thi pháp sử thi anh hùng 47tcủa dân tộc êđê

3 Từ khi tác phẩm sử thi đầu tiên ra đời cho đến nay, có rất nhiều công trình nghiên cứu của các nhà nghiên cứu văn học, các nhà dân tộc học đề cập đến sử thi và các vấn đề liên quan đến

Tây Nguyên hấp dẫn chúng ta không phải chỉ bởi những núi rừng trùng điệp trên vùng núi cao, những đêm lễ hội, những cồng chiêng, những độc đáo của một vùng văn hóa, mà còn bởi kho tàng sử thi giàu có và đặc sắc Từ khi tác phẩm sử thi đầu tiên được sưu3 3tầm ở Việt Nam vào khoảng thế kỷ XII-XIII, thể loại văn học dân gian đặc biệt này ngày càng hấp dẫn với các giới nghiên cứu và người đọc Sử thi luôn tạo cho người ta

những cảm nhận và những khám phá thú vị về nó mỗi khi tiếp cận, dù là lần đầu tiên hay đã quá quen thuộc

3

Từ trước đến nay có rất nhiều đề tài nghiên cứu sử thi và đã có không ít những đánh giá đầy giá trị về một thể loại văn học đặc biệt mà không phải dân tộc nào cũng có Hướng cái nhìn đến những tác phẩm sử thi lớn trên thế giới, chúng ta thấy được vị trí vố cùng quan trọng mà sử thi có được trong nền văn học và văn hóa dân tộc Có một nhận định khá nổi tiếng về sử thi 2Mahabharata - 2một bộ sử thi đồ sộ của Ấn Độ: tất cả những

gì có trên đất nước Ấn Độ thì cũng sẽ có trong sử thi 2Mahabharata2 Việt Nam cũng có

một niềm tự hào không kém khi đang có hàng trăm tác phẩm sử thi trong kho tàng văn

học dân gian của mình, và đặc biệt, những tác phẩm sử thi anh hùng của dân tộc Êđê đã góp phần đưa sử thi Việt Nam sánh ngang với các sử thi thế giới Nghiên cứu sử thi Tây Nguyên nói chung, sử thi Êđê nói riêng sẽ cho chúng ta 3thấy rõ điều đó

9

1.2 2Trong s ố lượng tác phẩm sử thi của các dân tộc thiểu số, Êđê là dân tộc có

số lượng tác phẩm sử thi anh hùng nhiều và phong phú nhất

Sử thi Êđê đầu tiên được sưu tầm, phát hiện là 2Đam San2 Viên công sứ người Pháp là Lêôpôn Sabachiê đã có công trong việc tìm ra sử thi nổi tiếng này với cái tên ban đầu là 2Truy ền thuyết về Đam San2.Sự 3phát hiện ra tác phẩm sử thi 2Đam San 2đã khơi gợi sự tìm tòi hào hứng 3của các giới quan tâm Đến năm 1955, G.Congđominax

giới thiệu sử thi thứ hai của dân tộc Êđê là 2Đam Di 2(do Angtomaxsisưu tầm) Năm

1963, một số cán bộ người Việt và người Êđê đã công bố thêm 6 tác phẩm nữa là 2Xinh Nhã, Đam Di, Khinh Dú, Đam Droăn, Y Prao, Ypan 2Sau đó, vào 3 năm từ 1984 đến

1986, trong đợi sưu tầm tổng hợp về Folklore của Viện văn hóa dân gian và sở văn hóa thông tin Đak lak, các tác giả đã 3sưu 3tầm được thêm khá nhiều sử thi mới, đưa tổng số

sử thi Êđê lên đến gần 20 tác phẩm Trong những sử thi mới được sưu tầm gần đây 3có 3thể kể : 2Đam Kteh Mlan2(Nguyễn Hữu Thấu sưu tầm và biên soạn năm 1983), 2Hđung-Ythu, Mdrongđăm - Hbia Blao, Hbia Blao-Mtao, Đam thi,

3

Với một khối lượng tác phẩm 3sử 3thi, chủ yếu là 3sử 3thi anh hùng, 3phong phú như

thế chúng ta có thể có đủ cơ sở để đưa ra những nhận định, đánh giá, giá trị chuẩn xác về những đối tượng cần nghiên cứu của sử thi anh hùng Êđê Việc chọn sử thi anh hùng Êđê làm đối tượng nghiên cứu với mong muốn tìm hiểu và làm rõ thêm

những đặc điểm nghệ thuật đầy giá trị và sức hấp dẫn của đối tượng này là cần thiết

1.3 3S ử thi anh hùng Tây Nguyên, trong đó có sử thi anh hùng Êđê là những tác

ph ẩm sử thi cổ sơ :

1Chúng ta biết xã hội của sử thi chính là giai đoạn cuối của chế độ công xã nguyên thủy Tất cả những nội dung được đề cập trong sử thi chính là

những nét biểu hiện rõ nét nhất tình hình lịch sử - xã hội của người Êđê thời cổ Nói như nhà nghiên cứu Phan Đăng Nhật 5nh ững hình thức cổ điển lẫy lừng của

s ử thi ra đời vào thời kỳ trước khi xuất hiện xã hội có giai cấp Ở đó, lịch sử con người còn ở giai đoạn bình minh, ngây thơ, không có bóc lột, không có thống trị cho nên xã h ội chất phác, giản dị, tốt đẹp"! 5Những thành quả sưu tầm và nghiên

cứu hơn 70 năm qua cho chúng ta có thể đánh giá rằng sử thi anh hùng Êđê, trong bước tiến chung của sử thi Tây Nguyên, là những bộ sử thi cổ sơ, ra đời và hình thành trên cơ sở xã hội trước khi ra đời sử thi cổ đại như Il7yade-Odyssée 7của Hy

Lạp hay 7Mahabharata, Ramayana 7của Ấn Độ

những đặc trưng thể loại Bởi thực chất, tình hình lịch sử xã hội của thời đại sử thi trong

từng tác phẩm là cơ sở thực tế khách quan của chúng về mặt nội dung cũng như nghệ thuật " 3Chính đặc điểm của xã hội thời cổ với chiến tranh liên miên, với quan hệ dân

ch ủ bình đẳng nguyên thủy, với quan niệm hiện thực huyền ảo đã tạo nên đặc điểm về

n ội dung và hình thức của sử thi - khan"

9

1.4 2S ử thi Êđê, cũng giống như những tác phẩm sử thi anh hùng Tây Nguyên khác, ch ứa đựng những giá trị nhiều mặt

3

Những cuộc chiến tranh triền miên giữa các buôn làng, giữa các tù trưởng, là

những phản ánh sâu sắc về một đời sống lịch sử xã hội Sử thi anh hùng Êđê còn phản ánh rất rõ nét những quá trình hình thành và chuyển biến của chế độ xã hội Hơn nữa,

tìm hiểu sử thi Tây Nguyên cũng có nghĩa chúng ta phải đi sâu tìm hiểu những giá trị văn hóa dân gian của các dân tộc thiểu số Đó là những yếu tố quan trọng, không những giúp ích cho việc tìm hiểu những yếu tố thi pháp, đối tượng nghiên cứu chính của luận

án mà qua đó còn có thể có những cái nhìn cụ thể hơn về những vấn đề lịch sử, văn hoá,

xã hội của các tộc người Tây Nguyên, đặc biệt là dân tộc Êđê

8

Nghiên cứu sử thi Việt Nam - Phan Đăng Nhật,sách đã dẫn,tr.726

2

1.5 Nghiên c ứu thi pháp sử thi anh hùng là một hướng nghiên cứu mới (đối với

th ể loại này) giúp tìm hiểu cấc đặc điểm nghệ thuật một cách đầy đủ, sâu sắc và chính xác hơn

3

Từ khi tác phẩm sử thi đầu tiên ra đời cho đến nay, có rất nhiều công trình nghiên cứu

của các nhà nghiên cứu văn học, các nhà dân tộc học đề cập đến sử thi và các vấn đề liên quan đến thể loại này Những vấn đề được đem ra mổ xẻ hầu hết xoay quanh sử thi anh hùng với những thời điểm ra đời, đặc điểm nội dung chủ đề, nhân vật, ngôn ngữ,

Luận án này mong muốn bước tiếp những bước đi trong việc nghiên cứu những đặc điểm sử thi vốn còn tiềm tàng rất nhiều điều bí ẩn thú vị Bằng việc tiếp cận 5 tác phẩm

sử thi tiêu biểu của dân tộc Êđê, luận án mong sẽ tìm thêm những đặc điểm nghệ thuật

vô giá của thể loại này

9

1.6 3M ột lý do nữa khiến chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài này đó chính là :

Vì vị trí vô cùng quan trọng của sử thi trong việc giữ gìn, tôn tạo những giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số Trong xã hội ngày nay, vấn đề giữ gìn và phát huy những giá trị văn hoá của các dân tộc trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam không

chỉ là công việc của riêng dân tộc đó mà đã trở thành một nhiệm vụ vô cùng quan trọng

của toàn thể nhân dân cả nước.Việc bảo tồn và tôn trọng những giá trị văn hóa dân tộc

sẽ góp phần rất lớn trong việc bảo vệ sức mạnh quốc gia, cân bằng môi quan hệ khăng khít giữa các dân tộc Điều này cũng là một việc làm quan trọng giữ vừng tình đoàn kết

và hoa bình dân tộc Bài học về tính nhạy cảm của các quốc gia đa dân tộc ở Việt Nam

cũng là bài học cho các dân tộc khác trên thế giới khi muốn giải quyết những vấn đề xung đột sắc tộc và bảo vệ, giữ vững nền độc lập dân tộc Đưa sử thi Tây Nguyên lên đúng vị trí của nó cũng là một việc làm thiết thực đóng góp cho mục đích quan trọng

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về sử thi anh hùng Êđê, tuy nhiên xung quanh

thể loại này còn khá nhiều những vấn đề chưa được giải quyết mót cách trọn vẹn.Với mong muốn tìm hiểu những đặc trưng nghệ thuật của một thể loại của một dân tộc, luận

án mong muốn khảo sát và phân tích một cách có hệ thống đặc trưng thi pháp của thể

loại này để có thể có cái nhìn chính xác và sâu sắc hơn về thể loại văn học đặc biệt của dân tộc thiểu số, qua đó, đặt nó vào vị trí đúng đắn hờn trong kho tàng văn học dân gian

Việc tìm hiểu và nghiên cứu sử thi sẽ góp phần tạo nên tiếng nói về vị trí quan trọng của

những tác phẩm này, qua đó, chúng ta sẽ có cái nhìn khác hơn về sử thi, giới thiệu

những giá trị vô giá của kho tàng văn học dân gian, đồng thời, có ý thức phát hiện và gìn

giữ những gia sản quý báu đang có nguy cơ mai một

cực kỳ thú vị Cách hình thành cấu trúc của tác phẩm sử thi, những hình tượng rất thú vị

về nhân vật anh hùng cũng như những yếu tố rất lạ về cách sử dụng ngôn ngữ sẽ là

những tiêu chí quan trọng để chúng ta rút ra những kết luận đầy đủ và chính xác về thế

giới nghệ thuật đầy hấp dẫn của sử thi anh hùng Đó cũng chính là những yếu tố tạp nên

những giá trị thẩm mỹ cho sử thi anh hùng- một điều kiện tiên quyết của bất kỳ tác phẩm văn học

3

Kết quả nghiên cứu và những thống kê trong phần phụ lục cố gắng đưa ra một cách hiểu đúng đắn về bản chất nghệ thuật của sử thi Bên cạnh đó, với những kết quả đưa ra từ những phân tích thực tế trên một hệ thống tư liệu, luận án mong muốn bước đầu đưa ra những cách nhận diện và khu biệt sử thi anh hùng với các thể loại văn học dân gian gần gũi khác, đặc biệt với sử thi thần thoại

3

3 3L ịch sử vấn đề:

3

Sử thi là một tài sản quý báu của các tộc người Tây Nguyên và là tài sản vô giá

của Văn học Việt Nam Đó là tiếng nói khẳng định những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc, giới thiệu với thế giới về một trong những yếu tố văn hóa bền vững của dân tộc

Việt Nam Với những giá trị quý báu ấy, sử thi anh hùng đã thu hút rất nhiều những tìm

hiểu, nghiên cứu của giới nghiên cứu

giới thiệu với công chúng những nét hấp dẫn hiếm có của thể loại này

3

Từ tháng 5-1927, khi Sabatier công bố bản sử thi đầu tiên thì việc nghiên cứu thể

loại văn học đặc biệt này bắt đầu thu hút khá nhiều sự quan tâm từ những nhà nghiên

cứu và những người yêu thích Công việc tìm hiểu, nghiên cứu sử thi Êđê bắt đầu từ

những tác phẩm đầu tiên mới được sưu tầm và công bố Hai công trình lớn chính thức đưa sử thi vào với tư cách như một chuyên luận là 2L ịch sử văn học Việt Nam 2của Nông

Quốc Chấn và Phan Đăng Nhật, xuất bản năm 1980 và 2Văn học dân gian các dân tộc ít người 2của Võ Quang Nhơn xuất bản năm 1983 Đây là hai công trình đầu tiên chính

thức giới thiệu sử thi Tây Nguyên với tư cách là một thể loại của văn học dân gian Việt Nam Tuy nhiên, trong luận án tiến sĩ với đề tài "Về 2th ể loại sử thi anh hùng của các dân t ộc ở Tây Nguyên", 2Võ Quang Nhơn mới bắt dầu đưa ra những khuynh hướng mới trong việc nghiên cứu sử thi và tạo sự thu hút cho các giới về những đặc điểm nghệ thuật đặc sắc của sử thi anh hùng.Từ đó, cũng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu của các nhà nghiên cứu văn học, các nhà dân tộc học đề cập đến sử thi anh hùng Êđê và các vấn

đề liên quan đến thể loại này Những vấn đề được đem ra mổ xẻ hầu hết xoay quanh

những đặc điểm về thời điểm ra đời, vấn đề thuật ngữ, đặc điểm nội dung, chủ đề, nhân

vật, ngôn ngữ, Những công trình ấy lấy đối tượng là những sử thi của các dân tộc thiểu số, chủ yếu vẫn là Bana, Êđê, M'nông như “2S ử thi thần thoại M'nông” 2của Đỗ

Hồng Kỳ, " 2Nhóm H'mông Sông c ủa dân tộc Bana Kontum" 2của Phan Thị Hồng Có

một công trình nghiến cứu khá đồ sộ và quy mô của nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Phan Đăng Nhật, công trình mang tên 2S ử thi Êđê 2 Trong công trình này, tác giả đã đặc

biệt nghiên cứu về cấu trúc của hệ thống khan và những đặc điểm thẩm mĩ Thông qua

sự khảo sát và những kết quả từ sự nghiên cứu, ông đưa ra những lý giải thú vị về sự xâm nhập giữa các văn bản trong các tác phẩm sử thi cùng thể loại Một số công trình khác cũng đã chọn sử thi anh hùng Êđê làm đối tượng nghiên cứu, chẳng hạn 2" Nh ững đặc điểm cơ bản của sử thi -khan Việt Nam" 2của Phan Đăng Nhật, " 2Tín ngưỡng dân gian Êđê và nghệ thuật sử thi Êđê" , " Nghiên cứu sử thi Việt Nam" 2của Phan Đăng

Nhật, " 2Tìm hi ểu giá trị bài ca chàng Đam San" 2của giáo sư Chu Xuân Diên, " 2Nh ững giá tr ị nhân bản cao đẹp của Bài ca chàng Đam San" 2của Hoàng Ngọc Hiến Trong

số đó, đáng kể nhất phải kể đến những đóng góp vô cùng lớn lao của nhà nghiên cứu

Phan Đăng Nhật Một chặng đường dài trong sự nghiệp nghiên cứu của mình, Phan Đăng Nhật dành nhiều cho việc nghiên cứu sử thi các dân tộc Tây Nguyên Có thể kể ra

một số công trình giá trị bên cạnh những nghiên cứu về sử thi các dân tộc khác, ông nghiên cứu sâu về sử thi Êđê Trong bài 2"Tín ngưõng dân gian Êđê và nghệ thuật sử thi Ê đê" 2đăng trên tạp chí Văn hóa dân gian năm 1996, Phan Đăng Nhật đã đưa ra nhiều đặc điểm về những nét văn hóa đặc trưng của dân tộc Êđê, trên cơ sở đó đặt sử thi Êđê trong mối quan hệ hữu cơ với những nét sinh hoạt văn hóa của chính dân tộc họ Ông cũng đã có những so sánh rất thú vị giữa sử thi Tây Nguyên với sử thi Ấn Độ và sử thi các nước ở các khía cạnh : đề tài, phương thức phản ánh, cơ sở lịch sử xã hội Trong các công trình này, ông cho rằng sử thi Tây Nguyên và sử thi các nước có cùng một đề tài

về chiến tranh, cùng hướng đến mục đích vì hòa bình, vì sự yên vui của cộng đồng Theo ông, sử thi Tây Nguyên thuộc thể loại sử thi cổ sơ còn sử thi Ẩn-Độ thuộc thể loại sử thi

cổ đại bởi thế giữa hai thể loại này sẽ có những khác nhau về quy mô tác phẩm, nhiệm

vụ của các nhân vật anh hùng, mức độ tàn khốc của chiến tranh Những khác nhau này

bắt nguồn từ sự khác nhau về tiểu loại và từ những đặc điểm lịch sử của thời kỳ hình thành sử thi Đặc biệt, vừa mới đây, Viện nghiên cứu văn hóa dân gian đã cho ra đời một công trình tổng hợp tất cả quá trình nghiên cứu của nhà nghiên cứu Phan Đăng Nhật mang tên " 2Nghiên c ứu sử thi Việt Nam"2 Đây là một cuốn sách ghi nhận những chặng đường, những thành tựu khoa học của ông trong lĩnh vực nghiên cứu sử thi, đồng thời cũng phản ánh bước tiến chung của giới nghiên cứu văn hóa dân gian Việt Nam Quá trình đi tìm và nghiên cứu sử thi Tây Nguyên còn có sự đóng góp của nhiều nhà nghiên

cứu khác Trong đó có sự đóng góp quan trọng của các nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên, Nguyễn Tấn Đắc, Đặng Nghiêm Vạn, Hoàng Ngọc Hiến, Ngô Đức

Thịnh Những đóng góp quan trọng trong việc đưa ra những nhận định về các vấn đề thuộc nguồn gốc thể loại, nội dung và nghệ thuật, những đặc điểm về nhân vật, bằng

những phương pháp nghiên cứu phong phú đã là những nguồn tư liệu quí giá cho công

việc nghiên cứu sử thi Điều này cũng giúp cho việc tiếp cận thể loại này trở nên đúng đắn, chính xác và giá trị hơn Các công trình nghiên cứu ấy đã đạt được những thành tựu đáng kể, giúp mọi người nhận rõ hơn những giá trị cơ bản trong kho tàng văn học dân gian, những đặc điểm tiêu biểu của sử thi, đặc biệt là những sử thi anh hùng Êđê ở cả hai

mặt nội dung và hình thức Những công trình, nghiên cứu chuyên sâu giúp chúng ta có

những cái nhìn chuẩn xác hơn về sử thi và điều đó dẫn đến một mong muốn đặt đối tượng này ở một góc độ nghiên cứu mới mẻ và hoàn chỉnh hơn: nghiên cứu thi pháp sử thi anh hùng của một dân tộc Dưới những thành tựu về thi pháp học, kết hợp với những

kết quả của những công trình nghiên cứu đi trước,luận án mong muốn sẽ đóng góp thêm

những nhận định mới về những đặc điểm thi pháp của sử thi anh hùng bằng một cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn

3

4 3Ph ạm vi nghiên cứu :

3

Đối tượng nghiên cứu chính của luận án là 5 tác phẩm sử thi anh hùng của dân

tộc Êđê Đó là các-sử thi 2Đam San, Xinh Nhã, Xinh Chơ Niếp, Đam Kteh Mlan và Đam Di đi săn 2.Theo chúng tôi, đây là những tác phẩm sử thi tiểu biểu nhất của dân tộc Êđê, chứa đựng khá đầy đủ, phong phú những giá trị và đặc điểm nổi bật nhất của thể

loại sử thi anh hùng Êđê Tuy nhiên chúng tôi không nghiên cứu chỉ năm tác phẩm này

Luận văn đặt các sử thi này trong mối quan hệ với các sử thi khác của tây Nguyên và cả

của các quốc gia khác trên thế giới ở những vân đề có liên quan để đưa ra những nhận định so sánh

3

Luận án không nghiên cứu tất cả những vấn đề liên quan đến sử thi như nguồn

gốc, thể loại, tất cả những vấn đề này chúng tôi sử dụng những nhận định của những công trình nghiên cứu đi trước và xem như đó là những kết luận đã được đưa ra một cách có cơ sở và được giải quyết thấu đáo Luận án tập trung nghiên cứu và phân tích

những đặc điểm thi pháp sử thi anh hùng ở ba khía cạnh cốt truyện, nhân vật và ngôn

ngữ

Sử thi là một tác phẩm văn học nhưng chứa trong nó còn có những yếu tố của

những loại hình văn hóa dân gian khác Bởi thế, trong quá trình nghiên cứu sử thi anh hùng Êđê, chúng tôi, ngoài việc vận dụng những thành tựu thi pháp học về văn học dân gian mà còn đặt đối tương này trong tương quan với những loại hình văn hóa khác

Những yếu tố ngoài văn bản sẽ được chú trọng để từ đó có được những đánh giá chính xác hơn về đối tượng Cụ thể, chúng tôi sẽ đặt sử thi anh hùng Êđê trong thời đại ra đời, phát triển của nó và trong mối tương quan với phương thức sáng tác và lưu truyền tác

phẩm - một yếu tố qui định khá nhiều những đặc tính của sử thi anh hùng Trong quá trình nghiên cứu, phân tích, chúng tôi chú trọng việc đặt đối tượng trong mối quan hệ

với cơ sở lịch sử, văn hóa, xã hội Theo chúng tôi, những đặc điểm của về lịch sử, văn hóa, xã hội sẽ chi phối trực tiếp hoặc gián tiếp đến sử thi anh hùng và những đặc điểm liên quan đến thi pháp sử thi anh hùng

5.2 9Phương pháp phân tích tổng hợp

3

Chúng tôi tập trung khảo sát sử thi anh hùng Êđê với tư cách là một chỉnh thể nghệ thuật bao gồm các thành tố có quan hệ chặt chẽ và hữu cơ Mục đích chủ yếu là khám phá những nguyên tắc nghệ thuật mang tính nội dung của tác phẩm ở những khía

cạnh khác nhau Chúng tôi nghiên cứu những ví dụ cụ thể, kết hợp phân tích để từ đó có

những kết quả tổng hợp về những bản chất đặc thù của đối tượng

Chương 1 :3 Vài nét v ề dân tộc Êđê

1 3Điều kiện địa lý

2 3Dân cư và sự phân bố dân cư

3 3Kinh tế

4 3Đời sống văn hóa của người Êđê

3

Chương 2: Cốt t3ruy ện

2.1 3Cấu trúc hoàn chỉnh của sử thi

2.2 3Sự lặp lại trong cốt truyện sử thi

2.3 3Tính độc lập tương đối trong cốt truyện sử thi

2.4 3Sự xâm nhập, gặp gỡ trong cốt truyện sử thi

3.1 3Người anh hùng văn hóa

3.2 3Người anh hùng chiến trận

B 3M ối quan hệ của nhân vật anh hùng với các nhân vật khác

- 3Nhóm nhân vật cha mẹ, tôi tớ, đám đông

1 3Tính hình tượng trong ngôn ngữ sử thi

2 3Tính kịch trong ngôn ngữ sử thi

DẪN LUẬN5 25

Chương 1 : VÀI NÉT VỀ DÂN TỘC ÊĐÊ.5 155

1.1 ĐIỀU KIỆN ĐỊA - LÝ5 155

1.2 DÂN CƯ VÀ SỰ PHÂN BỐ DÂN CƯ5 165

1.2.1 Dân cư5 165

1.2.2 Sự phân bố dân cư :5 175

1.3 KINH TẾ5 185

1.4 ĐỜI SỐNG VĂN HOÁ CỦA NGƯỜI ÊĐÊ.5 205

1.4.1 Văn hoá vật chất:5 205

1.4.2 Văn hóa tinh thần5 225

Chương 2: CỐT TRUYỆN5 305

2.1 Phần mở đầu :5 315

2.2 Phần diễn biến5 345

2.3 Phần kết thúc :5 355

Chương 3 : NHÂN VẬT5 475

3.1 Đặc điểm và hoàn cảnh ra đời :5 485

3.1.1 Nguồn gốc :5 485

3.1.2 Sự ra đời đặc biệt :5 495

3.2 Đặc điểm về diện mạo và sức mạnh5 505

3.2.1 Diện mạo5 505

3.2.2 Sức mạnh :5 525

3.3 Đặc điểm về hành động5 555

3.3.1 Người anh hùng văn hoá5 565

3.3.2 Anh hùng chiến trận5 595

3.4 Đặc điểm về sinh hoạt và đời sống :5 625

3.4.1 Lao động sản xuất:5 625

3.4.2 Quan hệ hôn nhân5 635

3.5 Đặc điềm về tâm lý , tính cách5 675

Chương 4 : NGÔN NGỮ5 765

4.1.Tính hình tượng trong ngôn ngữ sử thi:5 775

4.2 Tính kích trong ngôn ngữ sử thi anh hùng Êđê5 885

4.3 Nhạc điêu:5 945

KẾT LUẬN5 995

PHỤ LỤC5 1075

PHỤ LỤC 15 1075

PHỤ LỤC 25 1165

THƯ MỤC THAM KHẢO5 141

Chương 1 : VÀI NÉT VỀ DÂN TỘC ÊĐÊ

1.1 ĐIỀU KIỆN ĐỊA - LÝ

3

Với tổng diện tích hơn 20.000 kmP

2

P, ĐăkLak là nơi cư trú lâu đời của dân tộc Êđê

Là cư dân bản địa, dân tộc Êđê sống tập trung nhiều nhất ở ĐăkLak, ngoài ra còn sống

rải rác ở một số tỉnh lân cận như Gia Lai, Phú Yên Khu vực địa lý này từ trước đến nay

vẫn thường được gọi là Trường Sơn - Tây Nguyên Đây vốn là một vùng văn hóa quan

trọng của nước ta Cùng với sự hợp thành với các khu vực lân cận, vùng địa lý của Đăk Lak và Tây Nguyên tạo thành một khu vực địa lý - văn hóa - dân tộc rất quan trọng của Đông Nam Á

3

Các cao nguyên ĐăkLak với đất đỏ bazan giúp phát triển dễ dàng nền nông nghiệp với các loại cây lương thực, đặc biệt là nơi thuận lợi để trồng các loại cây cồng nghiệp như cao su, cafe

3

ĐăkLak có nhiều rừng nhiệt đới với tổng diện tích đứng vào hàng thứ hai trong

cả nước, bao gồm cả rừng tự nhiên và rừng nhân tạo Rừng tự nhiên ở ĐăkLak là nơi sinh tụ của rất nhiều loại thú quý hiếm như heo rừng, bò rừng, gấu, hươu, đặc biệt là voi Là loại động vật quý hiếm, voi được dùng để vận chuyển, đồng thời còn dùng để làm vật định giá trong buôn bán

với một loạt ngọn thác lớn hứa hẹn cho ĐăkLak một tiềm năng thúy điện mạnh mẽ Đăk

Lak cũng có nhiều đầm, hồ Rộng nhất và nổi tiếng nhất là hồ Lak ở buôn Jun rộng 500

ha Đây không chỉ là hồ thiên nhiên rộng lớn, đẹp về cảnh quan mà còn là nơi cung cấp

một lượng lớn cá cho toàn tỉnh

mạnh mẽ, mùa mưa bắt đầu thường trễ và không đều, phần nhiều chịu ảnh hưởng của khí hậu dãy Trường Sơn

1.2 DÂN CƯ VÀ SỰ PHÂN BỐ DÂN CƯ

1.2.1 Dân cư

3

Êđê là một trong số hơn 54 dân tộc của đất nưóc Việt Nam Xét về nhân chủng, người Êđê có những nét đặc trưng của loại hình Indonedieri (tầm vóc không cao, da ngâm đen, tóc đen và thẳng) Có những nét đặc trưng phân biệt tộc nguôi Êđê với các dân tộc khác như văn hoa, ý thức, sự tự giác dân tộc

3

Người Êđê vẫn rất tự hào về nguồn gốc Họ cho rằng tên gọi của dân tộc mình được gọi theo tên của một vị thần tối cao trong tín ngưỡng Êđê là Ê diê Ngoài tên gọi Êđê, dân tộc này còn có tên gọi khác là Rađê được dùng khá phổ biến trước đây Tuy nhiên, cho đến bây giờ, Êđê là tên gọi chính thức của dân tộc này

3

Vẫn được xem là một dân tộc có đời sống cộng đồng nhưng người Êđê vẫn phân

biệt ra thành rất nhiêu nhóm địa phương Gần 20 nhóm địa phương được phân chia ra như thế Tiêu biểu như các nhóm : Kpă, Atham, Krung, Mthur, Ktul, Dlie, Kue, Kdung, Bih, Kah, Blô, Đây là những cộng đồng tộc người có khuynh hướng thống nhất về ý

thức ngôn ngữ và văn hoá Giữa các nhóm địa phương, không có sự khác nhau nhiều mà

chỉ là những khác biệt nhỏ bé, không đáng kể Ví dụ như nhà của nhóm Kpă thường to hơn nhà của những nhóm khác Về những sinh hoạt văn hoá xã hội, giữa các nhóm chỉ

có sự khác nhau nhỏ, còn chủ yếu vẫn tuân thủ theo những truyền thống, tập tục văn hoá

mà cả dân tộc đã đề ra Trong đời sống tinh thần, ngoài những yếu tố mang tính địa phương, các nhóm vẫn có những yếu tố chung khá nổi bật Chẳng hạn, họ có chung một

số trường ca, đặc biệt là trường ca 2Đam San, 2đều tôn thờ một số vị thần như Ae Đie, Ae

Đu, H'bia, Đung Đai,

1.2.2 S ự phân bố dân cư :

3

Thống kê gần đây nhất cho biết, dân số Êđê hiện khoảng 240.000 người, sống tập trung ở ĐăkLak Theo ý kiến của các nhà nghiên cứu, tổ tiên của người Êđê di cư từ ven

biển miền Trung lên chinh phục và khai thác miền cao nguyên Đăk Lăk Với diện tích

rộng rãi nhưng dân số lại ít nên mật độ dân cư ở Đăklak tương đối thấp (chỉ ở khoảng 14-40 người / kmP

2

P)

3

ĐăkLak là nơi cư trú của hơn 40 dân tộc khác nhau nhưng Êđê là cư dân bản địa nên phần lớn sống tập trung ở vùng trung tâm, miền bắc và đông bắc của tỉnh - tức là vùng Buôn Mê Thuật và các huyện Krông Panh, Krông Buk, Easup, Mdrah Người Êđê

có quan hệ gần gũi với các dân tộc láng giềng, như dân tộc Giarai Hai dân tộc này có cùng hình thức tổ chức xã hội, nhất là trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình Nhiều phong

tục tập 3quán, một sô trường ca phổ biến của người Êđê cũng thấy ở người Giarai

và ngược lại Sự gần gũi về tiếng nói cũng khiến người ở hai dân tộc này học

tiếng nói của nhau một cách dễ dàng Như nhóm Mthur ở Gia Lai-Kontum thì hoa vào người Giarai, ở Đăk Lak thì hoa vào người Êđê Hai dân tộc sống hoa lẫn vào nhau, cả trong quan hệ hôn nhân cũng không bị trở ngại bởi những phong tục tập quán riêng

1

Người Êđê cũng có quan hệ gần gũi vói người Mơ Nông Hai dân tộc này

có chung những truyền thuyết về lịch sử, về nguồn gốc dòng; họ Người Êđê đặc

biệt có quan hệ gần gũi vói người Chăm về những nét văn hoá, phong tục tập quán, tiếng nói

1

Như đã đề cập ở phần trên, dân tộc Êđê gồm nhiều nhóm địa phương, do đó

sự phân bố dân cư phần nhiều cũng dựa theo đặc điểm đó Dân cư Êđê sống tập trung theo nhóm Nhóm Kpă là nhóm đông nhất, sinh sống ở Buôn Mê Thuật và

một phần huyện Krông Buk, Krông Pách Nhóm Atham ở vùng giữa huyện Krông Buk Nhóm Krung ở phía bắc địa vực cư trú của nhóm Atham Sự phân bố này

chủ yếu chịu ảnh hưởng lâu đời của sự phân chia bộ lạc xưa kia của các cộng đồng người Sự phân chia này còn được thể hiện trong các đặc điểm về phong tục tập quán

1.3 KINH T Ế

1

Như chúng ta biết, người Êđê sống tập trung ở các vùng cao nguyên, bao

bọc bởi núi và rừng nên cuộc sống của họ - từ sinh hoạt hằng ngày 'đến khi cuối đời - vẫn luôn gắn với rừng Đã từ lâu, họ là những cư dân nông nghiệp, thế nên,

nền kinh tế nương rẫy chiếm vị trí quan trọng trong cuộc sống của họ

rừng, làm bằng rừng : cột nhà, sàn, vách, cột trâu tế thần, nhà mồ, Rừng trong cuộc

sống của người Êđê không phải chỉ là không gian để ở, để sinh hoạt, để làm việc mà

rừng còn là thời gian theo lịch trình thời gian của họ, một thứ lịch sinh học, có liên quan

giữa con người với rừng Khi cuối đời, người Êđê cũng không thể tách mình ra khỏi cái không gian bao la nhưng gần gũi của rừng Sau lễ bỏ mả, người dân Êđê đưa người thân

của mình trở về với rừng, sống với rừng Theo họ, con người sinh ra và lớn lên từ đấy nên khi chết, họ sẽ trở về nơi nguồn cội của mình, trả lại rừng cái phần vốn là tự nhiên hoang dại đã thành người, thành văn hóa Ngươi Tây Nguyên quan niệm sau vòng luân

hồi, sau một kiếp người, xác thịt con người sẽ biến thành những giọt sương mai trên lá cây trong rừng Theo quan niệm này, rừng không chỉ là không gian tồn tại mà còn là một

thứ thời gian vĩnh hằng, là cõi vô cùng, là nơi nguồn cội của con người Bởi thế, với người Tây Nguyên nói chung và dân tộc Êđê nói riêng, rừng không chỉ là nơi để sống, không chỉ là môi trường, vật chất mà quan trọng hơn, nó là tâm linh của sự sống, là linh

hồn của con người Đó là văn hóa, chúng ta sẽ không thể tìm được bất kỳ một nét văn hóa nào của người dân Tây Nguyên mà không gắn với rừng Và cũng có thể mạnh dạn

để khẳng định rằng không hiểu rừng, không hiểu được ý nghĩa, vai trò của rừng trong đời sống con người Tây Nguyên cũng có nghĩa là chúng ta khó có thể hiểu được bất kỳ điều gì về Tây Nguyên và con người nơi đây

3

Ngoài rừng, người Êđê còn đặc biệt coi trọng nước Họ luôn có ý thức giữ gìn nguồn nước sạch sẽ Người Êđê có riêng một lễ cúng gọi là 3l ễ cúng bến nước, 3đối với người dân tộc này họ cho rằng thần nước sẽ phù hộ và cung cấp cho họ nguồn nước ngọt,

sạch sẽ, phục vụ cho cuộc sống của mỗi người và có thể chống và ngăn ngừa dịch bệnh

3

Cây trồng chính của người Êđê là lúa, ngoài ra còn có ngô, khoai, bí,, dưa, ớt, thuốc lá Người Êđê có thói quen trồng xen kẽ cây bông với lụa Ngoài giá trị kinh tế, cây bông còn có vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần Cây bông tượng trưng cho

việc gieo trổng, cho lời cấu mong mùa màng tốt tươi

sẽ thấy biểu tượng của đôi ngà voi và con chim công, hai vật nuôi quan trọng và gắn bó

mật thiết với đời sông của nguôi Êđê

3

Sống dựa vào rừng, nên người Êđê thích có không gian sinh tồn rộng Điều này hình thành nên một đặc điểm nổi bật trong lối sống của họ: thói quen dịch chuyển thường xuyên trong cuộc sống và trong sinh hoạt Sinh sống trong môi trường cao nguyên, nền kinh tế nương rẫy, người Êđê lập nương ở những nơi xa nhà, xa buôn Kiểu cư trú của họ là nửa năm ở ngoài nương, nửa năm ở trong buôn Đất đai càng hạn

hẹp, nương rẫy càng được đặt ở xa buôn Nếu chẳng may thiên tai dịch bệnh xảy ra, cả

buôn phải di chuyển đến nơi mới sinh sống Điều này giúp cho họ thói quen nhanh thích nghi với sự thay đổi của cộng đồng

3

Kiến trúc truyền thống của người Êđê có nhiều yếu tố đặc sắc thể hiện những dấu

ấn đậm nét của văn hóa dân tộc Nhà sàn dài và nhà mồ có lẽ là hai kiến trúc tiêu biểu và đặc trưng nhất cho người Êđê

3

Người Êđê làm nhà theo hướng bắc - nam Nhà có hai cửa, cửa phía trước dành cho nam giới và khách, cửa phía sau dành cho phụ nữ Khi ngủ, người Êđê quay đầu về phía đông Ngoài gian nhà chính để ở, người Êđê còn dựng thêm một số gian nhà nhỏ xung quanh như kho lúa, nhà cúng cơm, nhà mồ Ngôi nhà dài Êđê được chia thành nhiều ngăn, mỗi gia đình nhỏ sẽ ở trong ngăn được chia ấy Nhà nào càng nhiều thành

viên thì ngôi nhà càng dài Một đại gia đình cùng sống chung, sinh hoạt chung trong

một ngôi nhà

3

Kiến trúc thứ hai không thể không nhắc đến, đó là ngôi nhà mồ trong cuộc sống

của người Êđê (2hình 22) Khi một người dân Êđê chết đi, người ta thường xây dựng chung quanh ngôi mộ một ngôi nhà mồ nhằm che chắn và làm đẹp cho ngôi mộ Khu nhà mồ thường cách buôn không xa, về cơ bản, nó không có gì đặc sắc hơn ngôi nhà dài nhưng nó được trang trí rất cầu kì với bốn cột nhô cao, trên cột thường có chạm khắc nhiều hoa văn trang trí rực rỡ nhiều màu sắc, nhiều nhất là đẽo thanh hình những con

vật nuôi quan trọng trong đời sống của người Êđê như voi, chim công

những vật liệu địa phương Hai màu chủ đạo trong trang phục của người Êđê là màu đỏ

va đen Nền vải thường là màu đen hoặc màu chàm Trên nền đen, đồng bào thường dệt nhiều sọc màu xanh, đỏ chạy dọc bên khổ vải Đối với người Êđê, màu đỏ là màu chủ đạo và là màu được ưa thích nhất vì đó là màu máu của những con vật hiến sinh và là màu lửa trong các đêm lễ hội Theo quan niệm thẩm mỹ của nguôi Êđê, màu đỏ là màu tượng trưng cho máu, cho sự sống và sự tái sinh, màu đỏ được coi như thứ năng lực cho con người thời nguyên thủy Dệt vải, nhuộm vải, may vá là kết quả của sự lao động cần

cù khéo léo của người phụ nữ Êđê Những ai làm ra nhiều vải đẹp, áo đẹp là niềm tự hào chính đáng trong thôn xóm, bản làng Với người Êđê, người phụ nữ làm việc tài giỏi là tiêu chuẩn của tài năng, là danh dự, là điều kiện để có người chồng tốt Phụ nữ làm vải cho mình, lúc lấy chổng còn dùng làm tặng phẩm quan trọng cho bố mẹ chồng và để may quần áo cho chồng, con Ngoài ra, vải còn được dùng để trao đổi trong bản làng thôn xóm như một vật định giá Thông thường, trang phục người Êđê đơn giản nhưng vào những dịp lễ hội.họ thường mặc những bộ vầy, áo, khố thật đặc biệt và trang trí và màu sắc : 3"đi rẫy mặc váy hoa dệt, ở nhà mạc váy hoa thêu" 3hay " 3Ngày h ội mặc váy hoa thêu, hoa d ệt bằng chỉ đen chỉ màu Cặp váy có đính nhữnq sợi dây tua xanh đỏ, phía

sau gắn 7 7nh ững quả lục lạc" 3Trên váy, áo của người phụ nữ thêu nhiều hoa văn rực rỡ, đặc trưng nhất là các hình hình học, hình các biểu tượng thiên nhiên như sao, trăng, hoa

lá, hình các con vật quen thuộc như : chó, hươu, rùa, , hình các vật dụng quen thuộc Đàn ông thì quấn khăn nhiễu xanh đỏ, cài thêm lông chim trong ngày lễ Đồ trang sức thường được dùng từ bạc hoặc đồng Nói chung, trang phục của người Êđê đơn giản,

tạo dáng khoe đẹp

3

Trong các nghi 3l ể 3cúng thần hay trong hội hè vui chơi, lễ nghi tiếp khách, ăn

uống, một lễ vật quan trọng không thể thiếu được là vồ rượu cần Đây là loại rượu ủ theo một kỹ thuật phổ biến giống nhau Rượu được uống bằng cần trúc và tửu lượng được đo bằng cái sừng trâu, sừng bò chứ không phải đong bằng bát, bằng chai như rượu

cất 3ở 3các dân tộc khác Rượu chiếm vị trí quan trọng trong nghệ thuật ẩm thực của người Êđê Bởi thế, nó không những có mặt trong cuộc sống hàng ngày mà còn được thể hiện trong các tác phẩm văn học, đặc biệt là trong các khan : " 3Men rượu bốc lên cay con

m ắt, người già xiêu vẹo Nước rượu đỏ như cây bơ đong,, nước rượu vàng quanh như cây ho - su chưa uống đã mỏi chân, chưa nhấp đã mệt tay "

nhận và tôn trọng Các thành viên trong buôn đều là thân thuộc của nhau hoặc cùng huyết thống hoặc do quan hệ hôn nhân Vì thế mà quan hệ cộng đồng của buôn được duy trì khá bền vững và rõ nét Đứng đầu trong buôn là khoa Pin Ea, người chủ bến nước và cũng là chủ buôn Nguôi này có trách nhiệm và quyền lực kiểm soát mọi công

việc trong buôn Bộ máy tổ chức của xã hội Êđê hoàn toàn mang tính tự quản, mọi thành viên, các yếu tố liên quan như lễ hội, phong tục mang tính cộng đồng đều phải tuân theo những luật lệ mà tổ chức bộ máy ấy quy định Tuy nhiên , trong buôn làng Êđê cố

truyền , vai trò của già làng (3hình 33) - những vị đứng đầu một dòng họ , đứng đầu một gia đình lớn , một công xã gia đình hoặc là người chồng của một phụ nữ đứng đầu một dòng họ ( khoa jêu hay khoa sang ) - lại rất được coi trọng Uy tín của các già làng trước

hết là ở sự mẫu mực trên nhiều phương diện , họ trở thành tấm gương , niềm tin và sự ngưỡng mộ của cộng đồng và của thế hệ trẻ Chính các già làng là những người giữ gìn,

bảo vệ và truyền bá những truyền thống văn hóa của dân tộc Những tinh hoa văn hóa

hiện tồn như các thiên sử thi, các bộ tập quán pháp kì vĩ, hàng ngàn truyện cổ, hàng vạn câu tục ngữ, châm ngôn đã được lưu truyền đến tận ngày nay, đều do các già làng truyền lại Những công trình kiến trúc như nhà rông, nhà mồ, nhà dài đều do các già làng tạo dựng và truyền dạy cho thế hệ sau Những tri thức dân gian về thiên nhiên và xã

hội, những kinh nghiệm quí báu trong sản xuất, trong đấu tranh, những phép tắc ứng xử trong vô vàn phức tạp đều được các già làng chung đúc lại và truyền bá cho đời sau làng kho vốn

3

Hợp thành buôn Êđê là những gia đình, thường là đại gia đình mâu hệ sinh sống trong những ngôi nhà dài Trong xã hội Êđê cổ truyền, đứng đầu đại gia đình là Khoa Sang - người đàn bà cao tuổi và có uy tín nhất đứng ra trông coi tài sản, hướng dẫn sản

xuất, điều hoa các mối quan hệ giữa những thành viên, thay mặt đại gia đình quan hệ

với xã hội Mọi của cải gia đình đều là của chung và được thừa kế theo dòng nữ Những

kiểu đại gia đình ấy trong xã hội Êđê nay đã ít dần, quy mô cũng bị thu hẹp (thường chỉ còn 3, 4 gia đình nhỏ sống chung trong một ngôi nhà dài, làm ăn riêng, và dần dần tách

ra thành những gia đình hạt nhân gồm vơ, chồng và con cái) Ngoài các thành viên chính, trong một gia đình còn có thêm tôi tớ, nô lệ Số người này xuất thân từ các gia đình nghèo, khó khăn không nơi nương tựa hay được đem về như những chiến lợi

phẩm của các cuộc chiến tranh giữa các làng

3

Trong mỗi buôn đều có những phạm vi đất đai riêng được xác định bởi những đường ranh giới tự nhiên có tính chất quy ước, mọi người đều biết rõ, giữ gìn và được các buôn láng giềng thừa nhận Nó có ý nghĩa như là sự qui định quyền sở hữu và nhiệm

vụ của công xã đối với đất đai cũng như những quyền lợi khác Tính cộng đồng được

thể hiện trong việc mọi người tuân thủ những qui định khá nghiêm ngặt về việc giữ gìn tài sảnchung của cả làng Sự xâm lấn.của các buôn làng kế cận là nguyên nhân chính tạo nên những xung đột và những cuộc chiến tranh trong thời đại sử thi Buôn làng Êđê luôn

trong tình trạng sấn sàng cho một cuộc chiến, tính quân sự thể hiện trong cách xây dựng làng 3"Làng có t ể chức quân sự gồm các đội dân binh đứng đầu là thủ lĩnh dân sự ( tù trưởng ) với sự giúp việc của thủ lĩnh quân sự Xung quanh các làng đều được rào kỹ

b ằng cách trồng nhiều lớp tre dày, lại thêm hệ thống phòng thủ bằng cạm bẫy, chông,

h ầm hố, kể cả việc phòng thủ bằng bùa yểm." 3Khảo sát những tác phẩm sử thi tiêu biểu như 2Đam San, Đam Di 2chúng ta cũng phát hiện những điều này: 3"H ọ đi tràn ngập cả vùng C ả đảm đông tới suối, lội qua suối tới rào Hàng rào trồng hai lớp tre, một lớp tre alê và m ột lớp mơô Hai đầu là hai cổng kiên cố "3Hay như sử thi 2Đam San 2đã miêu tả

rất chi tiết làng của tù trưởng thù địch Mơtao Mơxây: " 3Làng ở lưng chừng sườn đồi Trên sườn đồi, trâu lố nhố đen như những quả dưa chín Bờ đỏ như dưa ương Trâu bò lúc nhúc như mối-trắng , như kiến đen Nhà cửa nhiều như cát Nước suối chảy trên

nh ững tảng đá bằng Hàng rào phía thấp bằng mây và sắt, phía cao bằng gai Lối đi vào c ắm đầy chông, dầy đến nỗi nếu có ném vào quả cà thì cà cũng cắm luôn vào đầu

ch ổng Nếu có con sóc nhảy vào thì mình nó đã bị thủng nát trước lúc chân đụng đất 7c ổng 7vào làm b ằng hai lớp tre mơô và hai lớp tre alê Cột cổng to bằng ba cây lớn ghép l ại" 3Không gian đó chính là một không gian thích hợp nhất cho cuộc sống của con người thời đại sử thi, một thời đại mà chiến tranh giữa các buôn làng, các tù trưởng thù địch trở nên thường xuyên và liên tục " 3Tóm l ại, tổ chức quân sự hóa là tình hình phổ

bi ến, hoạt động chuẩn bị chiến tranh và chiên tranh là nhiệm vụ thường trực trong các làng buôn trước đây" 3Khái quát một số chi tiết để thấy rằng vai trò của buôn làng trong đời sống của người Êđê hết sức quan trọng Đó không chỉ là một vùng đất để ở, để sinh

hoạt mà còn là nơi khẳng định vị trí, quyền làm chủ của từng cộng đồng, là nơi duy trì

sự sinh tồn của từng gia đình, từng buôn Buôn ở đây còn hao hàm là một nơi phòng thủ

và bảo vệ chắc chắn cho mọi người, bởi thế, nó luôn được chú trọng để có một hệ thống phòng thủ tốt, phải có lực lượng quân sự mạnh Muốn được như thế, buôn làng phải có

một người thủ lĩnh tài giỏi để trước tiên tạo một nền kinh tế vững vàng cho buôn làng Đại diện ở con người này phải là ý chí, sức mạnh và sự anh hùng Bên cạnh đó, sức

mạnh cộng đồng, sự đoàn kết cộng đồng là yếu tố quyết định sự tồn tại vững chắc của

từng thành viên trong buôn và cũng cho chính sự tồn tại của buôn làng đó Tuy nhiên, như trên đã nói, mọi của cải vật chất đểu được coi như là của chung nhưng không phải

vì thế mà mọi người có thể sử dụng tuy tiện theo ý mình Mọi quyết định đểu phải phù

hợp với tập tục mà gia đình và buôn, làng qui đinh Chính những luật tục này đã tạo nên

những nét đặc trưng cho từng dân tộc, cho những giá trị xã hội rất khó phá vỡ

3

1.4.2.2 Một đặc trưng cơ bản của dân tộc Êđê là tính cộng đồng được

bộc lộ khá sâu sắc giữa các buôn, thể hiện rõ qua sự giúp đỡ lẫn nhau trong

sản xuất và trong sinh hoạt Buôn làng Êđê rộn rịp, sôi động hẳn lên mỗi khi một gia đình nào đó trong buôn có tiệc, lễ hay các lễ hội trong năm của toàn buôn

3

Xã hội Êđê đặc thù là một môi trường mang tính cộng đồng, dân chủ và bình đẳng Giá trị nhân bản cao của văn hoa Êđê được thể hiện trong từng nét sinh hoạt Các

lễ hội như lễ cúng bến nước, cúng cầu mưa, của toàn buôn hay lễ đặt tên, lễ cầu sức

của từng nguôi, từng gia tộc đều trở thành công việc của mỗi người, của toàn buôn Nguôi góp công sức, người góp của cải để cùng tổ chức, cùng tham gia Dù là thất bại hay thành công, lợi lộc hay mất mát thì mọi người cùng chung vai, chung sức sẻ chia và hưởng thụ Tính cộng đồng của người Êđê thế hiện cao trong các lê hội Họ cùng múa, cùng hát, cùng trò chuyện, vừa để vui chơi, vừa để tạo nên những giá trị văn hoa truyền

thống cho dân tộc mình

3

1.4.2.3 Xã hội Êđê cũng có những qui định riêng về 3lu ật pháp, 3còn

gọi là luật tục Luật tục Êđê đưa vào những chuẩn mực cổ truyên Người Êđê vẫn sử dụng những biện pháp có tính mê tín, khi bên nguyên, bên bị đã được xét sử xong bao giờ cũng kèm theo những lễ nghi nhằm chấm dứt oán thù giữa hai bên, dưới sự chứng giám của thần linh Điểu này, nếu bỏ qua

những nhận xét khắt khe về sự hạn chế tư tưởng, thì đây là một đặc điểm riêng, rất đặc biệt mang tính nhân văn cao của người Êđê

3

Xã hội Êđê có nhiều dòng họ khác nhau như Ayun, Êban, Hđruê, Mlôduôn Du, Hmok, Xuất phát từ hai họ gốc là Niê và Mlô Theo luật tục Êđê những người trong cùng hai dòng, hai họ gốc này không được lấy nhau, nếu vi phạm xem như loạn luân Khảo sát những sử thi có đề tài hôn nhân như 2Đam Kteh Mlan, 2chúng ta thấy rất rõ sự

áp dụng khá khắt khe luật tục này

1.4.2.4 Ở xã hội Êđê cổ truyền, đời sống hiện thực của con nguôi gắn chặt vói 3tín ngưỡng và lễ thức 3như hình với bóng Các thần linh ở ba tầng : trời, mặt đất và dưới mặt đất Các Yang hầu như ở trong mọi vật

3

Quan niệm cố truyền Êđê cho rằng vạn vật hữu linh Con người, sông núi, cây

cỏ, chiêng ché đều có Yang, đều có những tâm tư tình cảm, có thể vui, có thể buồn, có

thể bằng lòng hoặc bất bình Mạnh yếu, hoà hợp hay xung khắc đều ở các Yang Các Yang, theo người Êđê, ảnh hưởng sâu sắc đến con người, vạn vật chung quanh Do có quan niệm này mà con người luôn trân trọng mọi vật

3

Thờ cúng là một hoạt động chi phối rất mạnh mẽ, sâu sắc đời sống tinh thần của người dân Êđê Các lễ thờ cúng rất đa dạng và được chia thành các nhóm như : nghi lễ thuộc vòng đời người, nghi lễ nông nghiệp và các nghi lễ khác

3

Theo quan niệm cổ truyền của người Êđê, đất, nưóc đều do các thần Aê Điê, Aê

Đu sáng tạo nhưng mỗi thứ đều có thần riêng.Theo đó, con người khi khai thác đất đai

phải tuân theo tập tục, thực hiện những kiêng kỵ và các lễ nghi cần thiết đối với các thần

để mùa màng tươi tốt, dòng họ, thôn xóm thịnh người, thịnh của Theo quan niệm của người Êđê, sự thành công hay thất bại của sản xuất hoàn toàn phụ thuộc vào các thần linh, các hồn lúa Trong lao động nương rẫy, hàng loạt lễ nghi được tiến hành khá đa

dạng, phong phú, môi mùa có những lê nghi phù hợp Người Êđê nhìn trăng tính tháng

và công việc nương rẫy được tiến hành theo từng tháng khác nhau Để bước vào công

việc của mỗi mùa, họ theo dõi các hiện tượng tự nhiên để phán đoán thời tiết, từ đó thực

hiện các lễ như : lễ tìm đất, lễ gieo hạt, lễ làm cỏ, lễ cầu mưa, lễ lúa trổ bông, lễ cơm

mới, lễ rước hồn lúa vào kho

3

Các lễ cúng mang tính cộng đổng buôn để cầu mong mùa màng tươi tốt, gia súc nhiều con, mau lớn, mọi người đều khoẻ mạnh và có cuộc sống yên vui Các lễ nghi khác, như lễ cúng nỏ tiến hành trước khi đi săn nhằm cầu mong cho cuộc săn được may

mắn và thành công; lễ cúng bến nước được tiến hành hàng năm nhằm cầu mong nước đầy đủ

3

Dân tộc Êđê có nhiều nghi lễ liên quan đến vòng đời của một con người Nghi

thức khá nổi bật và quan trọng có lẽ là những nghi lễ trong tang ma Lễ tang trong một gia đình thường được tổ chức trong vòng ba ngày, ngày thứ ba là ngày đưa ma Ngôi mộ

của người Êđê thường được đặt trong những khu rừng hoang sơ nên ý thức phô trương,

phòng thủ khá rõ Quanh ngôi mộ người ta dựng lên một hàng rào nhằm che chắn cẩn

thận cho ngôi mộ và cũng để chống thú dữ

3

Người Êđê không theo tín ngưỡng thờ tố tiên nên ít nhất là một năm sau khi người thân qua đời, người ta tổ chức một lễ bỏ mả nhằm vĩnh biệt người chết và tiễn người chết về một thế giới khác Lễ bỏ mả là một lễ đặc trưng của nguôi dân Tây Nguyên Vào ngày đầu tiên của buổi lễ, nhiều người trong gia đình và trong làng đến cùng nhau chặt cây để dựng cho ngôi mộ một ngôi nhà mới Trước ngôi mộ, người ta thường đẽo cây thành những hình trang trí đẹp, lạ mắt, thấy nhiều nhất là hình voi và chim công Sau đó, thầy cúng làm lễ cho ngôi mộ Hai ngày tiếp theo là hai ngày sinh

hoạt vui vẻ cho cả cộng đồng Mọi ngưòi ca hát, ăn uống trò chuyện với nhau để tiễn đưa linh hồn người chết về một thế giới khác, về với tổ tiên của họ Điều này thể hiện rõ quan niệm của ngưòi Êđê về một thế giới thứ hai, thế giới của nguồn gốc tổ tiên Lễ bỏ

mả ra đời thể hiện trách nhiệm của người sống đối với người chết và cũng thể hiện quan

niệm người góa bụa được trả lại hạnh phúc cá nhân Lễ bỏ mả là sự biểu hiện cao nhất tinh thần nhân đạo cao cả và tinh thần cộng đồng sâu sắc của người của Êđê nói riêng và

của các dân tộc Tây Nguyên nói chung

3

Người Êđê thường xuyên tổ chức những nghi lễ trong vòng đời người như

những nghi lễ trong sinh đẻ ,gồm lễ cầu xin dễ đẻ, lễ thổi tai, lễ đặt tên (3hình 4) 3; những nghi lễ cầu chúc sức khỏe, những nghi lễ trong cưới xin và trong tang ma Tất cả những

lễ nghi này có thể được tổ chức cho một cá nhân, một gia đình, cũng có thể là được tổ

chức cho toàn buồn Dù là ở phạm vi nào, chúng cũng được mọi người thực hiện một cách nghiêm túc, chu đáo, xem như đấy là những nghi lễ bắt buộc phải thực hiện

3

Lễ cưới của người Êđê cũng được thực hiện một cách hết sức đặc biệt Lễ cưới được tiến hành theo 4 bước, bao gồm: lễ hỏi chồng, lễ thỏa thuận, lễ gọi chồng, lễ lại

mặt Bốn bước trên xét về cơ bản hầu như không có gì khác với với lễ cưới của các dân

tộc khác, nhưng có một điểu khá đặc biệt là người phụ nữ sẽ là người chủ động đi hỏi

chồng và một chế độ hôn nhân cư trú bên vợ Đây là một tàn dư của chế độ mẫu hệ, còn khá đậm nét Vai trò của người phụ nữ 3ở 3đây khá quan trọng Gia đình nhà gái sẽ chủ động đi hỏi chồng và phải chấp nhận những yêu cầu thách cưới từ phía nhà trai thì lễ cưới mới được tiến hành Sau hôn lễ, người chồng sẽ sang sống ở nhà vợ và nếu như có

vấn đề nào khiến cho cuộc hôn nhân ấy tan vỡ thì gia đình nhà gái phải bồi hoàn một số

tiền, hoặc của cải cho nhà trai xem như để bồi thường cho nhà trai Những qui định này được mọi người trong buôn làng tuân thủ một cách nghiêm ngặt Luật tục Êđê có riêng

những qui định về vấn đề này, để khi có bất kỳ vấn đề gì xảy ra xung quanh một cuộc hôn nhân,người ta sẽ giải quyết một cách hợp tình họp lý

3

Bên cạnh những lễ nghi thuộc vòng đời người, dân tộc Êđê còn có rất nhiều

những lễ hội phong phú, đặc sắc phục vụ cho các sinh hoạt văn hóa tinh thần của mọi người Đặc biệt có thể kể đến là lễ hội cồng chiêng 3(hình 35).Với người dân Êđê nói riêng và các dân tộc Tây Nguyên nói chung, hình ảnh của những bộ cồng chiêng trở nên thân thuộc, quí giá và cũng hết sức thiêng liêng Những đêm sinh hoạt lễ hội cồng chiêng thể hiện một nét văn hóa mang đậm phong cách Tây Nguyên Hơn nữa, lễ hội này còn là nơi biểu trưng mạnh mẽ nhất tính cộng đồng của các tộc người Tây Nguyên Điều này giải thích vì sao trong rất nhiều những trang sử thi anh hùng, hình ảnh của

cồng chiêng xuất hiện thường xuyên, đặc biệt trong những lần người anh hùng và nhân

vật của mình ăn mừng thắng trận hay trong những đêm sinh hoạt lễ hội cộng đồng.Âm thanh vang vọng của tiếng cồng, tiếng chiêng đã trở nên quen thuộc và linh thiêng đối

với người dân Tây Nguyên Sự giao cảm ấy không chỉ đối với con người mà với cả vũ

trụ

3

Một nét văn hóa không, thể thiếu trong những đêm lễ hội cộng đổng của người dân Êđê là điệu múa đặc trưng của dân tộc, đó là điệu múa chim Grứ 3(hình 63) Đây là

một điệu múa dành cho phụ nữ, số lượng người tham gia từ 5 đến 7 người Động tác chủ

yếu trong điệu múa này là sử dụng sự uyển chuyển của đôi bàn tay để tạo thành những

nhịp điệu mạnh mẽ của cánh chim Grứ đang vỗ hoặc đang bay Những người phụ nữ khi

thực hiện điệu múa này thường mặc những trang phục rất đẹp, thậm chí là trang phục đẹp nhất Điều đó thể hiện sự trân trọng của người thể hiện với điệu múa của dân tộc và

với tính chất nghiêm túc của buổi lễ Cho đến tận bây giờ cũng chưa có ai có thể giải thích được vì sao người dân Êđê lại chọn hình tượng chim Grư để đặt tên cho điệu múa

của dân tộc mình, chỉ biết rằng nó đã có mặt từ rất lâu, được mọi người yêu thích và không bao giờ nó vắng mặt trong những sinh hoạt lễ hội của cộng đồng, đặc biệt là trong

những nghi lễ trọng thể như lễ ruốc thần, lễ bỏ mả

3

Nhắc đến văn hóa Êđê, chúng ta không thể nào không nhắc đến những tác phẩm

sử thi hoành tráng của dân tộc này Đây là một tài sản vô giá mà dân tộc Êđê may mắn

có được Những đêm kể sử thi, kể khan (3hình 37) đã là những đêm sinh hoạt văn hóa đậm tính dân tộc Trong một ngồi nhà dài, người ta ken vai ,ngồi một cách nghiêm túc, chờ đợi Mùi thuốc, mùi khói, hơi ấm nồng của lửa đã tạo nên một không khí, một thế giới

rất riêng cho những tác phẩm sử thi Khan thường được kể bởi một nguôi già làng, một nghệ nhân giàu kinh nghiệm Trong đêm kể khan, người nghệ nhân gần như tạo dựng

lại một thế giới rất hùng tráng , sống động của một thời đại sử thi đầy hào hùng của dân

tộc Một tác phẩm sử thi được kể thường diễn ra trong 3 đêm liên tục, ở đó, những nhân

vật như Đam San, Xinh Nhã, Đam Di, xuất hiện trong sự hình dung rất thật của mọi người Người kể và người nghe như cùng hoà vào một không khí mê hoặc của những người anh hùng dân tộc Người kể thì kể suốt đêm, người nghe cũng ngồi thưởng thức

suốt đêm Người ta không nghe bằng tai mà cồn được cảm nhận bằng mắt, bằng tâm tư,

bằng tình cảm Sử thi thu hút mọi người bằng những yếu tố văn hóa đặc sắc đã tồn tại lâu dài qua rất nhiều thế hệ Trong tình cảm của người dân Tây Nguyên, những đêm kể khan ấy là truyền thống văn hóa quí báu của chính dân tộc họ

Chương 2: CỐT TRUYỆN

3

Trong thể loại truyện dân gian, cốt truyện đóng vai trò quan trọng và là đối tượng được quan tâm chú ý nhiều nhất trong quá trình nghiên cứu Bởi những tính chất đặc trưng của mình, cốt truyện trong sử thi hoàn toàn có một nội dung cụ thể, được xác định, trong đó, các sự kiện, biến cố chính và các hành động xoay quanh những sự kiện đó được xâu chuỗi và phát triển một cách cụ thể trong suốt quá trình diễn tiến của truyện Sự hấp dẫn của cốt truyện góp phần tạo nên sự hấp dẫn của chính tác phẩm và quyết định sự tồn tại lâu dài hay không của tác phẩm trong không gian và thòi gian Điều này hoàn toàn đúng với cốt truyện sử thi Hơn bất cứ tác phẩm văn học dân gian thuộc thể

loại tự sự nào, cốt truyện sử thi tái hiện đầy đủ, trọn vẹn và chi tiết tất cả những sự kiện chính, quan trọng có liên quan đến diễn tiến của truyện và việc miêu tả, phác họa tính cách và cuộc đời của nhân vật, đặc biệt là nhân vật chính - người anh hùng

3

Sử thi anh hùng là những câu chuyện có cấu trúc hoàn chỉnh, nó đảm bảo tính

trọn vẹn của một tác phẩm văn học hoàn chỉnh Trong sử thi, mỗi câu chuyện được đề

cập đều hướng vào cuộc đời và sự phát triển hành động của nhân vật chính nhằm phản ánh quan điểm, tư tưởng và thẩm mỹ của nhân dân đối với hiện thực xã hội Cốt truyện

sử thi thường được bố cục thành 3 phần: 3ph ần mở đầu, phẩn diễn biến và phẩn kết thúc 3.Ba phần này được thiết kế chặt chẽ và vế cơ bản được sắp xếp theo trật tự biên niên Có nghĩa là cái gì xảy ra trước kể trước, cái-gì xảy ra sau kể sau.Chất liệu và đơn

vị cơ bản để tạo thành cốt truyện là các sự kiện - đó là những sự việc có tác động và ảnh hưởng đáng kể đến số phận và tính cách của nhân vật Các sự kiện đó được xây dựng từ

những hành động, sự kiện của các nhân vật, nhất là các nhân vật chính và các nhân vật đối lập với nó Bởi chính những mặt đối lập này tạo nên tình huống và những xung đột đặc biệt của sử thi Trong sử thi, các sự kiện quan trọng là những cuộc đấu tranh của

những nhân vật anh hùng chống lại các tập tục cũ, chống lại những mầm áp bức bốc lột

vừa nảy nở trong cuộc sống của bộ tộc Tuy nhiên, 2xung đột chính của một tác phẩm

s ử thi lại là những xung đột giao tranh2 Đây là loại xung đột tiêu biểu nhất, đặc thù

nhất của sử thi anh hùng, nó trở thành một đặc điểm có tính chất loại hình của thể loại này Chúng ta dễ dành nhìn thấy những loại xung đột chiến trận nảy sinh thường xuyên

trong sử thi Nói như Heghen, 3"tình hu ống phù hợp nhất với sử thi đó là các xung đột

c ủa trạng thái chiến tranh Thực vậy, trong chiến tranh, chính toàn bộ dân tộc đang vận động Nó bị kích thích phải hành động bởi vì nó phải bảo vệ toàn bộ bản thân mình" 3 Các sự kiện ấy tạo nên những xung đột trong tác phẩm Trên sườn những xung đột này, nhân vật anh hùng thực hiện hành động để giải quyết mâu thuẫn 3"Nh ững tác giả sử thi anh hùng r ất giỏi trong việc mô tả các trận giao tranh Phần lớn dung lược tác phẩm sử thi 2Mahabharata 2c ủa Ấn Độ mô tả các cuộc giao chiến, những cuộc đấu gươm tinh nhu ệ giữa hai dòng họ quí tộc Tuy nhiên không chỉ mấy anh em hai dòng họ đánh nhau: năm người họ Pan-da và năm người họ Ka-u-ra Gần như toàn thể dân Ẩn Độ cổ đại tham gia vào trận chiến này"

3

Tất cả những yếu tố này làm vật liệu để tạo nên cốt truyện sử thi " 3Trong các c ốt truy ện sử thi Êđê, mỗi sự kiện, mỗi chuỗi hành động, được thể hiện khá hoàn chỉnh trong m ột phần nào đó của tác phẩm Theo thời gian, nhân vật được đặt vào những hoàn c ảnh, những mâu thuẫn ngày càng cao hơn và sau đó, các hành động tương ứng

c ủa nhân vật, các biến cố diễn ra và dần dần kết thúc cốt truyện P

thứ nhất, miêu tả nội dung câu chuyện, thứ hai, là cơ sở thể hiện tính cách nhân vật

3

Những tác phẩm sử thi dùng làm tư liệu, tuy đề cập đến những nội dung khác nhau nhưng cũng như nhiều tác phẩm sử thi khác, chúng có cùng một cách tổ chức cốt truyện và sẽ không quá chủ quan khi nói rằng chúng đảm bảo những đặc trưng cốt truyện truyền thống của sử thi

2.1 Ph ần mở đầu :

3

Mỗi tác phẩm đều chức đựng một nội dung cốt truyện riêng biệt nhưng các phần

mở đầu trong tác phẩm gần như tương tự nhau Mở đầu một tác phẩm sử thi bao giờ

cũng là những lời giới thiệu về hoàn cảnh gia đình và nguồn gốc xuất thân của nhân vật Sử thi 2Xinh Nhã , 2sự mở đầu đồng thời cũng là lời giới thiệu nguồn gốc gia đình của Xinh Nhã " 3Gia rơ Kốt và Hơ bia Đá kết thành vợ chồng, buổi sáng lo việc rẫy, chiều

lo vi ệc nhà, chịu khó làm nương rẫy để khỏi đói rét hai vợ chồng trở nên giàu có Tin truy ền đi buôn phía đông,lànq phía tây.ở một ngày, nghỉ một tháng, qua một mùa xuân,

Hơ bia Đá có mang 3 " [II - 87] Đây là đoạn giới thiệu về cha mẹ của Xinh Nhã, cả hai có một gia đình sung túc và hạnh phúc Trong lễ thổi tai cho Xinh Nhã, xung đột xảy

ra với vợ chồng Gia rơ Bú Và đây chính là tình huống được nêu lên, dẫn đến việc trả thù của Xinh Nhã Trong khi miêu tả hoàn cảnh gia đình và tình huống, sử thi đồng thời

giới thiệu về nhân vật kèm vào đó là những lời ngợi ca Ngợi ca về sức mạnh, về vẻ đẹp,

về sự phi thường và giàu sang Đặc biệt trong phần mở đầu này các tác giả sử thi anh hùng chú trọng đến việc miêu tả chân dung nhân vật Khác với cổ tích, đặc biệt là cổ tích thần kỳ, không quan tâm đến việc miêu tả chân dung, y phục, không quan tâm đến hình dáng bề ngoài của nhân vật, với cổ tích, nhân vật trông như thế nào không quan

trọng " 2Truy ện cổ tích không 2s ử 2d ụng nghệ thuật miêu tả chân dung "

l ạc bằng đồng Họ đều đeo dao nhỏ chạm đùi, thắt gươm dài chạm đất Quai nón thắt

b ằng nhữnq sợi dây đỏ rực, đung qua đưa lại Đầu họ chít những khăn nhiễu xanh như lông con chim gâu e, hai đuôi khăn thả dài sau gáy, mỗi lần quay đầu bên này, bên kia trông như đuôi con chim choai Mắt họ tinh nhanh như mắt vẹt bay nghiêng, mắt chim kơ-kiêng bay vòng, liếc sắc như gươm, nhìn sắc như dao, đúng là mắt của trai hùng trai

m ạnh" 3Hay như đoạn mở đầu trong sử thi 2Đam Di đi săn 2: " 3Đam Di có 57 7anh em, b ốn trai m ột gái, được mẹ sinh cha dưỡng lớn như thổi Chẳng mấy chốc đã đến lúc mẹ cha được nhờ Năm anh em đều xinh trai đẹp gái Họ mơn mởn như quả sai đúng mùa, như

con dê m ới nhú sừng ba khoát tay Mẹ đẻ ra anh em Đam Di, như người xưa truyền lại, khi s ức ở chân bà còn nhiều, sức ở tay bà còn dư, thì đúng là một người xương sắt gân đồng, gan to mật lớn "

3

Sau những lời giới thiệu ấy, sử thi nêu ra các tình huống dẫn đến xung đột chính

sẽ xảy ra trong phần sau Trong 2Đam San 2thi nói về sự giàu có của Đàm San, về hai người vợ xinh đẹp và mấu chốt là sự kiện đi vào rừng chơi, tạo cơ hội cho Mơtao Mơxây và Mơtao Grư đến cướp vợ Trong 2Đam Di đi săn 2thì bắt nguồn từ chuyến đi săn của Đam Di và buôn làng Trai tráng của toàn buôn đã theo Đam Di đi săn, lợi dụng

cơ hội này Gia rơ Bú kéo quân đến bắt cha mẹ và các chị em Đam Divề làm nô lệ, cưóp

đi của cái, tôi tớ,

3

Nhìn chung, phần mở đầu của tất cả các sử thi anh hùng Êđê đều là phần giới thiệu lai lịch nhân vật Đặc điểm này đã đi đúng theo trình tự cấu trúc đã được đa số các nhà nghiên cứu thừa nhận khi rút ra một mẫu cấu trúc chung cho cốt truyện sử thi Tuy nhiên, nếu xét riêng từng tác phẩm thì dường như, chỉ riêng có Đam Sanlà có một sự mở đầu khác Mở đầu tác phẩm, chúng ta chỉ đọc được những dòng viết về gia đình của Hơ nhí và Hơbhí và việc hai cô gái này làm theo lời dặn của ông nội là phải lấy Đam San làm chồng Xét trên văn bản hiện có đã được dịch sang tiếng Việt, chúng ta hoàn toàn không thể khẳng định phần mở đầu trong Đam San là hoàn toàn tuân thủ theo cấu trúc truyền thống Tuy nhiên, nếu chú ý, chúng ta sẽ nhận thấy, dù không nhiều và rõ ràng nhưng trong sử thi này vẫn có một sự giới thiệu về nguồn gốc của nhân vật anh hùng Đam San Một số nhà nghiên cứu đã bước đầu có một số kết luận từ việc sưu tầm thêm

một số khúc ca đã bị mất trong quá trình Leobon Sabachie sưu tầm và ghi chép lại đã bỏ sót một, hai khúc ca, và như sự suy luận trên cơ sở những tác phẩm đã có, chúng ta có

thể hoàn toàn khẳng định rằng chắc chắn trong phần đầu của sử thi Đam San phải có vài

lời giới thiệu về hoàn cảnh ra đời và nguồn gốc của nhân vật chính Khi khẳng định điểu này chúng tôi cũng đã có một sự so sánh vói những sử thi lớn trên thế giới, tiêu biểu như

sử thi 3Mahabharata 3của Ấn Độ Toàn bộ sử thi này bao gồm 18 cuốn và cuốn sách mở

đầu Adi Parva là phần giới thiệu về gia hệ của hai gia đình, sự ra đời của một trăm con trai của Dhritarashtra và năm con trai của Pandu Điều này cho thấy việc hình thành

một cấu trúc theo khuôn mẫu cổ điển đã được các tác gia dân gian của sử thi anh hùng Êđê tuân thủ đúng và dường như hiếm có việc vượt ra ngoài những khuôn mẫu chuẩn

mực đã nêu.Trong phần mở đầu này chúng ta có thể thống kê và phân loại một số những chuỗi hành động và sự kiện được xem là khuôn mẫu và gần như chúng được lặp lại ở rất nhiều những tác phẩm khác đó có thể là motip và là những công thức cho từng phần của tác phẩm

+ Giới thiệu sự ra đời đặc biệt của nhân vật anh hùng :

• 3Bà mẹ mang thai đặc biệt: tự dưng có thai hoặc mang thai rất lâu rồi mới sinh

• 3Nhân vật ra đời thì khóc mãi 7 ngày 7 đêm không nín, cho đến khi cha

mẹ làm lễ thổi tai cho thi mới thôi nín khóc

phẩm cũng như những đặc điểm của nhân vật anh hùng luôn có một sự gắn bó chặt chẽ

với đặc điểm của hoàn cảnh lịch sử mà thể loại này phản ánh và với bản chất của thể loại Đặt tác phẩm vào trong tiến trình văn hóa của nhân loại, chúng ta thấy thời đại của sử thi anh hùng chính là thời đại đầy biến cố của cộng đồng, đó là một thời anh hùng với đầy những chiến công của cộng đồng trong việc việc xây dựng và chiến đấu chống kẻ thù Đây là thời đại mà ý thức tập hợp cộng đồng, ý thức về cộng đồng đã phải tồn tại từ trước và thậm chí đã phải đạt đến một trình độ phát triển nhất định Cái thời đại đầy hào

hùng ấy tạo cơ sở và cho phép cá nhân thể hiện những phẩm chất tốt đẹp để thực hiện

mục đích vật chất và tinh thần cho chính bản thân nó và cho cả cộng đồng ở đây, sử thi anh hùng đã thu hút, tái tạo những mẫu đề, motip của thần thoại, truyền thuyết, sử thi

thần thoại và truyện cổ tích về những người dũng sĩ tạo nên một thế giới mới của riêng

thời đại sử thi Sử thi anh hùng kể về những sự kiện trọng đại, có ý nghĩa đối với toàn

thể cộng đồng trong xây dựng và chủ yếu là trong chiến đấu Bởi thế, cảm hứng chính trong sử thi anh hùng là cảm hứng ngợi ca, tự hào Những âm điệu hào hùng, hoành tráng bao trùm những trang sử thi

3

Bởi những yếu tố trên, trong phẩn này, các tình huống sử thi chính, chủ yếu là

những sự kiện quan trọng, có ý nghĩa quyết định đối với cộng đồng bắt đầu được đưa vào và đây cũng là thời điểm nhân vật sử thi được đẩy vào nhằm giải quyết các tình

huống đó, sự kiện đó Trong quá trình thực hiện hành động chính, các tình huống sử thi tương ứng cũng sẽ được xuất hiện và giải quyết Tình huống sử thi chính trong 2Đam Di

đi săn 2là cha mẹ và em gái, người yêu của Đam Di bị bọn Ca Rơ Bú bắt làm nô lệ Và hành động tương ứng của anh em Đam Di là đi tìm Ca Rơ Bú để đòi lại người thân Trong 2Xinh Nhã, 2tình huống chính là cha của Xinh Nhã bị Ca Rơ Bú giết, mẹ Xinh Nhã

bị bắt làm nô lệ và hành động tương ứng của Xinh Nhã là đi tìm kẻ thù để trả thù cho cha, giải cứu cho mẹ Những tình huống chính trong sử thi thường xoay quanh ba loại sau :

sống để có thể đầy đủ sức khỏe, vũ khí để tiến hành giao chiến Những công việc ấy

nhằm hỗ trợ, tạo đà cho hành động chính.Tóm lại, các xung đột sử thi là chi tiết đắt giá

nhất trong toàn bộ tác phẩm sử thi Các kiểu tình huống và xung đột sử thi trong các tác

phẩm có motip giống nhau và được lặp lại một cách tương tự

2.3 Ph ần kết thúc :

3

Đây được gọi là khúc khải hoàn của sử thi

lời khẳng định sự hồi phục về của cải, tôi tớ, khẳng định về sức mạnh bất diệt của nhân

vật anh hùng Đây là đoạn kết trong 2Xinh Nhã 2: " 3Hơbia Đá ngồi một con voi, Xinh Nhã

và Hơbia Blao ngồi chung trên một bành trên con voi ngà vàng Trâu, bò và nô lệ theo Xinh Nhã v ề buôn Giarơ Kết lô nhô, lúc nhúc "

3

Đoạn kết trong 2Đam Di đi săn 2mỹ mãn hơn, sinh động hơn : " 3Tin anh em Đam

Di cu ốc được tan, đánh được bọn ác Ca rơ Bú làm mọi người buôn gần làng xa, từ cụ già ch ống gậy cho đến cấc em bé; người giàu sang khắp buôn đông làng tây đều không ngớt miệng ca ngợi họ là người hùng, không ngớt lời khen họ người giỏi người mạnh

T ừ đó, không còn kẻ nào dám đem ngựa chạy thi, đem trâu đọ sức, mang voi chạy đua thi tài v ới anh em Đam Di nữa "

3

Những mong muốn ấp ủ trong cuộc sống của cả cộng đồng tộc nguôi được nhân

vật anh hùng thực hiện một cách tốt đẹp và trọn vẹn Nhân vật anh hùng chính là biểu tượng của sự hồi phục, đoàn tụ, giàu mạnh của gia đình, làng buôn

3

Tìm hiểu ba phần của cốt truyện sử thi, chúng ta rút ra được kết luận rằng: Nhân

vật sử thi, tình huống sử thi, hành động sử thi luôn có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Tình huống sử thi đẻ ra hành động sử thi, nhân vật sẽ là người thực hiện và giải quyết các hành động đó, thông qua hành động bộc lộ tính cách nhân vật sử thi

3

Tất cả những điều đó góp phần tạo nên một hình ảnh nhân vật anh hùng, đối tượng phản ánh chính của sử thi, với vẻ đẹp tuyệt đối, sức mạnh phi thường và một tài năng chiến trận siêu việt Hình ảnh người anh hùng đại diện cho cả cộng đồng thực hiện

những nhiệm vụ nặng nề và thể hiện những khát vọng; vươn lên trong lịch trình sống trong cả cộng đồng tộc người Êđê Qua ba phần trên, chúng ta thấy được đặc điểm của nhân vật và nội dung chính của sử thi Tìm hiểu sử thi, người ta thấy được hiện thực lịch

sử xã hội và cuộc sống của người Êđê một cách đầy đủ, chân thật ; nhưng đồng thời, cũng nhận được một tác phẩm văn học tuyệt vời và vô giá

2.3.1 3Chúng ta thấy, một tác phẩm sử thi có cấu trúc là một câu chuyện hoàn

chỉnh, có bắt đầu và kết thúc Cấu trúc ấy gồm ba phần, mà mỗi phần tương đương với

một chặng đường trong cuộc đời của nhân vật anh hùng Cuộc đời của một con người,

từ khi sinh ra, lớn lên trưởng thành và tạo dựng cho mình một kết thúc vẻ vang , như

một khúc khải hoàn cho một cuộc đời Mỗi chặng là những dấu ấn rất khó phai mờ Cái

kết cấu ba chặng này của cốt truyện sử thi là sự biểu hiện rất sinh động và đặc trưng cho

một quan niệm sống của cộng đồng tộc người thời ấy Quan niệm đó cho rằng mọi việc,

dù lớn dù nhỏ, một cá nhân, một cuộc đời hay số phận cả một dân tộc đều phải có đầu có

cuối Sử thi bao giờ cũng cũng tập trung miêu tả số phận cuộc đời của một nhân vật nhưng thông qua đó chúng ta dễ dàng nhìn thấy số phận của cả một cộng đồng, một dân

tộc Mỗi việc Đam San làm đều đại diện cho một ước mơ, nguyện vọng của tộc người Sử thi tạo dựng ra nhân vật anh hùng như xây dựng một hình mẫu lý tưởng mà mọi người mơ ước.Con người ấy có đầy đủ sức mạnh, vẻ đẹp mà người ta mong được có Con người ấy còn có cả ý chí và hoài bão mạnh mẽ của cả cộng đồng tộc người hợp lại Con người ấy còn chứa đựng trong họ về những ước mơ mà con người mọi thòi đại đều vươn tới Đó chính là việc con người có thể thực hiện được những điều sánh ngang tầm

vũ trụ, mang tầm vóc vũ trụ

3

Sử thi bao giờ cũng muốn miêu tả trọn vẹn số phận của một nhân vật Đọc các tác

phẩm sử thi, chúng ta thấy điều này rất rõ ràng Mở đầu một tác phẩm sử thi bao giờ cũng là sự giới thiệu nguồn gốc của người anh hùng Tiếp theo đó là một chuỗi dài

những diễn biến, những trở ngại, quá trình khắc phục trở ngại của nhân vật và kết thúc,

dù là một kết thúc lạc quan hùng tráng hay bi quan cũng đều được giới thiệu rất rõ ràng Đặc điểm này của sử thi rất khác so với các thể loại truyện cổ dân gian khác.Thể loại đầu tiên có thể nhắc đến ở đây đó là cổ tích Vói cổ tích, số phận của một con người cụ

thể không được đề cập đến C3ổ 3tích chỉ thông qua nhân vật chính để nói lên số phận một

hạng người trong xã hội Tấm Cám là đại diện cho một dạng người bất hạnh trong xã

hội phong kiến Trong xã hội này, những số phận con người thấp cổ bé miệng luôn

muốn đứng lên giành lấy cho mình một vị trí và một hạnh phúc mà đương nhiên ai cũng

có Và Tấm là đại diện tiêu biểu cho hạng người này Trong xã hội phong kiến, tầng lớp

thống trị luôn dành ưu thế so với tầng lớp bị trị Thân phận nhỏ nhoi của Tấm chống lại

một lực lượng mạnh hơn nhiều Còn trong truyện cười, số phận con người lại càng

không phải là đối tượng được quan tâm Truyện cười chỉ chọn những khoảng ngắn,

những nhát cắt có ấn tượng, những 3sự 3đối lập giữa hình thức và nội dung của nhân vật

để tạo mâu thuẫn và phản ánh tiếng cười từ 3sự 3đối lập ấy Cái nhìn của truyện cười được đặt ở những khoảnh khắc rất nhạy, rất nhanh trong hành động của nhân vật, trái

với 3sử 3thi, truyện cười không bao giờ đặt nhân vật trong một cái nhìn xuyên suốt toàn

bộ số phận

3

Trong truyện kể dân gian nói chung và trong thể loại sử thi nói riêng, cốt truyện đều kể về cuộc đời và sự phát triển hành động của nhân vật chính, thông qua đó phản ánh tư tưởng, quan niệm thẩm mỹ của nhận dân, của cả dân tộc đối với thời đại và hiện

thực xã hội Trong phần kết thúc, bao giò cũng là một kết thúc mỹ mãn, một khúc khải hoàn cho toàn bộ tác phẩm Kết thúc sử thi anh hùng bao giờ cũng là một kết thúc hoàn

hảo như thế, một kết thúc của tiếng, cười an lòng và thỏa mãn bởi cái kết thúc tất yếu

của điều thiện, của đạo đức, của qui luật tự nhiên của tình người Kết thúc có hậu của cổ tích và cái kết thúc mỹ mãn của sử thi dường như là một 3sự 3gặp gỡ rất thú vị giữa hai thể

loại truyện kể dân gian này Đây cũng là một sự ảnh hưởng và một sự giao lưu gần gũi

giữa hai thể loại Kết thúc tốt đẹp của sử thi cũng đồng nghĩa với hình ảnh một cộng đồng giàu mạnh, vững vàng và cũng hứa hẹn một tương lai trưởng thành hùng mạnh

của cả buôn làng, cả dân tộc và cả một thời đại 3sử 3thi Kết thúc viên mãn trong hầu hết các sử thi anh hùng thường là hình ảnh người anh hùng lấy được người đẹp Đó như là

một phần thưởng xứng đáng cho những đóng góp to lớn mà nhân vật anh hùng đã cống

hiến cho buôn làng mình, dân tộc mình Như trong 2Xinh Nhã, 2cuối tác phẩm, hình ảnh đám cưới hạnh phúc của Xinh Nhã và Bra Lơ Tang là một cách kết thúc đẹp đẽ thường

thấy trong sử' thi Quan niệm người tốt 3sẽ 3được hưởng hạnh phúc là quan niệm tất yếu trong cổ tích lại một lần nữa được thể hiện trong 3sử 3thi Tuy nhiên có một điều hết sức thú vị khi đưa vấn đề này vào trong sử thi 2Đam San2.Trong cách kết thúc của tác phẩm này chúng ta thấy có phần khác với các tác phẩm khác Cuối tác phẩm không phải Đam San được sống hạnh phúc với nữ thần mặt trời mà lại bị chết một cách rất cô đơn trong

một khu rừng đầm lầy hoang vắng Cái chết của người anh hùng này là câu trả lời cho qui luật tất yếu của chiến tranh Chiến tranh không có ngoại lệ và một người khi đã dám đương đầu với những tai ương của chiến tranh thì cũng 3sẽ 3phải chấp nhận những sự hy sinh không lường trước được như thế Khi Đam San ra đi, quyết định tìm gặp và cầu hôn

với nữ thần mặt trời có nghĩa Đam San đã can đảm gánh chịu những hậu quả do những hành động ngông cuồng, táo bạo của mình gây ra Quá trình đấu tranh chinh phục thiên nhiên và giành lấy hạnh phúc trong hôn nhân của mình là những chặng đường khó khăn trong cuộc đời của nhân vật anh hùng Tuy nhiên, khác với cách kết thúc có hậu khi cuối đời của các nhân vật anh hùng khác, Đam San đã thất bại Sự thất bại của Đam San thể

hiện hai khía cạnh: Thứ nhất, nó phản ánh một hiện thực khách quan của thời đại sử thi,

đó là cuộc đấu tranh không ngừng của con người với thiên nhiên và dường như trở thành một đề tài nóng bỏng mà bất cứ thời đại nào cũng có và cũng rất được quan tâm Nó thể hiện một mối quan hệ khăng khít và khó tách rời giữa con người và thiên nhiên,

mối quan hệ ấy có phần nghiêng về lực lượng thiên nhiên vốn rất mạnh mẽ, con người

dù có hùng mạnh và tài ba, mưu trí đến đâu đi nữa thì cũng không thể nào vượt qua và

chế ngự được những qui luật tất yếu của tự nhiên Cái chết của Đam San là câu trả lời rõ ràng nhất cho khoảng cách rất khó thu ngắn này Thứ hai, Đam San chết bởi 3lẽ 3điều kiện

lịch sử vào thời điểm hành động của Đam San chưa chín muồi, chưa thật sự là một thời điểm thích hợp để Đam San quyết định một hành động quan trọng như thế Tuy nhiên, đây là một mơ ước và là lý tưởng lớn nhất mà Đam San muốn thực hiệu bởi thế, dẫu thất

bại, đây vẫn là một thất bại rất vẻ vang, thất bại trong sự chiến thắng chính bản thân mình Và hình ảnh Đam Sancháu chính là một minh chứng hùng hồn cho cái chết đầy ý nghĩa của Đam San Sự ra đời của Đam San cháu mang tính đa nghĩa cho hình tượng Đam San cháu tiếp bước, là hậu thân của Đam San Chết có nghĩa là bi kịch, nhưng cái

chết của Đam San là một bi kịch lạc quan Một kết thúc không có hậu nhưng nếu đặt cái

chết ấy trên 3sự 3hành động của một lý tưởng của cả một thời đại thì đấy lại chính là một

kết thúc có hậu, một kết cục đoàn viên mỹ mãn như kết cuộc của bao sử thi và truyện cổ dân gian khác

9

2.3.2 3Cốt truyện của truyện dân gian nhìn chung có những đặc trưng riêng của

nó, không giống cốt truyện trong truyện ngắn hay trong tiểu thuyết cận, hiện đại Xét riêng cốt truyện sử thi, chúng ta sẽ bắt gặp cách sử dụng những công thức nghệ thuật có

sẵn trong kho tàng văn liệu dân gian như các kiểu mở đầu, kết thúc và hàng loạt những motip nghệ thuật có sẵn được lặp đi lặp lại trong đa sọ sử thi anh hùng Đó cũng có thể được xem là một cách lý giải cho sự giống nhau về cách cấu tạo cốt truyện trong hầu hết các sử thi anh hùng của các dân tộc Trong hệ thống sử thi dùng làm tư liệu, chúng ta

thấy các biến cố quan trọng trong các tác phẩm được xây dựng theo nguyên tắc lặp lại Như đã trình bày ở trên, đề tài chiến tranh dường như là đề tài chủ đạo trong các sử thi anh hùng, nó là đề tài cơ bản và là đề tài thích hợp nhất đối với thể loại trường ca có qui

mô hoành tráng này Trong 2Đam san, Đam Di đi săn, Xinh Nhã, Xinh Chơ Niếp, 2đề tài chiến tranh bao trùm và các biến cố quan trọng trong các tác phẩm này xoay quanh 3sự 3kiện người anh hùng đánh giặc

những biến cố quan trọng trong một tác phẩm sử thi là rất lớn Chúng ta thử xét mô hình

một khúc ca trong sử thi 2Đam San2 Đây là khúc ca miêu tả sự kiện Đam San đánh Mơtao Grư:

1 3Đam San mải mê chơi quay

2 3Mơtao Grư cho tôi tớ dò la về Hơnhí, Hơbhí

3 3Mơtao Grư giả vờ đến thăm Đàm San

4 3Lúc ra về giả vờ quên ống điếu, yêu cầu Hơnhí đích thân cầm ra

5 3Mơtao Grư bế Hơnhí bỏ lên bành voi

6 3Hơnhí sai người đi báo Đàm San

7 3Đam San làm lễ cúng thần linh

8 3Đam San kêu gọi các tụ trưởng và huy động các dân làng

9 3Đoàn quân phá hàng rào

10 3Mơtao Grứ múa gươm trước

3

11 Đam San múa gươm đâm trúng đùi Mơtao Grư

12.3Mơtao Grư ngã, Đam Sanchặt đầu Mơtao Grư treo lên

13.3 Tôi tớ và dân làng tự nguyện theo Đam Sanvề

14.3Đam San và dân làng tổ chức mừng thắng trận linh đình

3

Xét khúc ca thứ hai, chúng ta cũng thấy có sự lặp lại gần như giống hệt những hành động trong khúc ca thứ nhất, có khác thì chỉ khác nhau một vài đặc điểm nhỏ trong tên gọi một số vật dụng, tên người, tên địa danh Có ý kiến cho rằng, trong sự sưu tầm

của Lêopon Sabachiê năm 1929, do ông cho rằng có sự trùng lặp trong một số khúc ca