họa

chân dung người phụ nữ mà soi vào nhân vật, người đọc tìm thấy phẩm chấttruyền thống của người phụ nữ Việt Nam: nhẫn nại, chịu thương chịu khó,

giàu đức hy sinh Tâm, nhân vật chính trong Cô hàng xén gợi lên ở người đọc

sự thương cảm pha lẫn sự kính trọng, ngưỡng mộ Với gánh hàng xén trênvai, Tâm đã bôn ba gồng gánh ngược xuôi ở các phiên chợ quê để nuôi sốnggia đình Tâm không biết cuộc đời mình sẽ đi về đâu Có lúc Tâm ngậm ngùi,tủi phận Gánh hàng trên vai Tâm trở nên quá nặng, chiếc đòn gánh đè trĩuxuống trên đôi vai bé nhỏ, gầy guộc của Tâm Gánh nặng mưu sinh với baonỗi lo toan cho nhà chồng, lo cho các em ăn học làm cho nhan sắc của Tâm

tàn phai nhanh chóng “Tâm buồn rầu nhìn thấu cả cuộc đời nàng, cuộc đời

cô hàng xén từ tuổi trẻ đến tuổi già, toàn khó nhọc và lo sợ, ngày nọ dệt ngày kia như tấm vải thô sơ” [12] Tác phẩm Thạch Lam luôn đi sâu khám phá đời

sống tâm linh của nhân vật bằng một ngòi bút rất tinh tế, rất hiểu sự đời Đó lànhững vẻ đẹp khuất lấp bên trong tâm hồn con người: tình thương, sự cảmthông, lòng vị tha giữa người với người, giữa người với vật Càng nghèo khổ,nhân vật trong sáng tác của Thạch Lam càng xích lại gần nhau Đó là tình

cảm chân thành Thạch Lam dành cho nhân vật “Càng chân thành, văn học

càng cao cả, vì sự chân thành trong sáng tác nghệ thuật bao giờ cũng tạo ra những rung động tinh tế, những cảm xúc mãnh liệt, thắp sáng niềm tin để con người hướng tới cái chân, cái thiện, cái mĩ” [10, 248] Trong Gió đầu mùa,

người đọc thấm thía sự ấm áp của tình người Trong cảm giác rùng mình khichạm đến mùa đông lạnh lẽo, cái cảm giác gợi người ta đến trạng thái coquắp, run rẩy của những đứa trẻ nghèo không manh áo trên mình Trong hoàncảnh đó, lòng thông cảm nảy sinh một cách hồn nhiên ở những đứa trẻ, tìnhnghĩa láng giềng, tình mẹ con đem lại cho chúng ta niềm tin yêu vào cuộcđời Khái Hưng đã không có gì là quá lời, khi bảo “Đọc nhiều đoạn văn của

Thạch Lam, tôi rùng rợn cả tâm hồn vì sự thành thực” Hai đứa trẻ là truyện

ngắn không có truyện nhưng có sức gợi sâu xa Nó tràn ngập không khí vàtâm trạng Đó là không khí một cảnh quê, một ga xép, một chút dư vị của thịthành Dư âm của chuyến tàu đi qua đưa con người nơi phố huyện nghèo vàotâm trạng vui buồn lẫn lộn

Khắc họa vẻ đẹp nhân vật, Thạch Lam thường đưa người đọc trở về vớithế giới hoài niệm Thạch Lam thường tạo tình huống trở về - gặp lại để nhân

vật hoài niệm, tự cảm thấy tâm hồn thanh lọc Tân trong truyện Những ngày

mới trở về nơi vùng quê thôn dã sau rất nhiều bon chen cuộc sống nơi thị

thành Tân cảm thấy tâm hồn mình trẻ lại trước ngọn gió đồng quê, trước

những mầm cây đang nhú chồi non Truyện Dưới bóng hoàng lan như một

bài thơ trữ tình về mối tình đầu hồn nhiên, ngây thơ, trong trắng Lòng chungthủy, tình nghĩa thắm thiết là chất keo bền chặt gắn khít các nhân vật trongtruyện Không gian khu vườn thật bình yên Tâm hồn Thanh nhẹ nhõm khisống trong không gian ấm cúng nơi có bà ngoại, có những hồi ức của tuổi ấuthơ Sự ngỡ ngàng của Thanh khi gặp lại Nga làm chàng vô cùng ngạc nhiên.

Giờ đây Nga đã là “cô thiếu nữ xinh xắn trong trong tà áo trắng, mái tóc đen

nhánh buông trên cổ nhỏ” khiến cho Thanh cảm thấy trái tim mình đập nhẹ

nhàng “có cái gì chăng tơ đâu đây khiến chàng vương phải”.

Thạch Lam không gân guốc, không đao to búa lớn mà luôn thâm trầm,kín đáo Có những trang viết cách hơn nửa thế kỷ nhưng đọc lên vẫn thấy tươi

mới, xúc động: “Chợ họp giữa phố vãn từ lâu rồi Trên đất chỉ còn rác rưởi,

vỏ bưởi, vỏ thị, lá nhãn và bã mía Một mùi âm ẩm bốc lên hơi nóng của ban ngày lẫn với mùi cát bụi quen thuộc quá khiến chị em Liên tưởng là mùi riêng của đất, của quê hương này” (Hai đứa trẻ) Đằng sau những dòng chữ lặng lẽ

ấy là bao nhiêu dằn vặt của sự thức tỉnh nhân cách con người Tất cả tạo nênmột thanh âm dịu nhẹ, trong trẻo, man mác khiến cho người đọc khi đi vàothế giới nghệ thuật của Thạch Lam vừa thấy thanh thản, vừa thấy day dứt âm

thầm Khác với các nhà văn khác, Thạch Lam đã để cho nhân vật của mình

thức tỉnh một cách rất hồn nhiên Trong khi miêu tả trạng thái tâm lý nhânvật, Thạch Lam thường chú ý đến những cảm giác, những rung động vi tế

trong tâm hồn con người: “Khi mùa thu bắt đầu hết, khi nắng vàng hanh mất

dần vẻ rực rỡ trên các lá cây, ngọn gió heo may sẽ từng cơn nhẹ lướt trên cánh đồng ruộng, đem lại cho chúng ta những cái rùng mình mới mẻ, như đã lẫn cái buồn ảm đạm của ngày mùa đông” (Gió lạnh đầu mùa) Nhân vật

trong sáng tác của Thạch Lam ít hành động, không thích cãi cọ, xô bồ Nhânvật thích hướng nội, thích giãi bày Nhiều khi họ để cho tiếng lòng rung lên,trạng thái đó thể hiện ý nghĩa tích cực của nhân vật

Hầu hết truyện ngắn Thạch Lam có lối kết cấu đơn tuyến Nhiều lúc kếtcấu dựa theo dòng suy nghĩ, cảm xúc, cảm giác của nhân vật Trong cáctruyện, nhân vật thường hồi tưởng, vỡ lẽ rồi thiết tha trải lòng mình Ngoàikết cấu trên, truyện ngắn Thạch Lam còn tạo dựng theo kiểu kết cấu tâm lí.Lối kết cấu này đem đến cho truyện ngắn Thạch Lam một chiều sâu, một ấntượng sâu sắc cho độc giả, nó khiến người ta phải suy ngẫm chứ không thểlướt qua Bên cạnh kiểu kết cấu này, truyện ngắn Thạch Lam còn có kiểu kếtcấu đi thẳng vào hành động ở thời hiện tại và từ đó quay trở lại kết cấu, tạo ra

kiểu kết cấu: hiện tại - quá khứ - hiện tại như trong Người bạn cũ, Một cơn

giận Kết cấu vòng tròn cũng được Thạch Lam sử dụng trong Cô hàng xén.

Mở đầu truyện là người phụ nữ tần tảo, khó nhọc với những cuộc mưu sinh vàkết thúc truyện lại vẫn là cái nhọc nhằn ấy Kết cấu xâu chuỗi cũng xuất hiện

trong truyện ngắn của ông như Nhà mẹ lê, Hai đứa trẻ, Đói tạo thành mạch

thẳng thời gian, nối dài những số phận cùng chung cảnh ngộ với nhau

* Hồ Dzếnh

Hồ Dzếnh không phải là một tác giả lớn nhưng những tác phẩm củaông, do sức hấp dẫn riêng của ngòi bút văn xuôi trữ tình đã đứng vững đượcvới thời gian Không phải ngẫu nhiên mà các nhà nghiên cứu xếp Hồ Dzếnhvào chung “chiếu” với Thạch Lam, Thanh Tịnh Đây chính là ba phong cáchvăn xuôi trữ tình tiêu biểu trong văn xuôi nghệ thuật giai đoạn 1930-1945

Hồ Dzếnh sáng tác không nhiều Người ta biết đến ông qua tập thơ Quê

ngoại, tập truyện ngắn Chân trời cũ và vài tiểu thuyết Không ai yêu thích văn

chương mà không một lần rung động với những trang văn đậm chất trữ tình

và thấm đượm nỗi niềm thương cảm, hoài niệm về quá khứ của ông khi

hướng về Chân trời cũ (chúng tôi cũng chỉ tìm hiểu những đóng góp của Hồ Dzếnh ở Chân trời cũ) Chân trời cũ là tác phẩm ông viết về những gì mình

đã sống và có cảm hứng sâu sắc Vì thế Chân trời cũ đã đem đến cho người

đọc những rung đông thật sự “Những rung động đầy mến thương và cũng

đầy đau buồn Hồ Dzếnh là một tâm hồn dường như đẻ ra trong đau buồn và lớn lên trong đau buồn Nỗi đau buồn ấy có sức lay động lòng người vì có nguồn gốc nhân bản sâu xa” [37, 97].

Chân trời cũ là tập truyện ngắn chủ yếu viết về những người thân và có

một số truyện mang tính tự truyện Thế giới nhân vật trong Chân trời cũ là người cha (Trong bóng rừng, Con ngựa trắng của ba tôi), người mẹ, (Lòng

mẹ), chị dâu (Người chị dâu tôi), người anh trai (Người anh xấu số), người

chú (Chú Nhì), em gái cùng cha khác mẹ (Em Dìn), người chị nuôi (Chị

Yên) Người mẹ được Hồ Dzếnh miêu tả là người mẹ dịu dàng, giàu tình yêu

thương, người mẹ đã “đau khổ từ lúc lọt lòng” nhưng “tâm hồn bà lặng lẽ

vâng theo một cách nhẫn nhục” Bà phục tùng chồng, tuân thủ gia phong nhà

chồng và âu yếm đối với các con Hình ảnh người chị dâu trong Chân trời cũ

cũng gây xúc động sâu sắc Người mẹ chồng ngay từ đầu đã không chấp nhậncuộc hôn nhân giữa người con gái Tàu và người con trai cả Chị dâu ông đãsống âm thầm, lặng lẽ, câm lặng nơi đất khách Người đọc tìm ra trong bóngdáng chị dâu đặc Tàu ấy những tâm tình, số phận của những con người Việt

Nam sống một đời lặng lẽ, cơ cực: “người đàn bà buồn khổ sàng từng hạt

tấm xuống nong, trong khi trời chiều sàng từng giọt hoàng hôn xuống tóc”.

(Người chị dâu tôi) Người anh cả ngay từ đầu đã không vừa lòng mẹ, chấp nhận cuộc sống hẩm hiu: “Người anh đau khổ ấy vẫn bước đi những bước cô

quạnh trong cuộc đời, sống với mình hơn là sống với người khác, nóng nảy, liều lĩnh và ngang tàng” (Người anh xấu số) Qua Chân trời cũ, người đọc

luôn nhận ra được tấm lòng nhân hậu, những cảm xúc rất mực chân thành,trung thực của Hồ Dzếnh về cuộc đời Ông đã viết về con người và quê hươngbằng tất cả tấm lòng yêu thương, trân trọng Viết về con người, dù đó là ai,ông cũng dành cho họ những tình cảm chân thành, sự sẻ chia thông cảm với

số phận tăm tối của họ, đặc biệt là người phụ nữ Ông còn tìm thấy ở họnhững phẩm chất tốt đẹp tượng trưng cho phẩm chất cao đẹp của con ngườiViệt Nam Hình ảnh em Dìn, người em xấu số cùng cha khác mẹ do chuyệnyêu đương đã bỏ nhà ra đi Dìn bị bỏ rơi nhưng không chịu trở về dù rất nhớ

mẹ và các anh Đêm ba mươi tết, khi mọi người quây quần bên nồi bánhchưng thì Dìn đột ngột trở về nhưng không dám vào nhà Người anh rấtthương em, chỉ còn mấy đồng xu lẻ dốc hết cho em để rồi nhìn bóng em lầmlũi trên con đường phiêu bạt, tha hương với nỗi đau quặn thắt Trong hồi ức

về kỷ niệm, hình ảnh chị Yên gợi lên trong lòng người đọc sự bồi hồi thươngcảm Chị Yên - người giúp việc cho gia đình ông từ khi ông còn nhỏ, là ngườichị mà Hồ Dzếnh luôn yêu quý Tác giả dành cho người chị nuôi tình yêuthương, gắn bó chân thành Chị Yên, người chị chịu thương chịu khó, âmthầm nhẫn nại nhưng cuộc đời lại gặp nhiều bất hạnh Tác giả đã mở lòngmình, chia sẻ nỗi đau với những người thân Nhân vật người phụ nữ trong

Chân trời cũ là tập hợp những phẩm chất tuyệt vời của người Việt Nam mà

tác giả luôn ngưỡng mộ: “Hỡi nước Việt Nam, tôi nghiêng lòng xuống Người

trên những luống cày mà hương thơm còn phảng phất, vì tôi đã từng uống nước và nói tiếng của Người, vì tôi đã thề yêu Người trên bậc tuyệt vời của tôn giáo Trên dải đất súc tích những tinh hoa của văn chương, những công trạng lịch sử, tôi còn ghi cả những bóng dáng của người xưa tôi thương yêu ” (Chị Yên).

Chân trời cũ thể hiện niềm khắc khoải của một tâm hồn tha hương luôn

hướng về tổ quốc Con ngựa trắng của ba tôi là tác phẩm nói về người cha

của Hồ Dzếnh Là người có tính tiết kiệm, giỏi kinh doanh, thạo tiếng Pháp,mỗi khi đi đâu, cha ông thường cưỡi con ngựa trắng kim hoa Song có lúc HồDzếnh bắt gặp cha mình ngồi tư lự, dõi đôi mắt buồn khi nhìn về quê hươngbản quán Ông thông cảm với nỗi đau buồn của người cha, người chị dâu,

“một linh hồn lạc loài đau khổ” Chưa bao giờ trở về quê nội nhưng qua hình ảnh người chú (Chú Nhì), Hồ Dzếnh đã “nghe vang thứ gió của miền sa mạc

vượt trùng dương sang tôi như tiếng thở dài của những tâm hồn phiêu bạt”.

Từ hình ảnh người chú, tác giả nhận rất rõ “có một cái gì xao xuyến, huyền ảo

đã khiến tôi bâng khuâng và tôi nhận ra ngay trong đó tình yêu giống nòi, gia đình hòa lẫn với tình yêu đất nước”.

Hồ Dzếnh, một tài năng nghệ thuật độc đáo nhưng lại toả sáng một

cách âm thầm lặng lẽ Đến với Chân trời cũ, người đọc tìm thấy một giọng kể

chân thật, từ tốn với sự đồng cảm xót xa Cũng như Thạch Lam, giọng văn HồDzếnh thủ thỉ, nhẹ nhàng, bao giờ cũng bày tỏ một sự cảm thông, nâng niuđầy thương cảm Văn Hồ Dzếnh thấm đượm một nỗi buồn nhân thế

Chân trời cũ của Hồ Dzếnh đã mang đến cho văn xuôi nghệ thuật Việt

Nam hiện đại một sắc thái thẩm mỹ riêng Chứa đựng trong Chân trời cũ là

những dòng chảy miên man của cảm xúc hoài niệm, là chất giọng trữ tìnhđằm thắm xuyên suốt tập truyện Giọng điệu trữ tình cũng đã chi phối cáchlựa chọn từ ngữ, ngữ điệu, lối kể chuyện để nhà văn diễn đạt rõ nhất cảm xúccủa mình Ngôn ngữ văn xuôi Hồ Dzếnh gần với ngôn ngữ thơ, mang đậmchất thơ Cách ngắt nhịp cũng theo nhịp điệu của cảm xúc, điều này đã tạonên một phong cách riêng độc đáo của Hồ Dzếnh

*Thanh Tịnh

Ngay từ 1936, Thanh Tịnh đã có một tập thơ được xuất bản mang tên

Hận chiến trường nhưng thành công nhất của Thanh Tịnh vẫn là tập truyện

ngắn Quê mẹ Tập truyện ngắn Quê mẹ gồm 13 truyện, chủ yếu viết về không gian xứ Huế Đó là làng Mỹ Lý với rất nhiều khung cảnh thơ mộng Tập Quê

mẹ man mác tình quê hương, tình người Nhận xét về Quê mẹ, Vũ Ngọc Phan

cho rằng tình cảm trong tác phẩm Thanh Tịnh là “thứ tình cảm êm dịu nhẹ

nhàng của những người dân quê hồn hậu Trung kỳ diễn ra trong những

khung cảng sông nước đồng ruộng” [17] Từng trang viết của ông thấm đượm

hương vị làng quê, một làng quê miền Trung với những vẻ đẹp thanh bình êm

ả nhưng cũng không hiếm những cảnh đời khổ đau, ngang trái Những trangvăn đã làm sống dậy trước mắt người đọc khung cảnh êm đềm, thơ mộng củamột làng quê Làng Mỹ Lý nhỏ bé, nằm kế bên một dòng sông đã trở thànhmột địa chỉ quen thuộc Cái tên Mỹ Lý được xuất hiện nhiều lần trong cáctruyện ngắn khác nhau của nhà văn Thanh Tịnh Quê hương, tình yêu quêhương như là sự nối dài thành tình yêu đất nước Đọc truyện ngắn của ThanhTịnh, chúng ta cảm nhận rất rõ điều này Một làng quê nhỏ bé bên rặng tregià, thấp thoáng trong lùm cây là cái nôi tâm hồn nuôi dưỡng những tác phẩmcủa ông Ở đó, chúng ta gặp gỡ và đồng cảm với tác giả trong mối tình quêhương nồng đượm, lai láng trong khung cảnh sông nước ruộng đồng Dườngnhư tâm hồn ông gần gũi và ưa thích với những vẻ đẹp nhè nhẹ, những nétbuồn lặng lặng Nhưng trên cái nền thi vị đó, người đọc thấy ngay cái không

khí bao trùm trong Quê mẹ là buồn bã, hiu quạnh

Quê mẹ bộc lộ tình cảm của tác giả đối với những con người ở quê

hương Đó cũng chính là tình quê hương Các nhân vật như Thuyên, Đông,Tâm vì hoàn cảnh phải sống tha phương cầu thực nơi đất khách nhưng tâmhồn họ lúc nào cũng thổn thức một nỗi niềm hướng về quê hương Quê hương

là nơi bến đợi, là nơi mà sau tháng ngày đi xa, họ trở về mái nhà xưa tìm lại

kỷ niệm Họ mang theo hình ảnh làng quê trong suốt cuộc hành trình Cónhững người muốn quay về dĩ vãng nhưng không được, lại có những nhân vậtmuốn vươn lên cuộc đời mới nhưng cũng không thành Phong tục, tập quán,cảnh vật của một thời quá khứ dù lòng người có quyến luyến đến đâu cũngkhông bao giờ trở lại Văn minh phương Tây đã tràn vào làng Mỹ Lý Làng

Mỹ Lý bị cuốn theo hai chiều của nền văn minh khác nhau: văn minh cổtruyền và văn minh đô thị phương Tây Hình ảnh những chuyến tàu với con