Thất thoát lãng phí trong đầu tư. Thực trạng và giải pháp

Thất thoát, lãng phí, tiêu cực trọng hoạt động kinh tế là căn bệnh nhức nhối từ nhiều năm qua ở Việt Nam.

Trang 1

lý và sử dụng sao cho thật hiệu quả nếu không sẽ gây lãng phí và kèm theo làchất lượng của các công trình xây dựng không đảm bảo, hậu quả là nhân dânphải gánh chịu từ đời này sang đời khác Vì vậy việc chống thất thoát, lãngphí,tiêu cực trong đầu tư là một trong những mối quan tâm hàng đầu của cacnhà quản lý và hoạch định chính sách hiện nay Đã có không ít ý kiến chorằng tỉ lệ thất thoát vốn đầu tư từ NSNN vào khoảng 30%-40% tổng vốn đầu

tư Lãng phí thất thoát chủ yếu xảy ra ở các công trình sử dụng nguồn vốnngân sách Điều này đã dẫn đến việc sử dụng vốn không hiệu quả và làm ảnhhưởng đến chất lượng tăng trưởng kinh tế Nhìn vào hệ số ICOR cuả ViệtNam năm 2007 ta có thể thấy Việt Nam đầu tư tới 33,5% GDP nhưng tốc độtăng trưởng trung bình cũng chỉ đạt 7,6% Để hướng đến một nền kinh tế tăngtrưởng bền vững các nhà quản lý đã nhận định rằng phải đẩy lùi được thấtthoát lãng phí,đặc biệt là thất thoát lãng phí trong hoạt động đầu tư vì đâychính là nguyên nhân chủ yếu làm giảm chất lượng tăng trưởng Muốn bốcthuốc phải biết rõ bệnh Để ngăn chặn tình trạng thất thoát lãng phí chúng tacần đi sâu vào bản chất của nó, làm rõ các nguyên nhân dẫn đến tình trạngnày Từ đó mới có thể đề ra các giải pháp hữu hiệu nhằm ngăn chặn và phòngtránh thất thoát lãng phí Xuất phát từ những đòi hỏi thực tế trên chúng tôi

tiên hành nghiên cứu đề tài: “Thất thoát lãng phí trong đầu tư Thực trạng

và giải pháp”

Trong phạm vi đề tài này chúng tôi đề cập đến khái niệm: Thất thoátlãng phí là gì? Thất thoát lãng phí bắt nguồn từ đâu? Tìm hiểu các nguyênnhân dẫn đến thất thoát lãng phí để từ đó có được những giải pháp hữu hiệunhằm ngăn chặn tình trạng thất thoát lãng phí trong đầu tư

Vì thời gian nghiên cứu còn hạn hẹp và kinh nghiệm cũng như kiếnthức còn hạn chế nên đề tài không tránh khỏi nhiều sai sót Vì vậy rất mong

sự góp ý của thầy cô và các bạn

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn!

Trang 2

Trên phương diện hoạch định tài chính cá nhân, đầu tư là sự hy sinh củamột cá nhân trong việc tiêu dùng hiện tại để tích lũy tài sản phục vụ cho nhucầu tiêu dùng trong tương lai Trong con mắt của các nhà tư vấn tài chính, đầu

tư được hiểu là việc một cá nhân mua tài sản với mong ước rằng tài sản đãmua được sẽ giữ vững giá trị, sau đó tăng giá và tạo ra nguồn thu nhập tươngứng với mức độ rủi ro nào đó Nói một cách ngắn gọn hơn, mục tiêu tài chínhcủa cá nhân là tích lũy đồng tiền Sau khi kiếm được tiền, người ta cần cânnhắc đầu tư đồng tiền đó như thế nào để cho nó nhiều hơn trước đầu tư đượcthể hiện dưới nhiều hình thức và được hiểu theo những ý nghĩa khác nhau tùytheo từng cá nhân Từ việc gửi tiền tiết kiệm vào ngân hàng cho đến đầu tưvào cổ phiếu hay trái phiếu, hoặc mua bất động sản và cả những tài sản mangtính sưu tập như tranh ảnh lưu niệm và cả tiêu khiển và giải trí như chơi cácảnh, rượu vang

Đầu tư phát triển là bô ̣ phâ ̣n cơ bản của đầu tư, là viê ̣c chi dùng vốntrong hiê ̣n ta ̣i để tiến hành các hoa ̣t đô ̣ng nhằm tăng thêm hoă ̣c ta ̣o ra tài sảnvật chất và trí tuê ̣, gia tăng năng lực sản xuất, ta ̣o viê ̣c làm và vì môi trườngphát triển Xét về bản chất chính là đầu tư tài sản vật chất và sức lao độngtrong đó người có tiền bỏ tiền ra để tiến hành các hoạt động nhằm tăng thêmhoặc tạo ra tài sản mới cho mình đồng thời cho cả nền kinh tế, từ đó làm tăngtiềm lực sản xuất kinh doanh và mọi hoạt động sản xuất khác, là điều kiện chủyếu tạo việc làm, nâng cao đời sống của mọi người dân trong xã hội Đó chính

là việc bỏ tiền ra để xây dựng, sửa chữa nhà cửa và kết cấu hạ tầng, mua sắmtrang thiết bị và lắp đặt chúng trên nền bệ, bồi dưỡng đào tạo nguồn nhân lực,thực hiện các chi phí thường xuyên gắn liền với sự hoạt động của các tài sảnnày nhằm duy trì hoặc tăng thêm tiềm lực hoạt động của các cơ sở đang tồntại, bổ sung tài sản và tăng thêm tiềm lực của mọi lĩnh vực hoạt động kinh tế -

xã hội của đất nước Một Công ty đã chi (đầu tư) 500 triệu đồng để xây thêm

Trang 3

một kho chứa nguyên vật liệu Kết quả của việc chi phí này là Công ty đã tăngthêm tài sản cố định của mình đáp ứng nhu cầu mở rộng sản xuất của Công

ty Còn nền kinh tế của đất nước có thêm tài sản vật chất (kho chứa nguyênvật liệu) phục vụ sự phát triển hoạt động kinh tế của đất nước thông qua sựphát triển hoạt động sản xuất kinh doanh của Doanh nghiệp xây kho chứanguyên vật liệu Công ty xe buýt Hà Nội vừa đầu tư mua sắm thêm một sốlượng khá lớn ô tô buýt để mở rộng hoạt động phục vụ giao thông công cộngcủa công ty Tài sản cố định của công ty được tăng thêm đồng thời cơ sở vậtchất kinh tế phục vụ giao thông công cộng của thành phố Hà Nội cũng đượctăng thêm

Trong pha ̣m vi nghiên cứu của đề tài này, chúng tôi chỉ xét đến hoa ̣t

đô ̣ng đầu trư phát triển và các lĩnh vực liên quan đến hoa ̣t đô ̣ng này

1.2.Vai trò của đầu tư phát triển:

Đầu tư phát triển là mô ̣t trong những hình thức đầu tư trực tiếp ta ̣o ratài sản mới cho nền kinh tế, đơn vi ̣ sản xuất , cung ứng di ̣ch vu ̣ Đây là hìnhthức đầu tư có vai trò rất quan tro ̣ng đối với tăng trưởng và phát triển kinh tế

ta ̣i mỗi quốc gia Đầu tư phát triển là tiền đề, cơ sở cho các hoa ̣t đô ̣ng đầu tưkhác.Các hình thức đầu tư khác, như đầu tư gián tiếp hay đầu tư di ̣ch chuyểnsẽ khó có thể tồn ta ̣i và vâ ̣n đô ̣ng nếu không có đầu tư phát triển Chính vì

vâ ̣y, chúng ta sẽ đi nghiên cứu tầm quan tro ̣ng của đầu tư phát triển đối với sự

vâ ̣n đô ̣ng và tăng trưởng của nền kinh tế dưói hai góc đô ̣ vĩ mô và vi mô

1.2.1.Trên góc đô ̣ vĩ mô:

Đầu tư là nhân tố quan tro ̣ng tác đô ̣ng đến tăng trưởng và phát triểnkinh tế.Về mă ̣t lý luâ ̣n, các mô hình và lý thuyết về tăng trưởng kinh tế đềutrực tiếp hoă ̣c gián tiếp thừa nhâ ̣n đầu tư là 1 nhân tố quan tro ̣ng cho viê ̣c giatăng năng lực sản xuấtcung ứng dich vu ̣ cho nền kinh tế Theo mô hìnhHarrod-Domar, mức tăng trưởng của nền kinh tế phu ̣ thuô ̣c trực tiếp vào mứcgia tăng vốn đầu tư thuần

g =i/kĐầu tư tác đô ̣ng đến chuyển di ̣ch cơ cấu kinh tế.Đầu tư tác đô ̣ng đếnchuyển di ̣ch cơ cấu kinh tế thông qua những chính sách tác đô ̣ng đến cơ cấuđầu tư Chính sách đầu tư hợp lý sẽ ta ̣o đà cho tăng trưởng và chuyển di ̣ch cơcấu kinh tế Tỷ tro ̣ng phân bổ vốn đầu tư cho các ngành khác nhau sẽ mang

la ̣i những kết quả và hiê ̣u quả khác nhau Viê ̣c đầu tư vốn nhằm mu ̣c đíchmang la ̣i hiê ̣u quả kinh tế cao, tăng trưởng nhanh trên pha ̣m vi toàn bô ̣ nềnkinh tế dẫn đến hinh thành cơ cấu đầu tư hợp lý.Ngược la ̣i, tăng trưởng kinhtế cao kết hơ ̣p với viê ̣c chuyển di ̣ch cơ cấu đầu tư hợp lý sẽ ta ̣o nguòn vốnđầu tư dồi dào, đi ̣nh hưóng đầu tư vào các ngành khác hiê ̣u quả hơn

Trang 4

Đầu tư tác đô ̣ng làm tăng năng lực khoa ho ̣c công nghê ̣ của đất nước.Đầu tư đă ̣c biê ̣t là đâu tư phát triển trực tiếp ta ̣o mới cải ta ̣o chất lượng, nănglực sản xuất, phu ̣c vu ̣ của nền kinh tế và của các đơn vi ̣ cơ sở.Đâu tư là điềukiê ̣n tiên quyết cho quá trình đổi mới và nâng cao năng lực công nghê ̣ củaquốc gia.

Đầu tư vừa tác đô ̣ng tới tổng cung, vừa tác đô ̣ng tới tổng cầu của nềnkinh tế.Tác đô ̣ng của đầu tư tới tổng cầu là ngắn ha ̣n Khi tổng cung chưa ki ̣pthay đổi, sự tăng lên của đầu tư sẽ làm cho tổng cầu tăng lên kéo theo sự giatăng của sản lượng và giá cả các yếu tố đầu vào

1.2.2.Trên góc đô ̣ vi mô:

Đầu tư là nhân tố quyết đi ̣nh sự ra đời, tồn ta ̣i và phát triển của các cơsở sản xuất, cung ứng di ̣ch vu ̣ và của các đơn vi ̣ vô vi ̣ lợi Đó chính là cáchoa ̣t đô ̣ng xây dựng nhà xưởng, cấu trúc ha ̣ tầng, lắp đă ̣t máy móc, thiết bi ̣hay tiến hành sửa chữa hoă ̣c thay mới các CSVC-KT đã hư hỏng, hao mòn

II Những đă ̣c trưng cơ bản của hoa ̣t đô ̣ng đầu tư ảnh hưởng đến lãng phí và thất thoát trong quá trình đầu tư:

Lãng phí và thất thoát và tiêu cực trong đầu tư và xây dựng đang là vấn

đề nhức nhối, cả xã hội quan tâm; kéo dài nhiều năm với mức độ ngày càngtrầm trọng mà đến nay vẫn chưa có biện pháp hữu hiệu để hạn chế Lãng phí,thất thoát đến nay vẫn thiếu liều thuốc đặc trị do chưa có cơ chế giám sát hữu

hiệu, do tính khép kín trong đầu tư xây dựng cơ bản tình hình thất thoát, lãngphí trong đầu tư xây dựng cơ bản xẩy ra ở tất cả các khâu từ quy hoạch, quyếtđịnh đầu tư, khảo sát, thiết kế, đấu thầu, thi công, nghiệm thu công trình Sở

dĩ có tình trạng như vậy là do những đặc điểm riêng của hoạt động đầu tư dẫnđến tình trạng thất thoát lãng phí tràn lan trong tất cả các giai đoạn trong quátrình đầu tư Đầu tư phát triển có những đặc điểm chủ yếu sau :

2.1 Quy mô tiền vốn, vật tư , lao động cần thiết cho hoạt động đầu tư phát triển thường rất lớn

Vốn đầu tư lớn nằm khê đọng lâu trong suốt quá trình thực hiện đầu tư.Qui

mô vốn đầu tư lớn đòi hỏi phải có giải pháp tạo vốn huy động vốn hợp lý ,xâydựng các chính sách ,qui hoạch,kế hoạch đầu tư quy mô vốn và huy dộng vốnhợp lý,xây dựng các chính sách,qui hoạch ,kế hoạch đầu tư đúng đắn ,quản lýchắt chẽ tổng vốn đầu tư, bố trí vốn theo tiến độ đầu tư,thưc hiện đầu tư trọngđiểm

- Lao động cần sử dụng cho các dự án rất lớn, đăc biệt đối với các dự

án trọng điểm quốc gia.Do đó ,công tác tuyển dụng, đào tạo sử dụng và đãingộ cần tuân thủ một kế hoạch định trước,sao cho đáp ứng tốt nhất nhu cầutừng loại nhân lưc theo tiến độ đầu tư, đồng thời hạn chế đến mức thấp nhất

Trang 5

những ảnh hưởngtiêu cực do vấn đề “ hậu dự án” tạo ra như việc bố trí lại laođộng , giải quyết lao động dôi dư …

- thời kỳ đầu tư kéo dài thời kỳ đầu tư tính từ khi khởi công thực hiện

dự án đến khi hoàn thành dự án và đưa vào hoạt động nhiều công trình đầu tưphát triển có thời gian đầu tư kéo dài hàng chục năm.Do vốn lớn lại năm khêđọng trong suốt quá trình thực hiện đầu tư nên dễ gây ra ứ đọng lãng phíhoặc ngược lại nếu thiéu vốn sẽ làm công tác thi công bị gián đoạn Để nângcao hiệu quả vốn đầu tư, cần tiến hành phân kỳ đầu tư, bố trí vốn và cácnguồn lực tập trung hoàn thành dứt điểm từng hạng mục công trình , quản lýchặt chẽ tiến độ kế hoạch đầu tư, khắc phục tình trạng thiếu vốn , nợ đọng cốnđầu tư xây dựng cơ bản

- Thời gian vận hành các kết quả đầu tư lâu dài Thời gian vận hành cáckết quả đầu tư tính từ khi đưa công trình vào hoạt động cho đén khi hết thờihạn sử dụng và đào thải công trình Nhiều thành quả đầu tư phát huy tác dụnglâu dài có thể tồn tại vĩnh viễn như các Kim Tự Tháp Ai Cập, nhà thờ cổ La

Mã ở thành Rôm, Vạn lý Trường thành ở Trung Quốc và đền Ăng Co Vát ởCăm Pu Chia….Trong suốt quá trình vận hành các thành quả đầu tư chịu sựtác động hai mặt , cả tích cực và tiêu cực,của yếu tố tự nhiên , chính trị, kinh

tế xã hội… Để thích ứng với đặc điểm này , công tác quản lý hoạt động đầu tưcần chú ý một số nội dung sau:

*Thứ nhất , cần xây dựng cơ chế và phương pháp dự báo khoa học cả ởcấp độ vĩ mô và vi mô về nhu cầu thị trường đối với sản phẩm đầu tư tươnglai , dự kiến khả năng cung từng năm và toàn bộ vòng đời dự án

*Thứ hai, quản lý tốt quá trình vận hành, nhanh chóng đưa các thànhquả đầu tư vào sử dụng, hoạt động tối đa công suất đẩ nhanh chóng thu hồivốn, tránh hao mòn vô hình

*Thứ ba, chú ý đúng mức đến yếu tố độ trễ thời gian trong đầu tư Đầu

tư trong năm nhưng thành quả đầu tư chưa cắc đã phát huy tác dụng ngaytrong năm đó mà từ những năm sau và kéo dài trong nhiều năm Đây là đặcđiểm rất riêng của lĩnh vực đầu tư, ảnh hưởng lớn đến các công tác quản lýhoạt động đầu tư

2.2 Các thành quả của hoạt động đầu tư phát triển mà là các công trình xây dựng thường phát huy tác dụng ngay tại chỗ nó dược tạo dựng nên

Quá trình thực hiện đầu tư cũng như thời kỳ vận hành các kết quả đầu

tư chịu ảnh hưởng lớn của các nhân tố về tự nhiên, kinh tế, xã hội vùng.Không thể dễ dàng di chuyển các công trình đã đầu tư từ nơi này sang nơikhác, nên công tác quản lý hoat động đầu tư phát triển cần phải quán triết đăcđiểm này trên môt số nội dung sau :

(1) Trứơc tiên, cần phải có chủ trương đầu tư và quyết định đầu tưđúng Đầu tư cái gì ,công suất bao nhiêu là hợp lý …cần phải đựơc nghiêncứu kỹ lưỡng, ,dựa trên những căn cứ khoa học.Thí dụ, công suất xây dựngnhà máy sàng tuyển than ở khu vực có mỏ than phụ thuộc rất nhiều vào trữ

Trang 6

lượng than của mỏ Nếu trữ lượng than của mỏ ít thì quy mô nhà máy sàngtuyển không nên lớn để đảm bảo cho nhà máy hàng năm hoạt động hết côngsuất với số năm tồn tại của nhà máy theo dự kiến trong dự án.

(2) Lựa chọn địa điểm đầu tư hợp lý Để lựa chọn địa điểm thưc hiệnđẩu tư đúng phải dựa trên những căn cứ khoa học dựa vào môt hê thống cácchỉ tiêu kinh tế,chính trị,xã hội ,môi trường ,văn hoá…Cần xây dựng môt bộtiêu chí khác nhau và nhiều phương án so sánh để lựa chọn vùng lãnh thổ vàđịa điểm đầu tư cụ thê hợp lý nhất

2.3.Đầu tư phát triển có độ rủi ro cao:

Do qui mô vốn đầu tư lớn thời kỳ đầu tư kéo dài va thời gian vân hànhcác kết quả đầu tư cũng kéo dài nên mưc độ rủi ro của hoạt động đầu tư pháttriển thường cao.Rủi ro đầu tư do nhiều nguyên nhân trong đó,có nguyênnhân chủ quan từ phía các nhà đầu tư như quản lý kém ,chất lượng sản phẩmkhông đạt yêu cầu có nguyên nhân khách quan như giá nguyên liệu tăng,giábán sản phẩm giảm ,công suất sản xuất không đạt công suất thiết kế….Ví dụ ,

để nghiên cứu tính khả thi về măt thị trường ,chủ đầu tư của dư án Với mứcgiá là 10000đ/sản phẩm ,dự án xây dựng dòng tiền thu ,chi và tính được tổnglợi nhuận thuần cả vòng đời dư án Tổng lợi nhuần thuần cáng lớn,quyết địnhđầu tư cáng đễ dàng.Tuy nhiên nếu khi dự án đi vào hoạt dộng ,giá cả của sảnphẩm giảm và chỉ là 5000d,thì trong các điều kiện khác không đổi ,tổng lơinhuân thuần của dự án đạt 50% so với dự kiến ban đầu Đây là rủi ro do giábán sản phẩm giảm Như vậy để quản lý hoạt đông đầu tư phát triển hiệuquả ,cần phải thực hiên các biên pháp quản lý rủi ro bao gồm :

Thứ nhất, nhận diên rủi ro đầu tư.Có nhiều nguyên nhân rủi ro,dovậy,xác định được đúng nguyên nhân rủi ro sẽ là khâu quan trọng đầu tiên đểtìm ra giải pháp phù hợp để khắc phục

Thứ hai, đánh giá mức độ rủi ro.Rủi ro xảy ra có khi rất nghiêmtrọng ,nhưng có khi chưa đến mức gây nên những thiệt hại về kinh tế Đánhgiá đúng mức độ rủi ro sẽ giúp đưa ra biên pháp phòng và chống phù hợp

Thứ ba, xây dựng các biên pháp phòng và chống rủi ro.Mỗi loại rủi ro

và mức độ rủi ro nhiều hay ít sẽ có biên pháp phòng và chống tương ứngnhằm hạn chế đến mức thấp nhất các thiêt hại vó thể có do rủi ro này gây ra

III.Nô ̣i dung thất thoát và lãng phí trong đầu tư

2.1 Lãng phí:

Là chi cho những việc không đáng chi và chi ở những mức không đángchi Sự lãng phí trải dài từ khâu quyết định đầu tư (có cần thiết phải đầu tưhay không, đầu tư lúc nào, ở đâu, qui mô, công suất ) cho đến khâu triểnkhai thiết kế (vượt quá tiêu chuẩn, qui chuẩn hoặc thiết kế dựa trên nhữngkhảo sát sơ sài, có nhiều sai sót) và cuối cùng là ở khâu thi công (từ cả phíachủ đầu tư và nhà thầu)

Trang 7

Lãng phí là mặt đối lập với tiết kiệm Trong đầu tư xây dựng cơ bản(XDCB), mọi việc làm tăng chi phí đầu tư so với mức cần thiết dẫn đến làmgiảm hiệu quả vốn đầu tư được coi là sự lãng phí.

Lãng phí diễn ra nổi lên ở một số dạng sau đây: Dự án được đầu tư khichưa thực sự cần thiết phải đầu tư; Dự án được đầu tư với quy mô, công suấtkhông phù hợp so với nhu cầu; Dự án được đầu tư với yêu cầu kỹ thuật và mỹthuật không phù hợp so với nhu cầu; Dự án được đầu tư ở địa điểm và thờiđiểm không hợp lý; Thiết bị và công trình của dư án có chất lượng thấp làmgiảm tuổi thọ của dự án; Tiến độ dự án bị kéo dài; Một số chi phí chung, chiphí khác, chi phí thiết bị, lao động và vật tư cao hơn thực tế; Một số khoản chiphí trong dự án được chi chưa tiết kiệm

Lãng phí và thất thoát là hai căn bệnh trong đầu tư XDCB Trong sựlãng phí có thất thoát vì trong số tiền lãng phí có thể có phần bị thất thoát vàthất thoát dẫn đễn lãng phí vì thất thoát làm tăng chi phí không cần thiết hoặclàm giảm chất lượng công trình dẫn đến làm giảm hiệu quả vốn đầu tư

2 2.Thất thoát :

Thất thoát có nghĩa là mất Trong sự lãng phí có thất thoát vì trong sốtiền lãng phí có thể có phần bị thất thoát và thất thoát dẫn đễn lãng phí vì thấtthoát làm tăng chi phí không cần thiết hoặc làm giảm chất lượng công trìnhdẫn đến làm giảm hiệu quả

Tiền đầu tư bị thất thoát ở mọi giai đoạn đầu tư và diễn ra nổi lên theomột số dạng sau đây: Nâng giá; Khai khống khối lượng; Bớt vật tư,tráo vậttư Cả ba dạng trên, để được thanh toán dĩ nhiên phải có hồ sơ, chứng từ hợppháp, hợp lệ và để tránh bị phát hiện Do vậy, chúng phải hợp pháp hoá, hợp

lý hoá hồ sơ, chứng từ ngay từ khâu đầu đến khâu cuối (dự toán, đấu thầu,hợp đồng, nghiệm thu, thanh toán, giải ngân, kiểm toán) Chúng phải sử dụngnhiều thủ đoạn gian dối, tinh vi, tạm kể ở đây một số thủ đoạn thông thườngsau: hối lộ quan chức, cán bộ, thậm chí bằng cả cách của “maphia”; lợi dụngnhững sơ hở trong các quy định quản lý; mua bán hoá đơn chứng từ, lập hoáđơn chứng từ giả; tráo đổi vật tư, thiết bị đưa vào công trình; lập các công ty

“ma”; liên kết giữa các nhà thầu; làm rối các thủ tục, quy trình triển khai quảnlý; thiếu minh bạch, dân chủ trong quản lý dự án; phối hợp chặt chẽ, thôngđồng giữa những kẻ có liên quan

Vì những thủ đoạn gian dối, tinh vi trên nên trong thực tế không dễ gìphát hiện những khoản tiền đầu tư bị thất thoát

Lãng phí và tham nhũng là hai anh em song sinh, hai kẻ đồng hành, haitên đồng loã Lãng phí và thất thoát là hai căn bệnh trong đầu tư XDCB.Trong sự lãng phí có thất thoát vì trong số tiền lãng phí có thể có phần bị thấtthoát và thất thoát dẫn đễn lãng phí vì thất thoát làm tăng chi phí không cần

Trang 8

thiết hoặc làm giảm chất lượng công trình dẫn đến làm giảm hiệu quả vốn đầu

tư

Thất thoát, lãng phí, tham nhũng, tiêu cực trong đầu tư xây dựng cơ bản

ở nước ta đang là thách thức lớn không chỉ là cán bộ hư hỏng, công trình xâydựng kém chất lượng, dự án hiệu quả thấp, mà quan trọng hơn là ảnh hưởng

sự phát triển của đất nước

Vì vậy, chống thất thoát, lãng phí, tham nhũng trong XDCB phải làcuộc đấu tranh mạnh mẽ và toàn diện nhất cần thiết phải được triển khai ngay.Hiểu rõ bản chất của hiê ̣n tượng thất thoát lãng phí trong hoa ̣t đô ̣ng đầu tư sẽgiúp chúng ta có nhứng giải pháp hữu hiê ̣u dể ngăn ngừa và phòng tránh ki ̣pthời

Lãng phí, thất thoát vốn và tài sản trong hoa ̣t đô ̣ng đầu tư và xây dựngthể hiê ̣n ở những nô ̣i dung cu ̣ thể sau đây:

3.1 Thất thoát lãng phí do đầu tư không có quy hoạch hoặc chất lượng quy hoạch thấp

Đầu tư không có qui hoa ̣ch ,không theo qui hoa ̣ch ,hoă ̣c qui hoa ̣ch saikhông phù hợp với đă ̣c điểm kinh tế ,điều kiê ̣n tự nhiên dân số và lao đô ̣ng dẫn đến không phù hợp với quy luâ ̣t phát triển kinh tế- xã hô ̣i của vùng, củangành nói riêng, cả nước nói chung Có nhiều dự án lãng phí do sản xuấtkhông có nguyên liệu, sản xuất thừa không nơi tiêu thụ Như nhà máy đườngLinh Cảm - Hà Tĩnh với số vốn nhiều tỷ đồng xây dựng xong phải ''nằm chờ''

vì không có nguyên liệu, phải di chuyển Nhiều quyết định đầu tư sai quyhoạch dẫn đến sử dụng không hiệu quả, lãng phí lớn Như ở Hà Nội, chợ đầumối Đền Lừ, chợ đầu mối Hải Bối (huyện Đông Anh) đầu tư hàng chục tỷđồng làm xong vắng như chùa bà Đanh

TS Dương Văn Cận, Viện trưởng Viện Kinh tế xây dựng cho rằng,công tác quy hoạch chưa được quan tâm đúng mức, vốn bố trí cho quy hoạchchỉ đạt 0,004% so với tổng mức vốn xây dựng hàng năm Do đó, hiện chỉ có15% thành phố có quy hoạch xây dựng chi tiết được duyệt ''Nhà nước cần bốtrí đủ vốn cho quy hoạch xây dựng bằng 3-5 lần số vốn hiện nay để từ nayđến năm 2010 thực hiện 70-80% khối lượng quy hoạch chi tiết trên phạm vi

cả nước'', ông kiến nghị

3.2 Thất thoát lãng phí trong khâu xác định chủ trương đầu tư:

Trong những năm qua, chủ trương đầu tư ở các ngành, địa phương gặpmột số sai lầm : việc bàn bạc, cân nhắc, tính toán các khía cạnh về hiệu quả

Trang 9

kinh tế, hiệu quả xã hội, môi trường đầu tư còn hời hợt Không ít chủ trươngđầu tư còn nặng nề về phong trào chạy theo thành tích, theo hình thức như:nhiều tỉnh muốn có cơ cấu công nghiệp đều đầu tư phát triển công nghiệp mộtcách gượng ép, nên hiệu quả đầu tư thấp, hoặc không có hiệu quả.

3.4 Thất thoát lãng phí trong khâu thẩm đi ̣nh , phê duyệt thiết kế

kĩ thuật- tổng dự toán:

Công tác thẩm đi ̣nh dự án( phân tích, đi ̣nh giá các mă ̣t kĩ thuâ ̣t, côngnghê ̣, kinh tế-tài chính ) trước khi ra quyết đi ̣nh đầu tư thực hiê ̣n chưa đầyđủ :còn bỏ sót nhiều nô ̣i dung đánh giá lê ̣ch các nô ̣i dung dự án Những nô ̣idung phản ánh thất thoát, lãng phí thuô ̣c về chủ truơng đầu tư nêu trên thểhiê ̣n ở giai đoa ̣n trước khi khởi công xây dựng dự án( công tác quy hoa ̣ch,chuẩn bi ̣ đầu tư ) quá trình xem xét, đánh giá sự phù hợp của hoa ̣t đô ̣ng đầu

tư đã nêu trong Dự án so với mục tiêu và nội dung của Dự án đầu tư trên cơ

sở các chủ trương, chính sách, quy hoạch của Nhà nước tại thời điểm thẩm

định Dự án.

Trên cơ sở kết quả xem xét, đánh giá nói trên, kiến nghị cơ quan cóthẩm quyền về việc có hay không nên cấp Giấy phép đầu tư (đối với Dự ánđầu tư nước ngoài) hoặc Quyết định đầu tư, chấp nhận đầu tư (đối với Dự ánđầu tư trong nước) cùng các vấn đề cần lưu ý(nếu có) đối với Chủ dự án

3.5 Thát thoát lãng phí trong khâu kế hoạch hóa đầu tư :

- Vi phạm thủ tục đầu tư :

Điều kiện cơ bản có tính nguyên tắc để được ghi kế hoạch vốn đầu tưhàng năm là các dự án phải có đầy đủ thủ tục đầu tư theo quy định của Quychế quản lý đầu tư và xây dựng Tất cả các hiện tượng lỏng lẻo, tuỳ tiện,không tuân thủ thủ tục đầu tư đều được coi là các nguyên nhân dẫn tới thấtthoát, lãng phí như: thi công chưa có thiết kế, dự toán chưa phê duyệt, chưa

có quyết định đầu tư

- Bố trí vốn đầu tư phân tán, dàn trải ;

Việc bố trí vốn đầu tư XDCB thuộc nguồn NSNN phân tán, dàn trải,thiếu tập trung, số lượng các dự án nhóm B, C năm sau lớn hơn năm trước làmột điểm yếu, lặp đi lặp lại nhiều năm nay Việc bố trí vốn phân tán, dàn trải

sẽ dẫn tới lãng phí lớn vì khối lượng thi công dở dang lớn, công trình chậmđưa vào sử dụng

- Thiếu vốn đối ứng nên đã gây khó khăn cho việc giải ngân các dự ánODA :

Trang 10

Vốn đối ứng cho các chương trình dự án ODA ở nước ta chỉ chiếm một

tỷ lệ không lớn, nhưng lại có ảnh hưởng rất lớn đến tiến độ triển khai thựchiện dự án Những khó khăn trong việc bố trí vốn đối ứng được thể hiện: Khi

dự án ODA được ký kết phê duyệt sau kỳ lập kế hoạch ngân sách hàng nămthì việc bổ sung kế hoạch rất khó khăn Hàng năm, do thường có nguồn bổsung kế hoạch đầu tư nên đã gây tâm lý “chờ Nhà nước bổ sung thêm kếhoạch”, do vậy có bộ, ngành, địa phương “cố tình” không bố trí đủ vốn đốiứng, vì quan niệm đó là các dự án quan trọng, thế nào cũng được Nhà nước

bổ sung vốn, dẫn đến tình trạng thiếu vốn đối ứng Một tỷ lệ khá cao của vốnđối ứng được giành cho việc đền bù GPMB và tái định cư Khi giá đền bùGPMB “leo thang” dẫn đến vốn đối ứng thiếu, thủ tục xin phê duyệt điềuchỉnh tăng vốn gặp khó khăn

- Tình hình nợ XDCB và hoàn trả tạm ứng đang trở nên rất gay gắt :

Nợ khối lượng xây dựng cơ bản hoàn thành do chưa có vốn thanh toándiễn ra ở một số bộ và hầu khắp đang là vấn đề rất bức xúc Các khoản nợXDCB vượt quá khả năng cân đối của NSNN, dẫn đến việc chiếm dụng vốnlẫn nhau, nợ quá hạn Ngân hàng tăng Trong nhiều trường hợp như: Vay vốn,ứng trước vốn để giải phóng mặt bằng, đầu tư kết cấu hạ tầng sau đó đấu giáquyền sử dụng đất để thu vốn hoàn ứng, trả nợ thì “nợ XDCB” lại là tích cực.Việc một người cứ vay để bắt người khác phải trả nợ là biểu hiện của cơ chếbao cấp, gây bất công bằng giữa các địa phương trong phân phối…

3.6 Thất thoát, lãng phí trong đấu thầu xây dựng:

Tình trạng lãng phí, thất thoát do vi phạm quy định của pháp luật vềđấu thầu diễn ra dưới nhiều hình thức, ở nhiều lĩnh vực, địa phương Đó làhiện tượng “thông đồng”, “móc ngoặc”, “chạy thầu”, “vây thầu”, “quân xanh,quân đỏ” để được trúng thầu Trong số các dự án đã thanh tra, các sai phạmtrong quá trình đấu thầu thường là hưởng chênh lệch do bán thầu, nhượngthầu, thu phí nhà thầu sai chế độ, điều chỉnh giá trúng thầu sai quy định, bỏthầu quá thấp, sau đó tạo cớ điều chỉnh, bổ sung, kéo dài thời gian thi công

3.7 Thất thoát lãng phí trong công tác chuẩn bị xây dựng:

Công tác đền bù, giải phóng mặt bằng xây dựng trong nhiều năm qualuôn gây ách tắc, làm chậm tiến độ xây dựng , xảy ra nhiều tiêu cực lãng phí ,thất thoát và tham nhũng Việc đền bù, giải tỏa mặt bằng , do xác định giá cảchưa hợp lí, nhiều nơi dân đòi hỏi và gây khó khăn khá lớn, trong khi các cấpUBND địa phương còn né tránh không ra tay cùng giải quyết , làm cho thờigian khởi công công trình chậm lại, kéo dài thời gian thực hiện làm cho đầu

tư kém hiệu quả , gây lãng phí thất thoát vốn và tài sản

Trang 11

3.8 Thất thoát lãng phí trong khâu tổ chức thực hiện:

Trong những năm qua, lãng phí ở khâu này khá lớn Do nhiều nguyênnhân dẫn đến các chủ đầu tư không chấp hành nghiêm túc và đầy đủ trình tựđầu tư và xây dựng gây lãng phí thất thoát lãng phí ở các khâu: nâng giá, tưngkhối lượng nghiệm thu thanh toán, quá trình giám sát thi công không chặt chẽ,không bám sát thị trường, thất thoát vốn trong khâu nghiêm thu đã tạo nên sựthiệt hại ‘kép’ vì chính từ khâu thu không đúng, nhà thầu thu lợi bất chínhmột khoản tiền…

3.9 Thất thoát lãng phí do cơ chế quản lý giá trong xây dựng;

Chất lượng định mức và đơn giá xây dựng chưa cao, thiếu nhiều vềchủng loại và chưa thiết thực về mặt định lượng Vấn đề giá trong đấu thầuxây dựng còn hiều tồn tại, nhất là những vấn đề về giá gói thầu, giá trần, giásàn…Những tồn tại, thiếu hụt trên gây nên những sơ hở khó tránh khỏi trongcông tác quản lí đầu tư và xây dựng ở các khâu thanh toán và quyết toán vốnđầu tư dự án hoàn thành dẫn đến những thất thoát , lãng phí không đáng có đã

và đang xảy ra trong thực tế thời gian qua

3.10 Thất thoát lãng phí trong khâu thanh toán, quyết toán :

Tình trạng nghiệm thu thanh toán khối lượng thực tế thi công, khôngđúng chế độ, đơn giá thực tế và chủng loại vật tư đã làm tăng giá trị côngtrình không đúng chế độ, thoát ly thực tế, gây thất thoát, lãng phí vốn Nhiềumục, nội dung công việc chưa chấp hành nghiêm túc định mức, đơn giản, cókhoản tính đúng đơ giá nhưng sai định mức dẫn đến khối lượng hoàn thànhđược nghiệm thu tăng lên đáng kể so với thiết kế ban đầu

Công tác quyết toán vốn đầu tư dự án hoàn thành là khâu cuối cùngtrong dây chuyền quản lý vốn đầu tư Nhiều dự án sau khi làm báo cáo quyếttoán, thẩm tra báo cáo quyết toán đã phát hiện một số khoản thanh toán saiđịnh mức, đơn giá không phù hợp… cần phải thu hồi cuả các nhà thầu.Nênkhông thực hiện công tác quyết toán hoặc quyết toán chậm sẽ không nhữngảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng công tác quản lý làm thất thoát, lãng phívốn đầu tư của dự án mà còn ảnh hưởng đến công tác quản lý vốn và việc bảotoàn vốn khi dự án đưa vào hoạt động

Trang 12

Chương II Thực trạng thất thoát và lãng phí trong đầu tư ở Việt Nam trong những năm gần đây

I Thưc trạng thất thoát lãng phí trong hoạt động đầu tư

1 Thất thoát và lãng phí trong khâu chuẩn bị đầu tư

1.1 Thất thoát và lãng phí do đầu tư không có qui hoạch hoặc chất luợng qui hoạch thấp

Qui hoạch là sự sắp xếp ,bố trí hợp lí ,cân đối giữa các yếu tố sảnxuất ,là sự phân công lại lao động xã hội hợp lí trên các vùng lãnh thổ đấtnước.Trong nhiều năm qua công tác qui hoạch đã đuợc chú ý ,hàng năm chínhphủ đều bố trí vốn đầu tư cho công tác qui hoạch ,qui hoạch tổng thể pháttriển vùng ,qui hoạch phát triển các ngành các lĩnh vực ,song trên thực tế quihoạch chưa thực sự đi trước một bước để làm căn cứ xác định địa điểm xâydựng cho dự án đầu tư Vì vậy không ít dự án khi xây dựng chưa có qui hoạchtổng thể đã đuợc phê duyệt nên trong quá trình triển khai đã phải di dời dự án

đi chỗ khác hoặc dời đi dời lại dẫn đến hiệu quả đầu tư thấp gây thất thoátlãng phí rất lớn

Nhìn lại thực tế quá trình đầu tư nhiều năm qua có thể thấy ;một ví dụtại Huyện Thủ Thiêm ( Tp.HCM) Đồng chí Võ Văn Cương Phó Bí thưThường trực Thành ủy TPHCM, bày tỏ quan điểm: “Bài học về dự án quyhoạch khu đô thị Thủ Thiêm là một ví dụ Chi phí tới 600.000 USD làm dự ánnày nhưng chúng ta có được cái nền móng phát triển vững chắc Hiện nay TP

đã quy hoạch chi tiết 1/2000 cho 15.000 ha trong tổng số 22.000 ha (đạt tỷ lệ68,1%) nhưng “chất lượng kém quá!”

Năm 1995, tỉnh Kiên Giang quy hoạch khu công nghiệp (KCN) VĩnhQuang có diện tích 60 ha nằm giữa đường Đồng Khởi và đường Nguyễn BỉnhKhiêm của thị xã Rạch Giá Đây là khu vực đông dân cư với hơn 400 hộ sinhsống từ lâu đời

Năm 2001, biết không thể triển khai KCN Vĩnh Quang, tỉnh KiênGiang quy hoạch KCN Vĩnh Hiệp quy mô gần 100 ha, cũng nằm ở khu dân

cư đông đúc của thị xã Rạch Giá: Khu phố Phi Kinh, phường Vĩnh Hiệp Lầnnày kiên quyết, một phương án bồi hoàn giải tỏa, tái định cư cho 129 hộ đãđược phê duyệt.Nhưng năm 2002, một cán bộ ở Trung ương nhắc rằng việcxây dựng KCN này không phù hợp, vì thị xã Rạch Giá sẽ được nâng cấp lênthành phố Chẳng lẽ KCN nằm giữa lòng thành phố? Thực tế, Rạch Giá đãđược công nhận là thành phố Kiên Giang lại sửa quy hoạch và lần này đưaKCN về huyện Châu Thành

Trang 13

Hiện nay, với hai dự án “KCN treo” kể trên, UBND thành phố RạchGiá đề nghị điều chỉnh sang khu dân cư và khu đô thị mới Chi phí ban đầucủa hai dự án trên đã ngốn số tiền không ít, nay thêm chi phí “chỉnh sửa”, cònthiệt hại do cuộc sống của hàng trăm hộ dân bị ách tắc cả chục năm do dự án

“treo”

Hoặc như nhà máy lọc dầu Dung quất – như thời gian ban đầu quihoạch bố trí ở khu vực Vũng Tàu –trên song thị vải ,sau đó chính phủ quyếtđịnh xây dựng o Dung quất –quảng ngãi chất lượng qui hoạch con thấp ,hiệntung khá phổ biến đó là chuẩn bị xây dựng công trình thì lại phải phá bỏ đi,những hiện tưọng trên xảy ra ở các ngành các lãnh vực ,các địa phương songcòn chậm đuợc khắc phục

Nhiều dự án đã đầu tư hàng trăm tỷ đồng, để rồi vẫn chỉ là bãi đất, vừalãng phí tiền đầu tư vừa lãng phí đất sản xuất nông nghiệp Ðiển hình như khunhà ở Cựu Viên, đầu tư trên 155 tỷ đồng đã hơn 5 năm, khu đô thị mới ngãnăm sân bay Cát Bi đầu tư trên 100 tỷ đồng, từ năm 1997 hiện chỉ có bãi đất

“trơ gan cùng tuế nguyệt”

1.2 Thất thoát và lãng phí trong khâu xác định chủ trương đầu tư

Đánh giá mức độ thất thoát lãng phí theo số lượng tương đối (%),hoặc số tuyệt đối thì chưa có tài liệu nào khẳng định, kể cả báo cáo kết quảthanh tra của thanh tra Nhà nước cũng chỉ đưa ra một số công trình, một số

dự án có những số liệu ở mức độ khác nhau Trong đó do duyệt chủ trươngđầu tư sai có thể làm tổn thất 60 - 70% số vốn đầu tư thì nhiều đại biểu stế.Nghị định số 52/CP về “quản lý đầu tư XDCB” qui định chức năng cũngnhư trách nhiệm của các cơ quan liên quan trong quá trình đầu tư XDCBthì trách nhiệm lớn nhất là của chủ đầu tư - người quyết định đầu tư; đây làkhâu quan trọng, nếu thất thoát cũng là lớn nhất Đã gọi là đầu tư, nếukhông đúng hướng thì dù đầu tư vào ngành, lĩnh vực nào cũng không pháthuy tác dụng, kém hiệu quả, gây lãng phí Còn nhiều dự án ở các địaphương được duyệt không vì sự cần thiết phải đầu tư do yêu cầu phát triểnkinh tế - xã hội mà lại vì một số lý do khác Thực tế cho thấy có trưòng hợp không có qui hoạch , hoặc có qui hoạch chưa hợp lí phải điều chỉnhlại ,duyệt lại hoặc trong quá trình lập dự án do khảo sát không kĩ ,lựa chọn địađiểm ,lựa chọn công nghệ chưa thích hợp ,đầu tư không đồng bộ giữa cáchạng mục ,chưa chú ý đến đầu tư cho vùng cung cấp nguyên liệu ,xác địnhqui mô xây dựng của công trình vượt quá nhu cầu sử dụng chính đó là nguyênnhân căn bản dẫn đến tình trạng thất thoát và lãng phí

Điển hình là các nhà máy đường ở địa phương , nhà máy xi măng lòđứng của một số địa phương, đánh bắt xa bờ vì thiếu đồng bộ giữa khâuđánh cá với cơ sở hạ tầng ,cơ sở chế biến

Trang 14

Thật vậy vẫn còn những dự án ''mía đắng, đường chua'', đánh bắt xa bờ ''tàu nằm bờ, vốn trôi xa bờ'', trồng cây cà phê, chè mất trắng Báo cáo đoàn

giám sát của UBTVQH mới đây cho rằng, nguyên nhân hoàn toàn do chủquan từ phía quản lý và thực hiện dự án nhưng chưa được làm rõ và công khaikết quả xử lý

Quy mô, địa điểm của nhiều dự án ĐTXDCB của nhà nước xác địnhkhông đúng dẫn đến tình trạng phải liên tục bổ sung vốn, đầu tư xong thiếunguyên liệu để sản xuất, đầu tư xong không có nơi tiêu thụ sản phẩm Dự ánnhà máy chế biến cà chua do Công ty XNK rau quả Hải Phòng làm chủ đầu

có tổng vốn đầu tư 51,7 tỷ đồng, công suất 200 tấn/ngày được xây dựng từnăm 2001

Tuy nhiên, hàng năm nhà máy chỉ thu mua được 1.000 tấn cà chưa đápứng đủ cho nhà máy này hoạt động từ 5-6 ngày Từ năm 2001 đến nay nhàmáy sản xuất được 5 tấn sản phẩm Mỗi năm, nhà máy phải “đắp chiếu” 300ngày

Đây là sản phẩm của tư duy quan liêu bao cấp nặng nề, quyết định đầu

tư duy ý chí, làm kinh tế theo kiểu phong trào Nếu gõ cụm từ “đầu tư sai”vào các trang tìm kiếm trên internet sẽ có trên 500 trang tin đề cập đến Đọccác trang này ta thấy đầu tư sai mang lại hậu quả xấu rất lớn Nhiều tỉ đồng đãthất thoát, lãng phí, kém hiệu quả trong hơn 12.000 dự án đầu tư, từ đánh bắt

xa bờ, mía đường, xi măng lò đứng, cho tới đại công trường ở Hà Giang Từnăm 2002, với chương trình 1 triệu tấn đường, cả nước rộ lên phong tràotrồng mía, xây dựng nhà máy đường Đến nay cả nước đã xây dựng 44 nhàmáy đường, tổng công suất thiết kế là 82.950 tấn mía/ngày Tổng số vốn đầu

tư, mở rộng, xây dựng mới các nhà máy lên tới 10.050 tỉ đồng, trong đó cóhơn 6.677 tỉ đồng thiết bị và hơn 3.372 tỉ đồng xây lắp Tổng sản lượngđường đạt trên một triệu tấn Tuy nhiên đến thời điểm này, tình trạng tài chínhcủa các nhà máy đường trên toàn quốc hết sức thê thảm với số nợ khoảng trên5.000 tỉ đồng và đa số mất khả năng chi trả Trong số nợ này có tới khoảng1.000 tỉ đồng vay nước ngoài Đa số các doanh nghiệp đã không trả được nợnước ngoài Hệ thống Ngân hàng thương mại cũng đã phải đứng ra trả thaykhoản nợ bảo lãnh và cho vay nhận nợ bắt buộc của 16 doanh nghiệp trên17,4 triệu USD Từ khi bắt đầu chương trình mía đường, đại đa số các doanhnghiệp lâm vào tình trạng thua lỗ triền miên Đến hết năm 2002, lỗ lũy kế của

36 doanh nghiệp là trên 2.000 tỉ đồng Rất nhiều nhà máy chỉ sau một vài nămhoạt động đã lỗ trên 50% vốn đầu tư, thậm chí có những nhà máy lỗ trên100% vốn đầu tư Nhà máy đường Quảng Bình lỗ 136,6 tỉ/141,1 tỉ đồng vốn.Nhà máy đường Kiên Giang lỗ 170,6 tỉ/161,1 tỉ đồng vốn đầu tư Nhà máyđường Sơn Dương lỗ 119,6 tỉ/107,8 tỉ đồng vốn đầu tư Trong số 44 nhà máyđường trên cả nước, chỉ có 29 nhà máy hoạt động trên 80% công suất thiết kế;8/44 nhà máy đạt từ 50-80% công suất; có tới 5 nhà máy (Cam Ranh, Bình

Trang 15

Thuận, Quảng Bình, Trị An, Quảng Nam) đạt dưới 50% công suất Kết quảkiểm tra của các cơ quan chức năng cho thấy hầu hết các địa phương đều tìmcách "thu nhỏ" nhà máy khi lập dự án, giảm mức đầu tư xuống mức rất thấp

để có được quyết định thành lập nhà máy Sau khi có quyết định, được cấpvốn, họ lại xin điều chỉnh mức đầu tư để “thổi phình” nhà máy lên Có những

dự án nhà máy đường phải điều chỉnh nhiều lần, tăng đến 60%, thậm chí100% tổng vốn đầu tư: Nhà máy đường Phụng Hiệp tăng từ 134,2 tỉ đồng lênđến hơn 210 tỉ đồng; Nhà máy Linh Cảm tăng từ 98,4 tỉ lên đến 122,6 tỉ đồng;Nhà máy Vị Thanh tăng từ 81,3 tỉ lên đến 173,6 tỉ đồng Nguyên nhân cơ bản

là do việc chuẩn bị đầu tư không tốt, duy ý chí, không tuân theo các quy luậtcủa nền kinh tế thị trường nên quyết định đầu tư sai Ví dụ, các nhà máyđường Linh Cảm (Hà Tĩnh) và Thừa Thiên-Huế đã đầu tư sai Sau khi được didời vào Trà Vinh và Phú Yên đã hoạt động khả quan hơn Chọn Linh Cảmnhà đầu tư đã chủ quan không điều tra, không quy hoạch, không nghiên cứu

cụ thể Vùng Linh Cảm là vùng trồng lúa rất tốt Người dân ở đây trồng bavụ/năm: hai lúa và một màu, thu được khoảng 35-40 triệu đồng/ha Nhưngnếu trồng mía, năng suất cao nhất là 80 tấn/ha Với giá mía 220.000 đồng/tấnthì chỉ được gần 20 triệu đồng/ha Trồng mía thu nhập chỉ bằng 1/2-1/3 câytrồng khác thì người nông dân không trồng mía Không có mía thì nhà máykhông có nguyên liệu Nhà máy đường Linh Cảm khi đi vào sản xuất vụ đầutiên chỉ chạy được có 15 ngày, như thế thì không thể tồn tại được Lãng phí

do việc đầu tư sai từ việc đầu tư 9 cảng cá gồm: Cà Mau (Cà Mau), Trần Đề(Sóc Trăng), Tắc Cậu (Kiên Giang), Côn Đảo, cảng Cát Lở (Bà Rịa - VũngTàu), Phan Thiết (Bình Thuận), Thuận Phước (Đà Nẵng), Sông Gianh (QuảngBình), Thuận An (Thừa Thiên-Huế) rất lớn Các cảng cá này được đầu tư xâydựng với mục đích tăng thêm nơi trú ngụ cho 3.500 tàu thuyền, tăng khả năngkhai thác hải sản qua cảng là 35.000 tấn/năm, tăng năng lực đánh bắt để khaithác có hiệu quả nguồn lợi hải sản ở vùng biển xa bờ, góp phần bảo vệ nguồnlợi, vệ sinh môi trường, tạo công ăn việc làm cho người lao động Với nhữngkhoản đầu tư khổng lồ nhưng kết quả thanh tra đã xác định việc tư vấn thiết

kế và quyết định đầu tư xây dựng một số cảng cá chưa hợp lý về vị trí, qui môcông trình và đầu tư mua sắm thiết bị chưa phù hợp với nhu cầu thực tế đãgây lãng phí trên 52 tỉ đồng Cảng cá Cà Mau xây dựng do vị trí xây dựngkhông phù hợp nên cảng đã phải chuyển đổi hình thức từ cảng cá sang chợ cá.Sau hơn ba năm bàn giao, cảng cá Cà Mau không có tàu đánh bắt thủy hải sảncũng như các loại tàu khác có công suất 60-300CV cập cảng, chỉ có gần 2.000lượt tàu thuyền thương mại và du lịch nhỏ cập cảng để trung chuyển hànghóa, bằng 1,21% công suất thiết kế, trong đó hàng thủy sản đạt 4,43% côngsuất Ngoài ra, 18,471 tỉ đồng đầu tư cho các cảng cá mua sắm xe gắn cầu, xenâng hàng, canô gắn máy cũng trở nên lãng phí do hầu hết tàu thuyền cậpcảng là tàu đánh bắt vừa và nhỏ của ngư dân, hàng hóa chủ yếu là hàng hảisản với số lượng ít, không qua khâu trung chuyển khi cập cảng Ba trong sốchín cảng cá bị thanh tra được xác định là có vấn đề về chất lượng do tài liệu

Trang 16

đầu vào (thủy văn, khí tượng, địa hình ) phục vụ việc thiết kế không đủ độtin cậy nên giải pháp kỹ thuật và kết cấu công trình chưa hợp lý khiến côngtrình chưa đảm bảo tính ổn định Cảng cá Trần Đề cũng chỉ đạt hiệu quả khaithác 3,1% so với năng lực thiết kế và không thể sử dụng khai thác được docao trình thiết kế sai, kết cấu bất hợp lý của hầu hết hạng mục công trình.Ngoài 9 cảng cá ra, cảng Sài gòn được đầu tư nâng cấp trên 512,6 tỷ đồng( thời điểm năm 2000), vừa làm xong đã phải di dời gây lãng phí nghiêmtrọng Trong công nghiệp sản xuất chế biến phục vụ nông nghiệp có Nhà máyươm tơ Yên Lạc là một ví dụ Sau gần hai năm xây dựng với kinh phí gần 10

tỉ đồng, Nhà máy ươm tơ tự động Yên Lạc (Vĩnh Phúc) được coi là nhà máyươm tơ hiện đại nhất miền Bắc, chính thức đi vào hoạt động ngày 1/7/2003.Nhà máy nằm giữa vùng trồng dâu nổi tiếng nhất tỉnh Vĩnh Phúc với sảnlượng kén hằng năm tới gần 1.000 tấn Thế nhưng nếu tính thời gian sản xuấtliên tục thì một năm nhà máy chỉ hoạt động được mấy tháng, còn thì “trùmmền” Vì sao? Vì giá thu mua kén của nhà máy không cạnh tranh được với tưthương, gần một năm chỉ mới chỉ thu mua và sản xuất được 50 tấn kén Trongthương mại dịch vụ nhiều quyết định đầu tư sai dẫn đến sử dụng không hiệuquả, lãng phí lớn như hệ thống chợ ở Hà Nội Chợ đầu mối Đền Lừ, chợ đầumối Hải Bối (huyện Đông Anh) đầu tư hàng chục tỷ đồng làm xong không cóngười sử dụng Hà Nội có 72 chợ được xây dựng thì có 58 chợ đã hoàn thànhvới tổng kinh phí được cấp trên 100 tỷ 789 triệu đồng và 189.746m2 đất.Trong đó, có 4 chợ sử dụng chưa được hiệu quả với tổng kinh phí xây dựnglên tới 17,689 tỷ đồng và 38.119m2 đất so với 12 chợ đã được đưa vào sửdụng Tình hình trên cũng xảy ra ở nhiều dự án đầu tư xây dựng nhà máy chếbiến rau quả, hải sản như ở Hải Phòng, Bắc Giang, Quảng Ngãi, Kiên Giangcông suất khai thác của các nhà máy này rất thấp.Việc xây dựng nhiều khucông nghiệp ở một số địa phương như thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai,Bình Dương do không gắn với quy hoạch xây dựng nhà ở cho công nhân nên

đã làm phát sinh nhiều vấn đề xã hội; việc quy hoạch nhiều nhà máy trong đôthị dẫn đến quá tải nay phải có kế hoạch di chuyển sang địa phương khác

Nhìn chung trong toàn quốc việc bố trí đầu tư rất dàn trải Theo số liệucủa Bộ Kế hoạch & đầu tư, khoảng 1.430 ( khoảng 13%) dự án thuộc nhóm B

và C bố trí quá thời gian quy định, trong đó khoảng 250( 14,2% ) dự án nhóm

B bố trí vốn kéo dài quá 4 năm ( các bộ, ngành khoảng 110 dự án, địa phươngkhoảng 140 dự án) ; có 1.180 ( 12,9% ) dự án nhóm C bố trí vốn kéo dài quá

2 năm( bộ, ngành là 145 dự án, địa phương 1.035 dự án) Tình trạng dàn trảitrong bố trí kế hoạch đầu tư bằng nguồn vốn ngân sách của các Bộ, ngành vàcác tỉnh, thành phố đã xảy ra liên tục từ năm 1996 đến nay Tình trạng nàyđược tích tụ từ nhiều năm, gây lãng phí lớn và dẫn đến hiệu quả đầu tư thấp,chậm được khắc phục Bình quân vốn bố trí cho một dự án qua các năm có xuhướng giảm dần Một số Bộ, ngành và địa phương vẫn chưa chấp hành đúngquy định về quản lý đầu tư và xây dựng, bố trí vốn cho một số công trình, dự

Trang 17

án chưa đủ thủ tục về đầu tư Chỉ tính riêng các dự án đầu tư thuộc nguồn vốncân đối ngân sách nhà nước do Trung ương quản lý, năm 2001 có 357 dự ánthiếu thủ tục đầu tư, năm 2002 có 598 dự án, năm 2003 có 365 dự án và năm

2004 có 377 dự án Nhiều dự án khởi công chỉ có quyết định đầu tư, chưa cóquyết định phê duyệt thiết kế kỹ thuật và tổng dự toán, như Bộ Giao thôngVận tải (17 dự án), Bộ Y tế (11 dự án), Bộ Công an (10 dự án) ĐTXDCB của nhà nước còn mang tính chất khép kín và thiếu cơ chế giámsát Khép kín trong nội bộ ngành và khép kín trong ĐTXDCB nhà nước

Qua tình hình trên cho thấy ;chủ trưong đầu tư cần đuợc đánh giá làkhâu dễ gây và thực tế đã gây nên những thất thoát và lãng phí lớn trong đầu

tư còn mang nặng tính phong trào ,phát triển công nghiệp một cách gượng épnên dẫn đến hiệu quả đầu tư không cao ,hoặc không có hiệu quả

dự án có tổng mức đầu tư gần 1.800 tỷ đồng, tương đương 160 triệu đô la

Dự án 161 km QL1 được xem là một trong những dự án có “quy trình”ngược, vi phạm quy chế đầu tư và xây dựng cơ bản Bởi lẽ công trình đượckhởi công từ năm 1998 nhưng đến tháng 9/2002 mới lập tổng dự toán

Dự án đầu tư cải tạo, nâng cấp đường xuyên đảo Hải Phòng – Cát Hải –Cát Bà (gọi tắt là đường xuyên đảo) được giao cho Sở Giao thông – Côngchính Hải Phòng làm chủ đầu tư; Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng côngtrình cảng và khu neo đậu tàu đảo Bạch Long Vĩ trực tiếp quản lý, điều hành

dự án, chia thành hai giai đoạn Giai đoạn 1 có tổng mức đầu tư 51 tỷ 433triệu đồng bằng vốn ngân sách (khởi công ngày 11-11-1999, hoàn thành ngày1-1-2003), cải tạo 30,73 km nối từ bán đảo Đình Vũ ra đảo Cát Hải và đảoCát Bà Giai đoạn 2 mức đầu tư hơn 18,2 tỷ đồng cũng từ nguồn ngân sách,cải tạo tiếp hơn 4 km nối từ đường xuyên đảo tới Vườn quốc gia Cát Bà nhằmtạo thành mạng lưới giao thông liên hoàn, thuận tiện giao thông và phục vụkhách du lịch (khởi công ngày 27-7-2004 đến ngày 24-5-2005)

Tại Quyết định 574/QĐ-UB ngày 6-4-1999, Chủ tịch UBND thành phốHải Phòng đã phê duyệt tổng dự toán giai đoạn 1 gần 31,5 tỷ đồng Tuy

Trang 18

nhiên, trong quá trình thực hiện, do thay đổi về các quyết định đầu tư, chủ đầu

tư đã lập lại tổng dự toán lên hơn 51,4 tỷ đồng Giai đoạn 2 được phê duyệttổng dự toán hơn 17,9 tỷ đồng, chủ đầu tư cũng lập lại tổng dự toán điềuchỉnh lên 18,2 tỷ đồng

Đây là dự án lớn, song việc thẩm định, trình duyệt thiếu sự đồng bộ,khiến cho dự án bị kéo dài trong nhiều năm, nguồn vốn bố trí không phù hợpnên đến nay vẫn chưa có vốn để thanh toán dứt điểm Việc điều chỉnh nhiềulần đã ảnh hưởng không nhỏ đến tiến độ dự án, làm lãng phí vốn đầu tư, tănggiá trị công trình Do có chủ trương thay đổi về quy mô, chủ đầu tư đã yêucầu đơn vị khảo sát thiết kế là Trung tâm kỹ thuật các công trình đặc biệt (BộQuốc phòng) điều chỉnh thiết kế lại và được chủ đầu tư phê duyệt

Theo chế độ nhà nước về qui định chi phí tư vấn (khảo sát ,thiết kế …)được tính theo tỉ lệ thuận theo chi phí công trình ,nhưng song trên thực tế cácnhà thiết kế lại tăng qui mô và hệ số an toàn của công trình cao hơn mức bìnhthường để tăng giá trị công trình nhằm tăng chi phí thiết kế để hưởng lợi hiệntuợng này cũng dẫn đến thực trạng thất thoát lãng phí vốn đầu tư đồng thờitạo sơ hở để giảm khối luợng trong quá trình thi công một ví dụ tiêu biểu đó

là việc rút ruột các công trình xây dựng :

Công trình khu tái định cư (TĐC) cho 28 hộ dân (thôn 5, Quảng Phong,Quảng Trạch) thuộc diện ảnh hưởng phải di dời khi triển khai thi công đườngdây 500 KV, mạch 2 (Đà Nẵng-Hà Tĩnh) đã được các cấp thẩm quyền phêduyệt với tổng dự toán gần 800 triệu đồng cụ thể như sau :

Hạng mục giao thông tuyến ở trong khu TĐC chỉ dài 573 m, nhưng lạiđược lập thiết kế lên 990 m Trên thực tế, con đường này họ không thi côngnhưng vẫn được nghiệm thu đủ 990m3

Mặt đường chỉ hơn 3m, nhưng họ lại căng kéo trên giấy thêm 2m nữa

để ung dung đút tiền vào túi Khối lượng đất đào đắp chỉ chưa đầy 200 m3, ấythế mà họ lại vống lên trên 550 m3 đây chỉ là một ví dụ nho nhỏ trong hàngloạt các vụ rút ruột công trình xây dựng khác ,đó dường như là một căn bệnhnan y khó có thuốc chữa nếu như không có kháng sinh liều cao

Quá trình khảo sát lập dự án đầu tư cũng tạo ra khe hở gây thất thoát lãngphí vốn và tài sản Nhà nước Rất nhiều hạng mục công trình chỉ tạm tínhsao cho tổng mức đầu tư thấp Do vậy trong quá trình thi công đã vựottổng mức đầu tư gấp 2 lần so với ban đầu nên phải điều chỉnh lại Điểnhình như dự án đầu tư tại vành đai 3 –Hà nội Thanh tra Chính phủ đã pháthiện một đơn vị thi công đường vành đai 3, Hà Nội đã hạch toán chi phícủa công trình khác vào công trình đường Vành đai 3 với số tiền hơn 2,3 tỷđồng ,hoặc như Xây dựng Nhà máy ôtô VEAM vượt gấp đôi dự toán,Tổng

Trang 19

mức đầu tư đề xuất ban đầu là 268 tỷ đồng nhưng khi quyết định đầu tưphê duyệt lại là gần 600 tỷ đồng Cộng với các khoản chi phí khác (đền bùGPMB gần 4 tỷ đồng, chi phí dự phòng hơn 47 tỷ, chi phí khác hơn 1 tỷ)thì tổng mức đầu tư cho nhà máy ôtô này lên tới 652 tỷ đồng.

Như vậy qua đây cho thấy sơ hở trong công tác quản lí đã gây ratình trạng thất thoát ,lãng phí đồng thời tạo lỗ hổng cho cho các hiện tuợngtiêu cực ,tham nhũng có thể xảy ra

Bên cạnh đó một hiện tượng khá phổ biến là khi lập và phê duyệttổng dự toán ,dự toán không theo sát với thục tế từng khu vực thoát li giá

cả thị truờng ,hoặc chất lượng dự án không phù hợp với cảnh quan thực tếcũng như yêu cầu kĩ thuật dẫn đến phải sửa đổi bổ sung rất nhiều lần …cho nên chất luợng công trình không đảm bảo do đó cần phải sớm có biệnpháp khắc phục những tồn tại và yếu kém trên

1.4 Thất thoát và lãng phí vốn đầu tư trong khâu kế hoạch hoá đầu tư

Cơ chế điều hành kế hoạch hoá đầu tư trong thời gian qua từng buớc

có điều chỉnh căn bản cùng với công tác cải cách hành chính nhà nứơcsong vẫn còn bộc lộ nhiều thiếu sót như là kế hoạch bố trí dàn trải ,thiếutập trung ít chú ý đến hiệu quả kinh tế ,từ đó dẫn đến tiêu cực chạy vốngây thất thoát và lãng phí và tài sản ,tình trạng khối lượng dở dang lớn sẽkéo dài thơi gian thi công sẽ làm tăng chi phí quản lí ,đẩy giá trị công trìnhlên cao Bố trí danh mục kế hoạch các dự án quá phân tán ,công trình đưavào thi công bị kéo dài hiệu quả thấp như hồ Dầu Tiếng ,thuỷ điện HoàBình thi công kéo dài trên 20 năm đến nay vẫn chưa quyết toán Nhiều dự

án nhẽ ra phải hoàn thành nhưng do không đủ vốn nên không thể hoànthành dẫn đến công trình còn dở dang như Cầu Kinh Mới thuộc tỉnh CầnThơ sau gần 4 năm thi công chỉ được vài trụ, cầu được xây dựng kiên cố

có giá trị hàng tỉ đồng phục vụ cho việc đi lại của người dân Thế nhưng,cầu chưa hoàn thành nên chỉ là nơi để người dân ghé cây dựng chòi nuôi

gà hay dự trữ củi đốt, trong khi người dân vẫn phải tiếp tục đi trên nhữngchiếc cầu gỗ đã xuống cấp lâu năm

Đặc biệt bố trí kế hoạch không đồng bộ ,còn năng cơ chế “xin –cho”

“mạnh ai nấy làm” dẫn đến nhiều tuyến đường vừa đào xong đã lấp xuống

để lắp đặt hệ thống cấp thoát nước ,điện thoại gây ra lãng phí vốn đầu tư

Đối với dự án ODA chưa bố trí đủ vốn đối ứng ,làm ảnh hưởng tới tiến độ thi công công trình Nhiều địa phương vẫn tồn tại ''trống đánh xuôi kèn thổi ngược'' với các chỉ thị của Trung ương Tỉnh Lào Cai, mục tiêu kèbiên giới được giao 27 tỷ đồng thì tỉnh mới bố trí 20 tỷ đồng Tỉnh Thái

Trang 20

Bình được giao 15 tỷ đồng cho dự án đường 217 thì mới bố trí được 5 tỷ đồng Có tỉnh như Long An, dự án cầu Cái Môn được giao 10 tỷ đồng chưa thấy tỉnh bố trí vốn

Nhìn chung tình trạng bố trí kế hoạch không tập trung chưa ưu tiênđúng mức cho những công trình cấp thiết ,việc bố trí kế hoạch đầu tư chocác dự án chuyển tiếp chưa hợp lí ,Kế hoạch vốn thấp hơn giá trị khốilượng thực hiện vượt kế hoạch chưa đuợc thanh toán gây khó khăn chocác nhà thầu ,và tình trạng này đã kéo dài trong nhiều năm qua do yêu cầucần sớm đưa vào sử dụng mà các nhà thầu vẫn triển khai thi công mặc dùbiết kế hoạch giao thấp ,khối luợng thực hiện vượt kế hoạch hang năm khálớn song nguồn vốn thanh toán lại không có dẫn đến tình trạng nợ đọngtrong nhiều năm đã ảnh hưởng rất lớn đến tình hinhf tài chính của các đơn

vị thi công Nổi bật là trong năm 2004 số nợ đọng trong đầu tư và xâydựng cơ bản vẫn còn trên 5.000 tỷ đồng; trong đó, Trung ương khoảng2.000 tỷ và 3.000 tỷ còn lại là các địa phương

Cách điều hành kế hoạch không hợp lí đã tồn tại trong nhiều nămqua đã dẫn đến nợ khối lượng thanh toán kéo dài ,gây khó khăn cho việccân đối ngân sách, không đáp ứng đuợc những yêu cầu về vốn cho cácnhà thầu trong khi đó tiến độ thi công luôn bị thúc ép ,khối lượng hoànthành chưa đuợc thanh toán ,lãi thi công không đủ trả lãi vay vốn ngânhàng do đó mà gây ra thất thoát và lãng phí

2 Thất thoát và lãng phí trong khâu thực hiện đầu tư

2.1.Thất thoát lãng phí vốn đầu tư trong đấu thầu xây dựng

Đấu thầu xây dựng là hình thức lựa chọn nhà thầu để kí hợp đồnggiao thầu xây dựng cho phù hợp cơ ché thị trường có sự quản lí của nhànước theo nguyên tắc cạnh tranh làh mạnh Song trên thực tế thưòi gianqua đấu thầu xây dựng còn bộc lộ không ít những tiêu cực như:

-Tình trạng không tuân thủ cơ chế đấu thầu thường xảy ra: trongthực tế nhiều công trình đúng ra phải đấu thầu song chủ đầu tư lại chỉ địnhthầu ,hoặc chia nhỏ dự án thành nhiều hạng mục nhỏ ,gói thầu nhỏ để thựchiện chỉ định thầu Như vậy không những không tiết kiệm đuợc ngân sáchnhà nuớc lại còn phụ thuộc khả năng thi công của nhà thầu không đảm bảochất lượng theo thiết kế được duyệt phải tu bổ sửa chữa ngay sau khi côngtrình đưa vào sử dụng.Việc chỉ định thầu làm nảy sinh nhiều biểu hiệnkhông lành mạnh làm gia tăng chi phí đầu tư của dự án Dự án thuỷ điện

Sê San 4 (giáp ranh 2 tỉnh Gia Lai, Kon Tum),là một ví dụ Ngày26/10/2004 ông Nguyễn Mạnh Long -Trưởng Ban QLDA thuỷ điện 4(BQLDA TĐ 4) thuộc Tổng Cty Điện lực Việt Nam (EVN) ra Quyết định

Trang 21

1364 phê duyệt các hạng mục chuẩn bị xây dựng, trong đó có tỉnh lộ 664theo hình thức chỉ định thầu Ngay khi có được hợp đồng chính thức từBan QLDA TĐ 4 nhà thầu chính là Chi nhánh Tây Nguyên-Tổng CtyXDCTGT1 đã ký hợp đồng “bán” lại toàn bộ công trình cho 8 đơn vị khácnhư Cty CP XDCT giao thông Gia Lai, Cty quản lý và sửa chữa cầu đườngGia Lai, Cty TNHH Trung Kiên để hưởng chênh lệch 5% từ tổng dự toáncông trình Chỉ tính riêng phần chênh lệch 5% này, Chi nhánh Tây Nguyêncủa Tổng Cty XDCTGT1 thông qua vài chữ ký đã bỏ túi gần 2,5 tỷ đồng!-Tình trạng bỏ thầu với giá thấp để đuợc trúng thầu cũng đã xảy ra phổbiến Đó là trường hợp gói thầu số 7 dự án vệ sinh môi trường TP.HCM -lưu vực Nhiêu Lộc - Thị Nghè đã hết thời hạn hợp đồng thi công từ tháng11-2006 song cơ quan chức năng dự báo sẽ còn trì trệ kéo dài thêm ba nămnữa.Trong cuộc đấu thầu gói thầu số 7 diễn ra ngày 5-6-2002, có chín nhàthầu tham gia Trong đó liên danh nhà thầu Tianjin-Chec 3 (Trung Quốc)đứng đầu danh sách nhà thầu bỏ giá thấp hơn 20% giá dự toán nên trúngthầu Còn các nhà thầu không trúng thầu như nhà thầu JV Vinaconex andNarawat (VN - Thái Lan) bỏ thầu thấp hơn dự toán 11%, JV BMW 7 R(Đức - Thái Lan) 18% và JV.TOA - Tổng công ty Xây dựng số 1 (Nhật -VN) thấp hơn 5%, còn lại năm nhà thầu bỏ giá cao hơn dự toán Có thể nóirằng chính Ban quản lý dự án vệ sinh môi trường TP.HCM (gọi tắt làPMU) kém năng lực nên không phát hiện sớm nhà thầu không có khả năng

về tài chính Mãi đến năm 2005, khi đã hết 70% thời gian thi công và khốilượng công trình chỉ đạt hơn 22%, PMU mới có báo cáo các cơ quan chứcnăng nhà thầu Tianjin-Chec 3 không có năng lực về tài chính và yêu cầucông ty “mẹ” của nhà thầu tại Trung Quốc hỗ trợ về tài chính cho nhà thầu

“con” ở VN dẫn đến dự án này cứ ì ạch trong suốt mấy năm qua

Do vậy nhiều dự án công trình trúng thầu với giá thấp cho nên chấtlượng công trình thấp ,hoặc đấu thầu thiết bị các nhà thầu thuờng bỏ thấprất nhiều so với giá trị thực của nó

Nhiều cuộc đấu thầu nhìn bề ngoài diễn ra gay gắt nhưng ngườithắng cuộc dường như đã biết trước ,đó là tình trạng thông thầu móc ngoặc

“quân xanh ,quân đỏ “ đó là một trong những sơ hở chủ yếu khiến nguồnvốn nhà nước bị “rút ruột”, thất thoát hàng tỉ đồng hiện nay xuất phát từkhâu đấu thầu ,các nhà thầu sẵn sang thay đổi thiết kế chủng loại vật liệu

để bòn rút tham nhũng trên giá trị công trinh còn chất lượng thi côngkhông còn là mục tiêu quan trọng nữa mà vì mục tiêu tối đa hoá lợi nhuận

Mặt khác ta cũng thấy giá trúng thầu thấp hơn giá gói thầu nhưng lạicao hơn tổng dự toán đây cũng là một vấn đề cần xem xét nghiêm túc vìchính hiện tuợng này cũng tạo ra những ke hở gây thất thoát lãng phí vàtham nhũng trong hoạt động đầu tư và xây dựng

Trang 22

Không ít người đã phải giật mình khi nghe dự án hầm đuờng bộ HảiVân ,gói thầu 1A giá gói thầu là 72,5 triệu USD ,giá trúng thầu 46,1 triệuUSD (bằng 63,5% giá dự toán ) dựa án cải tạo nhà máy Xi mắng BỉmSơn giá gói thầu xây lắp 55 tỷ đồng gía trúng thầu 36 tỷ đồng (bằng66,7% giá dự toán được duyệt )….Công tác tổ chức đấu thầu ,xét thầucòn bộc lộ nhiều nhược điểm dẫn đến gây thất thoát và lãng phí ,thamnhũng vốn và tài sản nhà nước Lập thẩm định dự toán ,xét thầu khôngđúng làm tăng khối lượng ,đơn giá của nhà nuớc làm tăng giá trị dự toánnhư dự toán giai đoạn 2 của dự án Trung tâm văn hoá nghệ thuật ViệtNam làm tăng 137.507.126 đồng;dự án Trung tâm sách Việt nam làmtăng 546.916.259 đồng

Từ những sai sót kể trên dư luận xã hội cũng đẵt vấn đề sau việc đấuthầu sai nguyên tắc, chỉ định thầu không đúng qui định và chỉ đạo của các

có thẩm quyền là gì ? Phải chăng đó là móc ngoặc ,thoả thuận để thamnhũng mà việc xử lí vi phạm là chưa thoả đáng ?

Vấn đề đặt ra là ai là người được lợi ai bị thua thịêt khi giá bỏ thầu quáthấp? Đối với nhữg dự án đầu tư bằng vốn Ngân sách nhà nước ,thoạtnghe qua có vẻ nhà nước đuợc lợi nhưng thực tế lại không phải như vậychất lượng công trình là một vùng đệm khó xác định để nhà thầu thắngthầu thì các nhà thầu đã thay đổi vật tư rẻ tìên cắt xén công đoạn thi công

và khối lượng thực hiện cuối cùng giải quyết khâu nghiệm thu bằngphong bì Kết cục là các công trình kém chất luợng ,người sử dụng phảichịu hậu quả lâu dài và nhà nước phải chịu chi phí sửa chữa ,những thựctrạng trên trở nên nhức nhối hơn bao giờ hết cần có những biện pháp điềuchỉnh kịp thời để bài ca thất thoát không còn mãi

2.2 Thất thoát ,lãng phí vốn đầu tư trong khâu tổ chức thực hiện đầu tư

Lãng phí ở khâu này cũng khá lớn khoảng tầm 16% tổng vốn thất thoát.Trong những năm qua cơ chế quản lí đầu tư xây dựng ngày càng được bổsung ,sửa đổi nhằm nâng cao quyền hạn trách nhiệm của các cơ quan liênquan đến công tác quản lí đầu tư tăng cường vai trò của chủ đầu tư trongviệc quản lí và sử dụng nguồn vốn.Tuy nhiên trong thực tế nhiều chủ đầu

tư không chấp hành nghiêm túc và đầy đủ các trình tự xây dựng thiếu ýthức tiết kiệm trong tính toán và chi tiêu tạo sơ hở để thất thoát và lãngphí xảy ra đuợc thể hiện như sau :

Nâng giá ,tăng khối lượng nghiệm thu thanh toán giữa A-B

Quá trình giám sát thi công không chặt chẽ ,không bám sát hiện trường

… để nhà thầu sử dụng không đúng chủng loại vật tư ,ăn bớt vật tư gây

Trang 23

lãng phí ví dụ rút ruột lên như công trình xây dựng tòa nhà Trung tâmnghiên cứu chất dẻo và đào tạo VINAPLAST (39 phố Ngô Quyền) Cụthể là 14 cột trụ của tòa nhà được cấu tạo bằng sắt chờ cỡ phi 28 nhưng

đã bị rút xuống còn sắt phi 25; chiều dài cửa mỗi thanh thép chờ là 2,1đến 2,7 m Nguy hiểm hơn, toàn bộ sàn trượt cũng bị ăn bớt thép, thay vìphải đổ 2 lớp thép theo thiết kế thì bên thi công đã ăn bớt đi 50%, chỉ cònlại 1 lớp Hệ thống vách ngăn xung quanh cầu thang máy cũng được thayđổi chủng loại thép từ phi 16 xuống phi 14 Theo ước lượng ban đầu của

cơ quan chức năng thì số thép bị ăn bớt, tới gần 10 tấn

Hoặc như vụ cầu chui Văn Thánh là một minh chứng rõ nhất sự vôtrách nhiệm của các bên liên quan gây tổn thất tốn kém lãng phí nghiêmtrọng ,công ty 621 giao khoán đã rút đuợc 846.946 triệu đồng dẫn đếnhậu quả nghiêm trọng đó là cầu văn thánh đã sụt lún ngay sau khi đưavào sử dụng và chi phí khắc phục khoảng 10 tỉ đồng

Thất thoát vốn trong khâu nghiệm thu không đúng ,nhà thầu thu lợi bấtchính một khoản tiền ,Nhà thầu đem khoản tiền này đi hối lộ nguời cóthẩm quyền ,cho chủ đầu tư làm tê liệt công tác thẩm định ,duyệt dự án,dẫn đến quyết định sai chủ trương đầu tư ,gây lãng phí lớn cho xã hội,hối lộ cơ quan bố trí kế hoạch để đuợc bố trí trong danh mục dự án , bốtrí đủ điều kiện để giải ngân hết vốn ,trong khi các dự án khác lại thiếuvốn ,hối lộ nhà thiết kế ,nhà đầu tư ,thanh tra ,kiểm tra … Thực trạngnghiệm thu “khống” khối lượng công trình trong suốt thời gian qua ngàycàng trầm trọng ,kéo dài từ năm này qua năm khác

Năm 2000 qua thanh tra 4 dự án đầu tư ,thanh tra bộ tài chính đã pháthiện tổng giá trị nghiệm thu không đúng chế độ ,thiếu căn cứ 45,2 tỉđồng

Năm 2001 ,thanh tra 5 dự án nghiệm thu thanh toán không đúng 12,4 tỉđồng chiếm 16,13% giá trị khối luợng nghiệm thu A-B tư vấn giám sát.Từ chỗ nghiệm thu sai về khối lượng ,chất lượng công trình dẫn đến các

sự cố công trình ngay càng tăng

Năm 2005, Hà Tây đã thanh tra phát hiện số tiền sai phạm về kinh tế là13,700 triệu đồng, trong đó kiến nghị thu hồi và giảm giá trị quyết toánxây dựng cơ bản là 2861 triệu đồng, xử phạt hành chính về thuế, thu hồicác khoản chi sai nguyên tắc trên 3 tỷ đồng Trong quản lý đầu tư xâydựng cơ bản tại 90 công trình của 4 huyện của tỉnh, hầu hết đều có saiphạm Số tiền thất thoát do nghiệm thu không đúng số lượng, sai thiết kếchủng loại vật tư và bớt xén vật tư là 1694 triệu đồng, chiếm 2% giá trịxây lắp

Trang 24

Nhìn chung việc tổ chức các ban quản lí dự án hiện nay chưa gắn tráchnhiệm sử dụng và quản lí sử dụng tài sản của dự án trong quá trình đầu tưđến khi hoàn thành đưa tài sản vào sử dụng ,khi thi công xong ,dự ánhoàn thành được nghiệm thu ,quyết toán và bàn giao cho đơn vị sử dụngnhưng đơn vị sử dụng không nhận vì do là đắt khó thực hiện nhiệm vụbảo toàn vốn Hiện tuợng đó đã làm tách rời quyền hạn trách nhiệm củaban quản lí dự án đối với kết quả ,hiệu quả trong quá trình đầu tư đối với

an toàn tài chính nhằm ngăn ngừa lãng phí ,thất thoát ,tiêu cực về quản lí

sử dụng vốn đầu tư

2.3 Thất thoát lãng phí do cơ chế quản lí giá trong xây dựng

Do đặc điểm xây dựng nên sản phẩm xây dựng không có giá thống nhấttrên thị trường toàn quốc Từng sản phẩm có giá riêng của mình đuợc xácđịnh phương pháp lập dự toán Vì vậy trọng tâm của quản lí giá trong xâydựng là quản lí định mức dự toán

Cùng với sự phát triển không ngừng của công nghệ xây dựng ,công tácđịnh giá và quản lí giá trong xây dựng luôn đựơc quan tâm ,từng buớc pháttriển đi lên và ngày càng hoàn thiện đầy đủ cả về nội dung và phươngpháp Thành phần nội dung cơ cấu của giá trị dự toán xây dựng qua từngthời kì đã bám sát và gắn liền với sự phát triển của ngành xây dựng cũngnhư của đất nước ,dần phản ánh đuợc đầy đủ các loại chi phí thích hợp đầy

đủ các loại chi phí cần thiết để tạo nên công trình Việc phân loại các chiphí thích hợp với đặc điểm ,tính chất của từng loại chi phí đảm bảo cho việctính toán và quản lí đuợc thuận lợi ,đúng đắn và sát thực hơn Tuy nhiêntrong thực tế hoạt động đầu tư và xây dựng công tác định giá quản lí giácòn bộc lộ nhiều hạn chế và tồn tại những yếu kém bất cập sau :chưa cóđịnh mức ,đơn giá ,kể cả một số loại công tác mang tính phổ biến ở cáccông trình xây dựng ,hoặc có định mức nhưng cũ không phù hợp với hiệnnay ,như một số định mức trong công tác nội ,ngoại thất (gia công ,chế tạo

đồ gỗ , )định mức chi khác trong công tác khảo sát thiết kế (cắm cột mốcgiải phóng mặt bằng )định mức trong công tác duy tu đường sắt ,đơn giávật tư chuyên ngành …định mức đơn giá cho công tác qui hoạch phát triểnkinh tế -xã hội tỉnh ,thành phố ,vùng khu vực …Chất lượng các định mức

và đơn giá xây dựng chưa cao , còn thiếu nhiều về chủng loại và chưa thiếtthực về mặt định luợng ,nhất là các cơ sở để xác định tổng mức vốn đầu tưđược coi như giới hạn của chi phí đầu tư của một dự án Hệ thống định mức

và đơn giá chưa hoàn chỉnh

Trong vấn đề xác định các hình thức ,phương pháp và mức độ quản líNhà nước về giá xây dựng trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam cònnhiều vấn đề lí luận và thực tiễn cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện

Trang 25

Vấn đề giá trong đấu thầu xây dựng còn nhiều tồn tại bất cập tranh luậnkhông dứt nhất là vấn đề về giá gói thầu ,giá trần giá sàn …

Công tác thu thập thông tin và sử dụng các thông tin về giá tích luỹđuợc từ nhiều dự án đầu tư xây dựng đã thực hiện ít đuợc quan tâm Đây lànguồn tài liệu quí cho việc hoàn thiện không ngừng hê thống đơn giá vàđịnh mức xây dựng

Việc quản lí xây dựng ở các công trình có vốn đầu tư nứơc ngoài mộtmặt cần nghiên cứu kinh nghiệm để từng bước vận dụng vào thực tế ViệtNam mặt khác còn một số bất cập đặc biệt trong các dự án liên doanh đầu

tư xây dựng góp vốn của các đối tác là các doanh nghiệp nhà nước ViệtNam

Việc từng bước hội nhập với khu vực và thế giới trong lĩnh vực tiênlưọng ,dự toán và quản lí giá xây dựng của Việt Nam càn được xem xét về

cả định hướng lẫn phương pháp và bước đi cụ thể

Những tồn tại ,thiếu hụt trên buộc các ban ngành ,các địa phương tự dovận dụng nên khó tránh khỏi những sơ hở trong công tác quản lí đầu tư đặcbiịet là khâu thanh quyết toán dẫn đến những thất thoát lãng phí không đáng

có đã và đang xảy ra trong thời gian qua

2.4 Thất thoát và lãng phí trong khâu thanh quyết toán công trình:

Xuất phát từ đặc điểm của đầu tư thời gian đầu tư dài ,vốn lớn cho nênkhi thanh toán phải theo tuần kì khi có khối lưọng thực hiện đuợc nghiệmthu Nhưng trên thực tế tình trạng nghiệm thu thanh toán không đúng khốilượng thực tế thi công ,không đúng chế độ đơn giá thực tế và chủng loại vật

tư (thực tế chỉ nghiệm thu trên giấy tờ ,nghiệm thu theo khối luợng dự toánđược duyệt ) Việc thoát ly thực tế gây thất thoát lãng phí vốn NSNN như

dự án trung tâm triển lãm văn hoá nghệ thuật Việt Nam 449.896.307đồng ,dự án trung tâm sách Việt Nam 310.683.506 đồng ;dự án Nhà hát lớn

Hà Nội 12.418.111.718 đồng …

Nhiều mục nội dung chưa chấp hành nghiêm túc định mức đơn giá cókhoản tính đúng đơn gíá nhưng sai định mức dẫn đến khối lượng hoànthành đuợc nghịêm thu tăng lên đáng kể so với thiết kế ban đầu Năm 2000

hệ thống kho bạc Nhà nước đã từ chối không thanh toán 339 tỉ đồng ,năm

2001 hệ thống kho bạc Nhà nước đã thẩm tra từ khi thanh toán đã loại trừkhỏi số vốn đề nghị thanh toán 363 tỉ đồng

Việc kiểm soát thanh toán như trên đã góp phần làm giảm thất thoát vàlãng phí trong đầu tư Tuy nhiên trên lợi ích chung của toàn bộ nền kinh

Trang 26

tế ,công tác thanh toán vốn đầu tư còn chậm ,thủ tục còn rườm rà phứctạp Và dư luận xã hội đều cho rằng tốc độ giải ngân vốn đầu tư so với kếhoạch thường thấp do cơ quan tài chính gây phiền hà ,một hiện tượng phổbiến là “vốn chờ việc “chứ không phải ‘việc chờ vốn “tỉ lệ thanh toán so vớigiá trị khối luợng thực hiện thường xuyên cao hơn tỉ lệvốn thanh toán sovới kế hoạch,Hiện tuợng này không gây ảnh hưởng đến sự thất thoát ,lãngphí ,tham nhũng vốn và tài sản đối với dự án đầu tư cụ thể song trên góc độchung của toàn xã hội thì hiện tượng này lại gây ra thất thoát và lãng phí vàtạo ra khe hở cho những sai sót tiêu cực trong quản lí đầu tư

Để khắc phục tình trạng tỉ lệ thanh toán so với giá trị khối lượng thựchiện cao hơn tỉ lệ thanh toán so với kế hoạch ,truớc hết và cơ bản là đẩynhanh tiến độ thực hiện kế hoạch Muốn vậy cần thực hiện nghiêm túc trình

tự các bứơc trong đầu tư xây dựngcơ bản ,củng cố kỉ luật trong quản lí vàđiều hành từ trung ương đến địa phương các dự án đầu tư phải thực hiệnxong trước mới được ghi kế hoạch cho các bước sau Hiện tuợng châmtrước các thủ tục chưa đủ điều kiện ghi vào kế hoạch vẫn đưa vào danh mục

kế hoạch như nhiều năm nay vẫn diễn ra trong thực tế của các cơ quan cóthẩm quyền đã làm triển khai thực hiện gặp nhiều khó khăn ,khối lượngthực hiện thấp Mặt khác cần qui định trách nhiệm cụ thể về thời gian chochủ đầu tư để thúc đẩy công tác nghiệm thu ,làm thủ tục thanh toán khi cókhối lượng thực hiện

3.Thất thoát và lãng phí trong giai đoạn vận hành kết quả đầu tư

3.1 Thất thoát ,lãng phí khi dự án không sử dụng hết công suất hoặc dự án khi hoàn thành không sử dụng đuợc

Đó là thực tế đàng buồn đang xảy ra ,có nững công trình đầu tư hàngchục tỉ đồng nhưng lại không đem vào sử dụng được gây tổn thất cho nhànuớc cho toàn xã hội nói chung Một ví dụ điển hình là :

Công trình Nhà máy gạch granit ThiênThạch của Công ty Xây lắp 1 Nam Địnhxây dựng xong và đã sản xuất nhưng sảnphẩm không tiêu thụ được do chất lượngkém và giá thành sản phẩm cao, thị trườngkhông chấp nhận nên nhà máy phải ngừnghoạt động

Tương tự như vậy, nhà máy chế biến cà chua 200 tấn/ngày của Tổngcông ty Xuất nhập khẩu rau quả (Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn)

Công suất dây chuyền

quá lớn đã khiến nhà máy

"đói" giữa vùng nguyên liệu

Trang 27

nhưng mỗi năm chỉ hoạt động 5-6 ngày (đạt 4,5% công suất) do không cónguyên liệu.Hậu quả là công ty không có khả năng trả nợ và cũng không cóbiện pháp giải quyết.

Tại Hải Phòng, công trình công viên nước Rồng Biển (thuộc cụm côngtrình khách sạn - du lịch và công viên của TP) do lựa chọn địa điểm khôngphù hợp với loại hình và qui mô đầu tư, lựa chọn thiết bị không phù hợpnên không thu hút được khách

Tại Thái Bình, công trình nhà máy chế biến gạo sau thu hoạch ở huyệnĐông Hưng xây dựng xong nhưng do đặt trên địa bàn không có lúa nên nhàmáy rơi vào tình trạng “đói” nguyên liệu, buộc huyện phải cho hai công tykhác thuê lại nhà máy dùng vào việc khác

Một công trình khác người dân không được hưởng lợi do xây xongrồi… đóng cửa là bể chứa nước Nam Du (đảo Nam Du, Kiên Giang) Côngtrình này thiết kế, thi công không đảm bảo nên sau ba năm sử dụng các tấmđan bêtông ở mái bể đã bị đẩy trôi, lớp vải chống thấm bị rách gây mấtnước Lãng phí tại công trình này ước tính khoảng 671 triệu đồng (chiếm17% chi phí đầu tư)

“Chết yểu và chờ vốn “

Điển hình cho các công trình bị “chết yểu” là hệ thống thoát nước và xử

lý nước thải TP Huế Công trình này đã “ngốn” 165,7 tỉ đồng (110,37 tỉ vốnvay ODA và 55,34 tỉ vốn đối ứng) nhưng do thiếu khảo sát địa chất nên khi thực hiện đã phát sinh nhiều vấn đề về mặt kỹ thuật, đồng thời đẩy tổng mức đầu tư lên quá lớn so với quyết định phê duyệt buộc Thủ tướng Chính phủ phải yêu cầu đình chỉ dự án

Hai dự án xây dựng nhà ở cho dân nhưng chưa thể thành hiện thực do đang thiếu vốn gồm dự án nhà ở, khu đô thị Hải Phòng và dự án chung cư cao tầng ở thị xã Hà Giang, tỉnh Hà Giang Dự án tại Hải Phòng được thu xếp vốn từ tiền sử dụng đất và bán nhà cho dân nhưng trên thực tế tiền không thu được, nhà không bán được dẫn tới việc chủ đầu tư thiếu vốn làm dự án kéo dài Dự án chung cư cao tầng tại Hà Giang cũng rơi vào cảnh tương tự sau khi nhà không bán được nên dự án thi công dở dang

Liên quan đến công trình công cộng, tỉnh Bắc Ninh xây dựng nhà thi đấu đanăng dựa trên nguồn vốn thu từ quĩ đất nhưng do thị trường bất động sản

“đóng băng” nên công trình thiếu vốn thực hiện phải thi công cầm chừng Công trình này còn “nổi tiếng” bởi trong khi thi công đã xảy ra vụ tai nạn sập dàn mái che khiến bốn công nhân bị thương hồi tháng 7-2005

Trang 28

”Lãng phí, thất thoát tràn lan”

Bên cạnh những công trình TTLP nói trên, Bộ Xây dựng cũng khẳng định thêm nhiều sai phạm khác tại 43 công trình mà báo chí đã nêu Công trình cải tạo hồ Phú Lão (Lạc Thủy, Hòa Bình) sai phạm ở các khâu thi công, thanh quyết toán và phải thu hồi nộp ngân sách 780,285 triệu đồng Công trình xây dựng Trường THPT Nguyễn Hữu Huân (TP.HCM) có số tiền sai phạm trên 1 tỉ đồng

Công trình kênh tưới nước Dốc Lời và kênh tưới nước Dương Hà (Gia Lâm, Hà Nội) sai phạm hơn 198,6 triệu đồng Tại dự án cầu Bản Phiệt (LàoCai), cơ quan công an bắt quả tang đơn vị thi công lấy cắp 9,2 tấn thép bản mặt cầu Tại tiểu dự án đền bù, giải phóng mặt bằng, di dân tái định cư ở huyện Như Xuân thuộc dự án hồ chứa nước và thủy điện, thủy lợi Cửa Đạt (Thanh Hóa), cơ quan chức năng thu hồi 477,6 triệu đồng nộp ngân sách và khởi tố vụ án đối với các cá nhân có sai phạm

Năm 2006 tổng hội xây dựng có đưa ra một số địa chỉ đen về thất thoát

và lãng phí gồm có

43 công trình thất thoát, lãng phí

1 Trường THPT năng khiếu Nguyễn Thị Định (TP.HCM)

2 Nhà máy chế biến cà chua công suất 200 tấn/ngày (Hải Phòng)

3 Nhà máy xử lý bùn phốt (Hải Phòng)

4 Khách sạn du lịch và công viên của TP Hải Phòng

5 Trung tâm thương mại huyện Hương Sơn (Hà Tĩnh)

6 Nhà máy chế biến thủy sản xuất khẩu (Thái Bình)

7 Nhà máy chế biến gạo sau thu hoạch (Đông Hưng, Thái Bình)

8 Nhà máy nước Chi Nê (Lạc Thủy, Hòa Bình)

9 Công viên nước TP Đà Nẵng

10 Bốn chung cư cao năm tầng tại phường Quang Trung (Hà Giang)

11 Nhà máy granit Thiên Thạch (Nam Định)

12 Nhà máy ximăng Hồng Phong (Lạng Sơn)

13 Một số dự án xây dựng công viên ở Hà Nội

14 Các dự án nhà ở và khu đô thị tại Hải Phòng

15 Cụm tuyến dân cư vượt lũ đồng bằng sông Cửu Long

16 Chương trình kiên cố hóa kênh mương tại Ninh Thuận

17 Dự án sửa chữa, nâng cấp cụm công trình thủy lợi của Nông trường SaoVàng (Thọ Xuân, Thanh Hóa)

18 Công viên văn hóa An Hòa (Rạch Giá, Kiên Giang)

19 Hệ thống thoát nước và xử lý nước thải TP Huế

20 Nhà máy nước Cao Xá (Lâm Thao, Phú Thọ)

Tiêu đề	Thất thoát lãng phí trong đầu tư. Thực trạng và giải pháp
Tác giả	Nhóm 8
Trường học	Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
Chuyên ngành	Kinh Tế
Thể loại	Đề tài

Định dạng
Số trang	57
Dung lượng	430 KB