đặc điểm nghệ thuật tiểu thuyết “biển” của trương anh quốc

Các yếu tố trong tác phẩm như: nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ, không gian, thời gian nghệ thuật là phương tiện hiệu quả để nhà văn vận dụng vào sáng tác, thông qua đó mà phản ánh một nội

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

BỘ MÔN NGỮ VĂN

LÊ NGUYÊN SONG ÁI

ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT

“BIỂN” CỦA TRƯƠNG ANH QUỐC

Luận văn tốt nghiệp đại học Ngành Ngữ Văn

Cán bộ hướng dẫn: ThS BÙI THANH THẢO

Cần Thơ, 2011

1.1.2.2 Lời văn nghệ thuật

1.1.3 Không gian và thời gian nghệ thuật

1.1.3.1 Không gian nghệ thuật

1.1.3.2 Thời gian nghệ thuật

1.2 Giới thiệu tác giả và tác phẩm

2.1.1 Con người lao động chân chính, có năng lực

2.1.2 Con người tham quyền lực, tiền bạc và bất tài

2.2 Mối quan hệ giữa các nhân vật

2.2.1 Quan hệ tương phản, đối lập

2.2.2 Quan hệ đối chiếu, bổ sung

Chương 3 CỐT TRUYỆN VÀ LỜI VĂN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT “BIỂN” CỦA TRƯƠNG ANH QUỐC

4.1 Không gian nghệ thuật

4.1.1 Không gian bối cảnh

4.1.2 Không gian sự kiện

4.2 Thời gian nghệ thuật

4.2.1 Thời gian được miêu tả không theo trình tự

4.2.2 Thời gian sự kiện

KẾT LUẬN

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ngày nay, cuộc sống ngày càng phát triển về mọi mặt và văn học cũng là một phần trong sự phát triển ấy Càng ngày thì càng có nhiều người tham gia vào việc viết văn, viết để nói lên cảm nhận của riêng mình về cuộc sống và để được sáng tạo.Qua những cuộc thi viết càng ngày càng phát hiện được nhiều tài năng trẻ Cuộc thi Văn học tuổi hai mươi là một cuộc thi uy tín, qua bốn lần thi là mỗi lần làm cho đời sống văn học thêm tiến triển với nhiều tác giả, tác phẩm được đánh giá cao Có thể kể đến những tác giả như: Nguyên Hương, Nguyên Ngọc Tư, Trần Thị Hồng Hạnh, Phong Điệp, Dương Thụy… Những cây bút đạt giải trong cuộc thi đó đã nhanh chóng vươn mình mang đến cho độc giả các tác phẩm có giá trị

Giải Văn học tuổi hai mươi lần thứ tư năm 2010 vừa qua, đã trao giải nhất cho tiểu thuyết “Biển” của Trương Anh Quốc Đây là cuốn tiểu thuyết đầu tiên đoạt giải nhất của cuộc thi Trương Anh Quốc là người đã từng đoạt giải nhì trong cuộc thi Văn học tuổi hai mươi lần thứ ba Nghề nghiệp của Trương Anh Quốc là thủy thủ trên tàu biển, còn viết văn là niềm đam mê Và chính cuộc sống trên biển đã đem đến cho tác giả niềm cảm hứng dạt dào để viết Lần thi đầu, anh viết tập truyện “Sóng biển rì rào” Lần thứ hai, anh dự thi với tiểu thuyết “Biển”, đó như là sự nối tiếp mạch cảm xúc Tác phẩm là tiếng nói, cách cảm nhận của một người trẻ về chính cuộc sống xung quanh mình Tác giả dùng một mảnh nhỏ của cuộc sống để nói về chính cuộc sống bộn

bề, ngổn ngang đó Bằng cái nhìn tinh tế, từng trải, dày dặn kinh nghiệm, tác giả đã khắc họa một bức tranh cuộc sống sinh động đầy màu sắc giống như cuộc sống thực muôn màu muôn vẻ Trương Anh Quốc có nhiều kinh nghiệm thực tế do đã đi qua nhiều nước trên thế giới nên có cơ hội nhìn thấy được nhiều điều mới lạ cũng như cơ hội nhìn lại và suy ngẫm về chính bản thân và đất nước mình Những xúc cảm, những điều mắt thấy tai nghe đã được tác giả truyền tải lại trong tiểu thuyết “Biển” Do vậy

mà sau khi đọc tác phẩm, chưa gặp mặt tác giả, nhà văn Nguyên Ngọc đã đánh giá

Biển là “một cuốn sách khiêm nhường nhưng lại chứa đựng một chiều sâu suy tưởng

không ngờ nếu ta biết bình tĩnh lắng nghe”[18;tr.8] Chính vì những lí do đó mà tôi

quyết định chọn tiểu thuyết “Biển” để nghiên cứu

Một tác phẩm văn học gồm hai phần nội dung và hình thức nghệ thuật Hình thức nghệ thuật là phần quan trọng tạo nên tác phẩm và làm nên giá trị nội dung của tác phẩm Tác phẩm được đánh giá là hay hay không là nhờ vào bút pháp, nghệ thuật viết của nhà văn Các yếu tố trong tác phẩm như: nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ, không gian, thời gian nghệ thuật là phương tiện hiệu quả để nhà văn vận dụng vào sáng tác, thông qua đó mà phản ánh một nội dung hiện thực rộng lớn Vì tầm quan trọng của nghệ thuật trong quá trình sáng tạo và tiếp nhận tác phẩm nên khi chọn tác

phẩm “Biển” để tìm hiểu, tôi quyết định khảo sát về “đặc điểm nghệ thuật tiểu thuyết

“Biển” của Trương Anh Quốc”, từ đó hiểu được những điểm đặc sắc cũng như những

nội dung tư tưởng mà tác giả gửi gắm trong tác phẩm

2 Lịch sử vấn đề

Tiểu thuyết “Biển” là tác phẩm mới vừa đoạt giải vào tháng 9 năm 2010 cho nên vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu sâu, toàn diện tác phẩm Sau khi công bố giải thưởng thì có những nhận xét, đánh giá của một số nhà văn, nhà báo và nhà phê bình chủ yếu đăng trên các báo mạng Các ý kiến đó phần lớn là khen nhưng bên cạnh

đó cũng có ý kiến chê

Khi tác phẩm “Biển” được công bố đoạt giải nhất trong cuộc thi Văn học tuổi hai mươi thì trên báo Quảng Nam, Thùy Dung có so sánh “Biển” với tập truyện “Sóng biển rì rào” (xuất bản năm 2005) của chính tác giả và cho rằng đó là sự nối dài của

mạch cảm xúc: “Từ “Sóng biển rì rào” đến “Biển” sự tinh giản ấy chính là những

trầm tích cho một sự thăng hoa”[3] Chính tác giả cũng thừa nhận điều đó “Chỉ với cái tên “Biển” thôi đã nói lên được điều ấy Tôi muốn viết tiếp về biển vì biển bao la

kể hoài cũng không hết Nhưng “Biển” lần này già dặn hơn, sinh động hơn và cũng quyết liệt hơn…”[3]

Nhìn chung các nhận xét và bài viết đều xoay quanh các vấn đề về đề tài, kết cấu, cách viết, cái tâm và cái tài của người viết, hiện thực cuộc sống trong tác phẩm

Đề tài “Đặc điểm nghệ thuật trong tiểu thuyết “Biển” của Trương Anh Quốc” thì hầu

như chưa có ai nghiên cứu Có chăng trong một số nhận định, ý kiến trên báo có đề cập đến nhân vật, kết cấu, lối viết, không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Biển nhưng

đó chỉ là những ý kiến sơ bộ, khái quát chưa có quá trình tìm hiểu nghiên cứu Chẳng hạn như những nhận định sau:

Nguyên Ngọc là người viết lời giới thiệu cho tiểu thuyết “Biển” Trong lời tựa, ông đã nhận xét về nhiều khía cạnh trong tác phẩm như: nhân vật, kết cấu, không

gian… Ông còn cho rằng đây là “một cuốn tiểu thuyết hay và độc đáo”[18;tr.5] Về nhân vật, chỉ mấy chục người thôi nhưng“là cả một thế giới, một nhân quần, cũng

ngổn ngang tất cả các nỗi đời, các éo le và bi kịch lớn nhỏ (cả hài kịch nữa), hầu như không hề thiếu một tính cách nào, một kiểu diện mạo người nào, rộng lượng và nhỏ nhen, thương yêu và căm ghét, âm mưu và thù hận, ngây thơ và thâm hiểm, cao thượng và bần tiện, thơ mộng và thô lỗ, trung thực và lừa bịp, mơ ước và khát khao, dục vọng và tuyệt vọng…, tất cả đều đạt tới đỉnh điểm chính vì quá chật chội mà cô đọng tới cực độ… Hơn thế nữa là cái nhân quần rất hôm nay, rất thời sự…”[18;tr.6]

Về không gian truyện Nguyên Ngọc cho là tác giả đã khéo léo “tự nhốt mình trong

không gian cực kỳ hẹp kín và khắc nghiệt này để cho các nhân vật của anh buộc phải bộc lộ hết, từng người…”[18;tr.6] Nguyên Ngọc nghĩ rằng cách viết của tác giả rất

cao tay “ một lối viết rất trầm tĩnh, không hề to tiếng, nhẹ nhàng, đến như rủ rỉ, có cả

nụ cười mỉa mai mà nhân hậu, cứ thong thả kể chuyện chơi, hết chuyện này tới chuyện khác, không cần thắt không cần mở, không cần cái thường được gọi là cao trào, hầu như cũng chẳng cần quan tâm mấy đến một đường dây xâu chuỗi kết nối toàn tác phẩm”[18;tr.7] Cuối cùng nhà văn Nguyên Ngọc nhận định rằng đây là một cuốn sách

“rất khiêm nhường nhưng lại chứa một chiều sâu tư tưởng không ngờ”[18;tr.8] và gửi

đến tác giả một lời cảm ơn

Trên website thotre.vn trong bài viết “Cuộc thi văn học tuổi 20 năm nay, một

dấu hiệu đáng mừng”, Nguyên Ngọc cũng nhận xét về không gian nghệ thuật trong

“Biển”, từ không gian chật hẹp đó mà các nhân vật có thể tự bộc lộ hết bản thân mình

và người đọc nhìn rõ hơn cái xã hội thu hẹp đó thông qua hệ thống nhân vật đa dạng Bên cạnh đó, ông còn nhận xét lối viết của tác giả và giọng điệu trong tác phẩm

“Biển”: “Tiểu thuyết Biển là một kiểu độc đáo khác Mới thoáng đọc cứ ngỡ là một bút

kí hơi hững hờ của một người lẫn thẩn kể hết chuyện này qua chuyện khác về những cuộc hành trình hơi lạ của một nghề hơi lạ, nghề làm thủy thủ thuê trên các con tàu viễn dương nước ngoài Nhưng rồi dần dần ta nhận ra: hóa ra tác giả đã biết dùng cái không gian hết sức chật chội, bức bối của một con tàu lang thang cô độc trên những đại dương mênh mông hoang vắng đến như biệt lập khỏi thế giới, để nhốt vào cả xã hội với bao nhiêu số phận, bao nhiêu tính cách, bao nhiêu mơ ước, ngây thơ hay hảo

huyền và tham vọng hay xảo trá, xấu và tốt, thiện và ác, thật và giả, hạnh phúc và đau khổ, đáng cảm thương và đáng buồn cười hay cả căm phẫn của con người Đây là một người viết rất biết tự kiềm chế, không hề, không cần to tiếng, nghĩa là một người biết rất nhiều, rất từng trải để có thể nói rất ít, rất vắn và nhiều khi với một nụ cười nhẹ nhàng, nhân hậu pha chút mỉa mai…giọng điệu mỉa mai là một trong những đặc trưng của tư duy tiểu thuyết hiện đại.”[14]

Dương Bình Nguyên trong bài viết “Văn học tuổi 20: Gặt một mùa văn chương

mới” nhận xét về cách kết cấu lạ của cuốn tiểu thuyết, cách xây dựng nhân vật của tác

giả và coi đó là một bước tiến mới trong nghệ thuật viết của Trương Anh Quốc “Biển

là cuốn tiểu thuyết lạ, gồm 19 chương, được tách rời và bạn đọc có thể đọc từng chương với tên gọi độc lập, như một truyện ngắn độc lập Nhưng Biển cuốn hút người đọc bởi một thế giới mới lạ, không chỉ là lạ lẫm từ nhiều vùng biển khác nhau, mà bởi

sự phát hiện tâm lý của con người, tưởng như bị nhốt chặt trên những con tàu, nhưng lại được bung tỏa dưới nhiều góc cạnh khác nhau Biển có thể coi là bước tiến mới trong bút pháp Trương Anh Quốc”[15] Còn Nguyên Ngọc thì cho Biển là “một cuốn tiểu thuyết được viết một cách rất độc đáo”[18;tr.5] Ngoài ra, còn có nhận xét của

Hoài Phố trên báo antgct.cand.com.vn “"Biển" là một cuốn tiểu thuyết không giống

những cuốn tiểu thuyết bình thường khác Nó được kết cấu như một cuốn truyện ngắn, bạn đọc có thể đọc bất cứ chương nào trước mà không ảnh hưởng tới tiến trình theo dõi mạch truyện Và cái thế giới trong cuốn tiểu thuyết này tưởng như chật hẹp trong một con tàu nhỏ, nhưng lại đủ rộng như biển, có một xã hội với đủ hỉ nộ ái ố, với đủ cao sang lẫn thấp hèn” “Quốc xa lạ với nhiều thứ của đời sống đô thị, nhưng anh là một người không lạc hậu Cái cách mà anh nói cho người khác cảm nhận, rõ ràng anh thấu đáo nhiều vấn đề Dường như độ lùi về thời gian, khoảng cách về không gian, giúp Quốc có cái nhìn rõ rệt hơn về cuộc sống và cả những vấn đề của đời sống văn hóa bây giờ Và anh có khoảng thời gian đủ dài để đọc và nghiền ngẫm những cuốn sách, điều mà rất nhiều người viết bây giờ không thể có”[17]

Nguyên Ngọc khi nói về đề tài của “Biển” thì cho rằng đề tài này hấp dẫn, kích

thích sự tò mò vì “đề tài lâu nay chưa hề được nói đến”[18;tr.5] Cùng ý kiến với Nguyên Ngọc, trên báo suckhoedoisong.vn, Nguyễn Văn học đã viết “Truyện của anh

đi sâu vào những thủy thủ lênh đênh trên biển theo con tàu viễn dương, đã dành cho độc giả những "món ăn" lạ.”[12]

Nhận xét về văn phong của “Biển” có các ý kiến sau: của Linh Thoại trên báo

Vannghesongcuulong.com.vn “Văn phong của "Biển" giản dị, hài hước, hầu như

không có sắp đặt câu chữ, khiến không ít chỗ giống văn nói, nhiều thì – là”[23] Nhận

xét của hai độc giả: độc giả Trần Thị Hai Lương nhận xét về cách viết của tác giả:

“…trong Biển cứ kể khơi khơi vậy đó, tưởng như là những chuyện vô thưởng vô phạt, rồi cuối cùng thể nào anh cũng chốt lại bằng một câu nghe rất cay đắng, hoặc rất cảm động, hoặc rất hóm hỉnh”[24] Và độc giả Đoàn Văn Cường “Tôi thấy truyện của anh nhiều từ chuyên môn quá, đọc đến những từ đó thường bị vấp lại, khựng lại để nhìn chú thích bên dưới nên nhiều khi bị phân tâm, làm mạch truyện trong đầu bị rời rạc”[24] Hai ý kiến này được đăng trên tuoitre.com.vn.

Có một số nhận xét tổng thể về tác phẩm Ý kiến nhận xét của Thái Anh trên

báo Laodong.com như sau: “Những rung cảm trong tiểu thuyết Biển mà tác giả

Trương Anh Quốc đã thể hiện là rất tinh tế và đầy cảm xúc Trong tiểu thuyết có sự trải nghiệm sinh động của một người đã gắn bó với biển, lại có những phút cảm nhận rất chân thực, rất đời của một người trẻ 19 câu chuyện liên hoàn trong tác phẩm hoàn toàn là 19 câu chuyện giản dị nhưng đầy ắp vốn sống Súc tích, sinh động và tràn ngập hơi thở cuộc sống là những gì khiến cho “Biển” cùng tác giả của nó là cây bút Trương Anh Quốc được vinh danh ở một cuộc thi văn học lớn như Văn học Tuổi 20”[1] Nhận xét của ban giám khảo cuộc thi trên báo phapluattp.vn “Biển gồm 19 truyện ngắn liên hoàn chung một đề tài về ngành vận tải biển đường xa Sinh động và súc tích là nét chính của tập truyện Tập truyện viết về một chủ đề chung là những chuyến hải hành, với nhân vật là thủy thủ, máy trưởng, đầu bếp… Nội dung phong phú, sống động, dồi dào chất liệu sống Từng truyện một không quá đặc sắc nhưng khi đứng chung trong một tập đã vẽ nên một cuộc sống đặc biệt với nhiều điều thú vị trên sóng nước”[19] Nhận xét của nhà văn Lê Văn Thảo, cũng là một trong những thành

viên ban giám khảo cuộc thi Văn học tuổi hai mươi nhận xét “Biên độ giữa văn

chương hư cấu và văn chương tư liệu rất gần nhau Trong biển, chất tư liệu rất nhiều Nếu tinh ý người đọc sẽ thấy tác giả chính là một trong những công nhân trên tàu viễn dương.”[8]

Tuy nhiên không chỉ có ý kiến khen ngợi tác phẩm mà cũng có người chê tiểu

thuyết của Trương Anh Quốc như là Nguyễn Trọng Bình Trong bài viết “Buồn quá!,

hôm nay xem tiểu thuyết!”, ông có ý kiến ngược lại với Nguyên Ngọc và cho rằng

chính không gian hẹp kín làm cho ý đồ nghệ thuật của tác giả bị lộ ra “Thế nhưng,

cũng chính vì không gian quá “hẹp kín” cũng như vì quá kì công cho cuộc “khảo sát” văn hóa và tôn giáo các nước trên thế giới nên “ý đồ” của tác giả vô tình đã bị lộ Hơn nữa cái “ý đồ” ấy ngẫm kĩ cũng không có gì là mới”[2] Những xung đột và mâu

thuẫn trong tác phẩm “thực ra là điều quá xá là quen, quá xá là cũ”[2] Ông còn nói thêm rằng: “cái không gian hẹp kín giờ đây đã vô tình hại Trương Anh Quốc”[2] Còn

về nhân vật thì không tạo được ấn tượng nào cả “suốt hàng mấy trăm trang sách

nhưng tác giả không hề để lại một ấn tượng gì về tính cách riêng độc đáo của bất cứ nhân vật nào Ngay cả cách đặt tên nhân vật sao cho thật ấn tượng cũng không thấy Máy Hai, Máy Ba, Máy Tư… là gì? Ừ thì là tên nhân vật nhưng đọc xong rồi người đọc sẽ quên ngay thôi vì không biết Máy Hai, Máy Ba, Máy Tư… gì gì đó có số phận

và tính cách cụ thể như thế nào Không khắc họa rõ nét ai cả mà cứ kể chuyện đều đều nhưng toàn những chuyện “đấu đá” quen thuộc trên đất liền làm cho người đọc càng thêm mệt nhoài”[2]

Có nhiều ý kiến cùng chiều và ngược chiều với nhau nhưng điều chưa toàn diện nên người viết muốn tìm hiểu nghiên cứu để hiểu sâu hơn về đặc điểm nghệ thuật trong tiểu thuyết “Biển” của Trương Anh Quốc Những ý kiến trên sẽ là những gợi ý, định hướng quý báu, cần thiết cho người viết trong quá trình nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong khi thực hiện đề tài đầu tiên người viết đọc kĩ tiểu thuyết “Biển”, tìm hiểu các bài viết, các nhận định của các nhà văn, nhà nghiên cứu để làm tài liệu tham

khảo Sau đó là đọc các sách lí luận văn học

Ngoài ra, người viết sử dụng một số phương pháp như sau:

Phương pháp hệ thống để hệ thống nhân vật và các chi tiết, diễn biến, sự kiện xảy ra với từng nhân vật trong cốt truyện để thấy rõ sự đa dạng của nhân vật, mối quan

hệ giữa các nhân vật và tính cách nhân vật

Phương pháp so sánh: so sánh, đối chiếu với một số tác giả khác để có cái nhìn toàn diện hơn về hình thức nghệ thuật trong tiểu thuyết “Biển”, để có thể nhìn thấy sự khác biệt, cái mới, lạ so với những tiểu thuyết khác

Phương pháp liệt kê một số ý kiến trong các tư liệu để từ đó rút ra được kết luận

Ngoài ra còn sử dụng một số phương pháp khác như: tổng hợp, phân tích, chứng minh

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ KHÁI QUÁT

1.1 Một số vấn đề về tiểu thuyết

1.1.1 Hệ thống nhân vật

Hệ thống nhân vật là cách tổ chức các mối quan hệ qua lại giữa các nhân vật nhằm đảm bảo cho các nhân vật trong hệ thống có thể soi sáng lẫn nhau cùng phản ánh đời sống Các mối quan hệ trong hệ thống nhân vật là: đối lập, tương phản, đối chiếu,

bổ sung Ở quan hệ đối lập các nhân vật trái ngược nhau, đấu tranh với nhau một mất một còn Quan hệ tương phản các nhân vật cũng trái ngược nhau nhưng không đấu tranh loại trừ nhau Trái ngược nhưng vẫn cùng tồn tại để soi sáng và làm nỗi bật lẫn nhau Quan hệ đối chiếu ở một cấp độ khác hơn tương phản, các nhân vật có khác biệt nhưng không trái ngược nhau, đối chiếu các nhân vật với nhau là để tìm điểm riêng của nhân vật, tôn các nhân vật lên Còn quan hệ bổ sung chỉ dành cho những nhân vật phụ, quan hệ bổ sung được thể hiện qua nhân vật phụ, bổ sung cho chủ đề tư tưởng,

nội dung tư tưởng của tác phẩm

Nhân vật văn học là con người được miêu tả trong văn học, là phương tiện khái

quát hiện thực Nhân vật văn học là “sự thể hiện con người qua những đặc điểm về

tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách…”[6; tr.126] Nhân vật văn học không chỉ là con người

mà còn có thể là những sự vật, loài vật, sinh thể hoang đường khác, nhưng phải ít nhiều mang bóng dáng, tính cách của con người và được dùng như những phương thức khác nhau để thể hiện con người Nhân vật có thể được miêu tả kĩ hoặc sơ lược, có tên hoặc không tên Có khi tác giả dùng nghề nghiệp, giới tính, tiểu sử hoặc đặc điểm nổi bật để thay cho danh từ riêng Ví dụ: con sen, mụ quản gia, viên quản ngục, lão phú

hộ, chàng ngốc, thằng bồi… Nhiều trường hợp tên riêng thể hiện dụng ý của tác giả, tên nhân vật một phần đã diễn tả tính cách nhân vật, một phần nội dung mà tác giả muốn gửi gắm Như tên: Nguyệt, Lãm, Nguyệt lão trong truyện Mãnh trăng cuối rừng Hay những tên Mai, Loan, Tuyết, Lan, Dũng trong tiểu thuyết của Tự Lực văn đoàn

Hay những cái tên thị Mịch, thị Nở, Quýt, Cam, Dậu, Dần… trong văn học hiện thực phê phán

Nhưng nhân vật trong văn học chủ yếu vẫn là con người “Con người là đối

tượng miêu tả chủ yếu của văn học Dù là tác phẩm trữ tình, tự sự, kịch, dù trực tiếp hoặc gián tiếp thì văn học đều miêu tả con người một cách tập trung”[11; tr.26] Do

vậy tìm hiểu nhân vật là tìm hiểu về cuộc đời, về con người là tìm hiểu tư tưởng tình cảm của tác giả đối với con người

Nhân vật trong tác phẩm được thể hiện qua các chi tiết miêu tả chân dung,

ngoại hình, tâm trạng, hành động, quá trình tâm lí.“Ngoại hình nhân vật được thể hiện

sinh động sẽ góp phần bộc lộ tính cách nhân vật, đặc biệt nó có tác dụng khá rõ trong viêc cá biệt hóa nhân vật Còn hành động nhân vật không chỉ là yếu tố cần thiết để bộc

lộ tính cách nhân vật mà còn là yếu tố không thể thiếu thúc đẩy sự diễn biến của cốt truyện trong tác phẩm”[6; tr.134] Còn ngôn ngữ “là một căn cứ quan trọng để biểu đạt phẩm chất và tính cách của mỗi con người” [6; tr.135] Ngoài ra nhân vật còn

được thể hiện qua mâu thuẫn, xung đột, sự kiện chính những mâu thuẫn, xung đột này làm cho nhân vật bộc lộ phần bản chất sâu kín nhất của mình

Tác phẩm văn học không thể thiếu nhân vật “vì đó chính là phương tiện cơ bản

để nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng”[6; tr.126] Nhà văn sáng tạo

nhân vật để thể hiện nhận thức của mình về cá nhân nào đó, về một loại người nào đó, một vấn đề nào đó của hiện thực, một quan niệm sâu sắc về đời sống xã hội Cho nên nhân vật là phương tiện khái quát tính cách, số phận con người

“Ý nghĩa của nhân vật không chỉ là thể hiện tính cách Vì mỗi tính cách là kết

tinh của một môi trường, cho nên nhân vật còn là người dẫn dắt ta vào một thế giới đời sống”[13; tr.280] Nhân vật không chỉ thể hiện tính cách xã hội lịch sử của nó mà

còn thể hiện quan niệm về tính cách, tư tưởng của tác giả

Trong nghiên cứu văn học khái niệm nhân vật là hình ảnh về con người còn khái niệm về tính cách mới là hình tượng về con người Tính cách là nhân tố chủ đạo

tạo nên diễn biến của các sự kiện trong quá trình phát triển của cốt truyện “Nhân vật

trong kịch tự khẳng định tính cách của mình bằng ngôn ngữ đối thoại, ở đây tác giả không có điều kiện phát biểu, nói xen vào câu chuyện một cách trực tiếp, những bước phát triển tính cách nhân vật trong kịch được quy định chặt chẽ theo dự định của nhà văn, theo một bố cục có sẵn Trong thơ ca những nét chủ yếu mà nhà văn, nhà thơ vẽ

ra là tâm trạng, suy nghĩ, tình cảm của nhân vật hay bản thân của tác giả Với tiểu thuyết, nhân vật được xây dựng bằng nhiều hình thức phong phú hơn, tính cách được miêu tả qua hành động, ngôn ngữ của nhân vật, qua sự kể chuyện bàn luận của tác giả; nhân vật tiểu thuyết tự biểu hiện một cách khách quan, nhiều khi không theo ý muốn chủ quan của nhà văn mà phát triển theo lí trí nội tại của nhân vật” [7; tr.86]

Nhân vật trong tiểu thuyết là hạt nhân của sự sáng tạo nghệ thuật, là trọng điểm

để nhà văn lí giải tất cả mọi vấn đề của đời sống xã hội Từ trong nguồn gốc xa xưa của tiểu thuyết, ý thức về số phận cá nhân là nhân tố quyết định sự hình thành của thể loại, vừa là nhân tố thúc đẩy sự phát triển của thể loại qua nhiều thời kì lịch sử Nguồn gốc xa xưa của tiểu thuyết góp phần làm nên đặc điểm cho nhân vật tiểu thuyết Nhân

vật trong tiểu thuyết phải là con người nếm trải“Cái làm cho nhân vật tiểu thuyết khác

nhân vật sử thi, nhân vật kịch, nhân vật trong truyện cổ tích là ở chỗ nhân vật trong tiểu thuyết là “con người nếm trải” trong khi các nhân ,vật kia thường là các nhân vật hành động”[13; tr.392] Tức là con người cá nhân giống như những người thật trong

cuộc sống thật chịu tất cả sự tác động của cuộc đời và phải tự mình đối mặt và chống trả nó Khi bị tác động bởi hoàn cảnh bản chất của con người sẽ thay đổi và tính cách con người thì phát triển thuận theo tự nhiên như nó vốn có chứ không theo ý định của tác giả Con người trong tác phẩm hiện lên một cách đầy đủ, gần gũi như người thật là đều nhà văn muốn phản ánh trong tác phẩm

Ngoài ra, nhân vật trong tiểu thuyết còn được miêu tả được nhìn ở góc độ đời

tư Đời tư là tiêu điểm để miêu tả cuộc sống nhân vật, phán ánh cuộc sống xã hội một cách tiểu thuyết Qua đời tư của nhân vật, ta có thể thể hiện được các chủ đề thế sự hoặc lịch sử dân tộc Cái nhìn đời tư qua các nhân vật khác nhau thể hiện những cái nhìn, những quan niệm khác nhau của tác giả phản ánh cuộc sống Ưu thế thể loại tiểu thuyết cho phép tác giả đi sâu khai thác cảnh ngộ riêng của số ít nhân vật như là tình yêu, nỗi bất hạnh, niềm hạnh phúc của đời sống riêng tư

Thể loại tiểu thuyết có tính chất văn xuôi, tính chất này chi phối đến đặc điểm của nhân vật tiểu thuyết Tính chất văn xuôi có nghĩa là miêu tả đúng sự thật không lí tưởng hóa, thi vị hóa vì vậy mà khi miêu tả nhân vật suy nghĩ, hành động của nhân vật đều chân thực như cái vốn có chứ không miêu tả như cái cần phải có

1.1.2 Cốt truyện và lời văn nghệ thuật

1.1.2.1 Cốt truyện

“Cốt truyện là hệ thống sự kiện cụ thể được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và

nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm… hoặc có thể là toàn bộ các biến cố, sự kiện được nhà văn kể ra và cái

mà người đọc có thể đem kể lại”[10;tr.130]

Cốt truyện thực hiện chức năng rất quan trọng trong tác phẩm: gắn kết các sự kiện thành một chuỗi tạo thành lịch sử của một nhân vật, bộc lộ các xung đột, mâu thuẫn của con người và tạo ra một ý nghĩa về nhân sinh Ngoài ra cốt truyện còn một chức năng khác rất quan trọng là tạo nên sự hấp dẫn Nhiều tác phẩm thuộc loại phiêu lưu, võ hiệp, ái tình, truyện cười … nhờ cốt truyện có nhiều biến cố ngẫu nhiên, bất ngờ, li kì mà có sức hấp dẫn người đọc rất mạnh Hiểu được cốt truyện là bước đầu để hiểu nhân vật, hiểu bức tranh đời sống và hiểu ý nghĩa của tác phẩm

Cốt truyện bao gồm các thành phần: thắt nút, phát triển, cao trào, mở nút Thắt nút là sự kiện đánh dấu sự bắt đầu của một mối quan hệ tất yếu sẽ phát triển trong tác phẩm Trong một tác phẩm có nhiều thắt nút Phát triển là những sự kiện, sự triển khai

và sự vận động của các mối quan hệ, các mối quan hệ được nảy sinh từ phần thắt nút Cao trào là sự kiện phát triển đến đỉnh điểm là bước ngoặt đối với sự phát triển của cốt truyện Mở nút là sự kiện hoặc chuỗi sự kiện sau cùng đánh dấu sự kết thúc của các mối quan hệ, xóa bỏ các xung đột trong tác phẩm Ở một số tác phẩm lớn còn có phần trình bày ở đầu tác phẩm và vĩ thanh ở cuối tác phẩm Ngoài các thành phần trên còn

có các yếu tố ngoài cốt truyện và các tình huống giữa các sự kiện Nhưng cốt truyện cũng không nhất thiết phải có đầy đủ, tách bạch các thành tố trên mà cấu trúc của cốt truyện còn phụ thuộc vào quan hệ thẩm mĩ của tác giả đối với hiện thực

1.1.2.1.1 Chi tiết nghệ thuật

Chi tiết là phương tiện cơ bản để thể hiện nhân vật và tính cách sao cho sinh động, hấp dẫn

Trong “Thi pháp học hiện đại”, Trần Đình Sử đã viết rằng “Hình tượng nghệ

thuật được dệt nên từ những chi tiết nhỏ” [21; tr.82] Và Trần Đình Sử định nghĩa chi

tiết như sau: “Chi tiết là những yếu tố nhỏ tự nó không có ý nghĩa độc lập nhưng lại

giá trị rất lớn để biểu hiện tính cách, phẩm chất nhân vật Nhiều khi chỉ một chi tiết đắt mà làm toát lên được cả thần thái của nhân vật

Hệ thống chi tiết nghệ thuật trong tiểu thuyết phong phú đa dạng hơn so với hai loại kịch và trữ tình Chi tiết trong tác phẩm trữ tình thường gắn với chất thơ còn chi tiết trong tác phẩm tự sự thì mang chất văn xuôi và nhiều loại Chi tiết là những nét cụ thể được nhà văn sử dụng để miêu tả về ngoại hình, tâm lí, sinh lí, phong cảnh, phong tục, đồ vật, binh khí, lịch sử, xứ lạ, đời sống văn hóa, sản xuất… bao gồm cả những chi tiết tưởng tượng, liên tưởng, hoang đường mà không nghệ thuật nào khác trình diễn được Tóm lại, đó là mọi chi tiết về sự tồn tại con người Đan dệt hàng loạt chi tiết với nhau mới có được một bức tranh bằng ngôn ngữ có thể tạo nên ấn tượng tương đối xác định về nhân vật

1.1.2.2 Lời văn nghệ thuật

Trong văn học nhà văn hoàn thiện tác phẩm bằng ngôn từ, lời văn nhưng ngôn

từ, lời văn trong tác phẩm văn học không phải là lời văn thông thường mà là những lời văn nghệ thuật được nhà văn xây dựng để diễn đạt điều muốn nói Lời văn chính là chất liệu là phương tiện biểu đạt đặc trưng của văn học Chính lời văn chứ không phải cái gì khác đã cụ thể hóa, vật chất hóa sự biểu hiện của chủ đề và tư tưởng, tính cách

và cốt truyện Do đó, nếu không có lời văn thì sẽ không thể có tác phẩm văn học

Theo Phương Lựu “Lời văn nghệ thuật thực chất cũng là một dạng của ngôn từ

nhưng đã được tổ chức theo quy luật nghệ thuật về mặt nội dung, phương pháp, phong cách, thể loại” [13; tr.313]

Về nguồn gốc thì lời văn trong tác phẩm cũng là lời của đời sống nhưng đã được nâng lên đến trình độ nghệ thuật Lời văn là một phương tiện chuyển tải thông tin, ngoài ra nó còn là đối tượng thẩm mĩ, đối tượng nghiên cứu của văn học Lời văn nghệ thuật không chỉ thực hiện chức năng giao tiếp thông thường mà còn hướng đến trở thành lời nói của muôn đời Lời văn trong tác phẩm phải có tính hình tượng, tính biểu cảm, chính xác, hàm súc và các tính chất ấy phải được hiểu với nội dung sâu hơn, gắn liền với đặc trưng phản ánh đời sống của văn học Lời văn có tính hình tượng là phải giàu hình ảnh, đường nét, màu sắc, âm thanh, nhạc điệu và phải gây được ấn tượng mạnh vào trí tưởng tượng và cảm xúc của người đọc Tính biểu cảm là không thể thiếu bởi vì văn học luôn tác động đến con người bằng con đường tình cảm, qua đó hướng người đọc vào một nhận thức hay hành động nào đó Khi sáng tạo ra tác phẩm nhà văn phải chọn lựa từ ngữ thích hợp nhất với đối tượng được miêu tả và ngữ cảnh

để bộc lộ đúng nhất, hay nhất dụng ý nghệ thuật của mình Ngoài ra, lời văn còn phải hàm súc, lời ít ý nhiều, ý ở ngoài lời Trong phạm vi dung lượng nhỏ, tác phẩm văn học phải miêu tả được mọi hiện tượng của cuộc sống Tính hàm súc có nghĩa là dùng sao cho đắt nhất, cô đọng nhất mà giá trị biểu đạt lại cao nhất

Lời văn nghệ thuật trong tiểu thuyết có đặc điểm là hướng đến xóa bỏ khoảng cách giữa người trần thuật và nội dung trần thuật hay nói cách khác là xóa bỏ khoảng cách giữa người kể chuyện và nội dung câu chuyện Tác giả hay người kể chuyện thuật lại thì nội dung câu chuyện sẽ mang đầy tính chủ quan, theo cách nhìn của tác giả Khi

đó lời trần thuật có nhiệm vụ tái hiện lại và lí giải những lời nói, suy nghĩ, hành động của nhân vật trong câu chuyện Còn người đọc thì có cảm giác như mình được nghe kể lại từ một người nào đó Tiểu thuyết có xu hướng xóa bỏ khoảng cách đó, tiếng nói của nhà văn hòa lẫn vào tiếng nói nhân vật, không phân biệt được đâu là tiếng nói của tác giả đâu là tiếng nói của nhân vật Nhà văn và nhân vật có quan hệ thân thiết, nhà văn hiểu rõ hết những gì thuộc về nhân vật và nói lên tiếng nói của nhân vật Khi đó người đọc cảm thấy như mình đang theo dõi câu chuyện theo một diễn tiến của quy luật chứ không phải nghe người khác kể lại

Lời văn nghệ thuật trong tiểu thuyết thì đa thanh, đa giọng điệu thể hiện đặc trưng của ngôn ngữ văn xuôi Đó là sự tác động qua lại rất phức tạp giữa tiếng nói tác giả, người kể chuyện và nhân vật, giữa ngôn ngữ miêu tả và ngôn ngữ được miêu tả Trong khi trần thuật, tác giả sử dụng nhiều giọng điệu, nhiều sắc thái trên cơ sở một giọng điệu cơ bản chủ đạo, chứ không đơn điệu

1.1.2.2.1 Phương tiện của lời văn nghệ thuật

Lời văn nghệ thuật gồm có các phương tiện sau: ngữ âm, từ vựng, cú pháp, các biện pháp tu từ Nhà văn không chỉ sử dụng các phương thức biểu đạt mà còn vận dụng các hình thức ngôn từ có sẵn trong kho tàng tiếng nói dân tộc với sắc thái biểu đạt phong phú như từ cổ, từ địa phương, tiếng lóng, từ nghề nghiệp và cả vốn từ văn học nằm trong di sản văn học nghệ thuật dân tộc để tạo thành lời văn nghệ thuật của mình

Các phương tiện ngữ âm gồm: vần, các loại vần, thanh điệu, nhạc tính, giọng điệu

Các phương tiện từ vựng: từ đồng nghĩa, phản nghĩa, từ cổ, từ mới, từ lóng, từ nghề nghiệp, từ địa phương, tiếng lóng, từ tôn giáo, tiếng nước ngoài, tiếng dân tộc ít người đều là phương tiện tạo hình, biểu cảm vô cùng quan trọng

Các biện pháp tu từ: hoán dụ, ẩn dụ, nhân hóa, phúng dụ, so sánh, tượng trưng,

ví von, biểu trưng, mỉa mai, phóng đại, điệp, song hành, nhã ngữ, phản ngữ Các phương tiện này có chức năng chung làm cho các sự vật, hiện tượng hiện lên sinh động trong các tương quan ý nghĩa khác nhau

Các phương tiện cú pháp góp phần quan trọng trong việc tạo nên lời văn nghệ thuật như: phép đảo trang, câu đồng nghĩa, câu cảm thán, câu nghi vấn, các loại câu phức, câu tỉnh lược…

1.1.2.2.2 Các thành phần của lời văn nghệ thuật

Lời văn của tác phẩm văn học gồm hai thành phần là lời trực tiếp và lời gián tiếp Lời trực tiếp là lời do những con người nói lên trực tiếp trong tác phẩm, đó là lời của nhân vật, lời của tác giả, lời của người kể chuyện Lời gián tiếp là toàn bộ lời văn của tác giả, người kể chuyện có chức năng trình bày toàn bộ thế giới hình tượng, kể cả các yếu tố nội dung, hình thức của lời nhân vật cho người đọc

Sự phân biệt lời trực tiếp và lời gián tiếp không phải là tuyệt đối, chúng có thể hòa trộn vào nhau, trong lời trực tiếp có yếu tố gián tiếp, trong lời gián tiếp có yếu tố trực tiếp Lời trực tiếp của nhân vật có các chức năng sau: phản ánh hiện thực ở ngoài nhân vật, tự bộc lộ như một hành động, một sự kiện đối với nhân vật khác, là thực tại lời nói bên ngoài ý thức tác giả, đối tượng suy tư của tác giả, biểu hiện nội tâm, thế giới bên trong của nhân vật Ngoài lời trực tiếp của nhân vật còn lời trực tiếp của tác giả Đó là lời trữ tình ngoại đề, lời bình luận đạo đức, triết lí của tác giả Lời gián tiếp

có hai nhiệm vụ Một là tái hiện và phân tích, lí giải thế giới khách quan vật chất, sự việc, con người, đồ vật Hai là tái hiện và phân tích, lí giải lời nói, ý thức người khác

Lời văn chiếm một vị trí hết sức quan trọng đối với toàn bộ tác phẩm Đó là phượng tiện bộc lộ chủ đề, tư tưởng tác phẩm, khắc họa đặc điểm của các tính cách, dẫn dắt quá trình phát triển của cốt truyện, để thực hiện nhiệm vụ kết cấu tác phẩm và tác động đến thái độ của người đọc đối với đối tượng được miêu tả trong tác phẩm

1.1.3 Không gian và thời gian nghệ thuật

1.1.3.1 Không gian nghệ thuật

Theo “Từ điển tiếng Việt” “không gian là môi trường đồng tính, liên tục không

có giới hạn, trong đó mỗi vật chiếm một khoảng bằng thể tích của nó”[5;tr.430]

Trong “Thi pháp thơ Tố Hữu”, Trần Đình Sử cho rằng “trong văn học nghệ

thuật, không gian nghệ thuật chính là hình thức tồn tại chủ quan của hình

nội dung quan trọng, cần hiểu không gian nghệ thuật để hiểu rõ tác phẩm

Trong “Từ điển thuật ngữ văn học”, tác giả đã định nghĩa không gian nghệ

thuật “là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó

Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, diễn

ra trong một trường nhìn nhất định”[10; tr195] Trần Đình Sử trong “Thi pháp học

hiện đại” cũng cho rằng “Không gian nghệ thuật là phạm trù của hình thức nghệ thuật,

là phương thức tồn tại triển khai của thế giới nghệ thuật Nếu thế giới nghệ thuật là thế giới của cái nhìn và mang ý nghĩa thì không gian nghệ thuật là trường nhìn mở ra

từ một điểm nhìn”[21;tr42] Các tác giả đã khẳng định tầm quan trọng của không gian

trong tác phẩm, là yếu tố mở đầu cho mọi sự kiện hành động của nhân vật Không gian

là điểm bắt đầu mọi vấn đề Không gian nghệ thuật trong tác phẩm cũng giống như không gian trong hiện thực khách quan, cũng có giá trị tình cảm Và sự khác nhau là

trong không gian nghệ thuật, tình cảm của con người như thế nào thì không gian như thế ấy Không gian trong tác phẩm gắn với sự cảm thụ không gian của con người nên

đó là không gian mang tính chủ quan theo tâm trạng, sự cảm nhận của nhân vật và tác giả Nói cách khác thì không gian trong tác phẩm là không gian của thế giới tinh thần, thế giới tình cảm của tác giả Do không gian gắn với cảm xúc nên trong văn chương ngoài không gian nghệ thuật còn có không gian tâm tưởng Không gian đó có tính độc lập tương đối không qui được vào không gian địa lí

Không gian trong hiện thực khách quan là cái mà có thể trông thấy được, sờ thấy được, dùng tai nghe được và không gian ấy khó có thể thay đổi nếu có thay đổi thì cũng trong một quá trình Không gian trong tác phẩm văn học có một ranh giới phân biệt với không gian vật chất bên ngoài, nhưng không dễ thấy như cái khung của một bức tranh, cái sân khấu của vở diễn Không gian trong văn chương được di chuyển một cách dễ dàng, có thể thay đổi liên tục theo diễn biến tình cảm tâm lí của nhân vật

và có thể rất rộng hoặc rất hẹp do ý đồ xây dựng của tác giả, góp phần quan trọng bộc

lộ nội dung, tư tưởng tác phẩm Do đó mà “Không gian nghệ thuật trở thành phương

tiện chiếm lĩnh đời sống, đồng thời do gắn với ý nghĩa, giá trị không gian trở thành ngôn ngữ, biểu tượng nghệ thuật” [21; tr 43]

1.1.3.2 Thời gian nghệ thuật

Nếu như không gian là cái tĩnh tại thì thời gian là cái không ngừng thay đổi Người ta có thể cảm nhận bước đi của thời gian nhưng không thể sờ, không thấy cũng như không biết được mùi vị của nó Không gian và thời gian thống nhất với nhau làm nên thế giới Từ bước đi của không gian ta nhận thấy bước đi của thời gian, ta nhận biết được thời gian qua sự thay đổi, biến cố trong tự nhiên, trong đời người, trong

phong tục xã hội Trong “Từ điển thuật ngữ văn học”, thời gian nghệ thuật là “hình

thức nội tại của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chính thể của nó Cũng như không gian nghệ thuật, sự miêu tả, trần thuật trong văn học nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn nhất định trong thời gian – được biết qua thời gian trần thuật

Sự phối hợp hai yếu tố này thành thế giới nghệ thuật”[10; tr.64]

Trong “Thi pháp học hiện đại”, Trần Đình Sử cho rằng: “Thời gian nghệ thuật

là hình thức cảm nhận thế giới của con người gắn liền với một quan niệm nhất định về thế giới Hình thức biểu thị cụ thể của thời gian rất đa dạng, bao giờ cũng gắn liền với

sự đa dạng trong cách cảm thụ thời gian” [21; tr.84] Thời gian là phương tiện nghệ

thuật để nhà văn nhận thức và phản ảnh đời sống Do thời gian được tác giả cảm nhận bằng tâm lí nên thời gian trong tác phẩm cũng mang tính chủ quan Tính chủ quan được thể hiện ở cách cảm nhận, miêu tả của tác giả Tác giả sử dụng, tái hiện thời gian theo nhu cầu và mục đích của mình Cho nên thời gian nghệ thuật không đồng nhất với thời gian hiện thực Có khi thời gian được kéo căng ra, có khi thời gian bị dồn nén lại

Vì vậy mà trong văn học có hiện tượng một ngày mà dài dằng dặc như hàng thế kỉ còn vài năm mà như chốc lát Có điều đó là bởi vì trong văn chương có thời gian tâm lí, thời gian trong sự cảm nhận của nhân vật, của tác giả Thời gian đó lệ thuộc vào tâm trạng nhân vật, và ý đồ nghệ thuật của tác giả Trong tác phẩm, thời gian được cảm nhận theo nhiều chiều khác nhau Tác giả miêu tả thời gian có khi không theo trật tự nhất định quá khứ, hiện tại, tương lai mà thời gian được tác giả mô tả, liên tưởng linh hoạt không theo trật tự tuyến tính nữa, thời gian quá khứ, hiện tại, tương lai đan lồng vào nhau, tồn tại song song nhau

1.2 Giới thiệu tác giả và tác phẩm

1.2.1 Tác giả

Tác giả Trương Anh Quốc sinh năm 1976, quê ở xã Quế Phong, huyện Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam Trương Anh Quốc học khoa điện đầu tiên ở trường Đại học Hàng Hải phân hiệu thành phố Hồ Chí Minh (nay là trường Đại học Giao thông vận tải thành phố Hồ Chí Minh) Thời sinh viên, anh cộng tác với báo Tuổi Trẻ, Tuổi Trẻ Cười và một vài báo khác Nghề nghiệp của tác giả là kỹ sư điện tàu viễn biển Ngoài

ra Trương Anh Quốc còn là thành viên hội nhà văn thành phố Hồ Chí Minh từ năm

2009

Trương Anh Quốc bắt đầu viết văn từ giữa năm 2003 Cuối năm 2003, tác giả

đã có truyện ngắn đăng và được giới thiệu trên mục “Cây bút trẻ” ở báo Tuổi Trẻ Chủ Nhật (nay là Tuổi Trẻ Cuối Tuần)

Tác giả từng đạt các giải thưởng: Giải Khuyến khích cuộc thi viết ngắn ƠN

THẦY do báo Tuổi Trẻ tổ chức với tác phẩm Ơn thầy (2004); Giải Nhì cuộc thi Văn

học tuổi 20 lần 3 do Báo Tuổi Trẻ, Nhà xuất bản Trẻ và Hội Nhà văn Tp Hồ Chí Minh

phối hợp tổ chức với tập truyện ngắn Sóng Biển Rì Rào (NXB Trẻ) (2005); Giải Ba

cuộc thi viết Ba lô du lịch do báo Áo Trắng và NXB trẻ tổ chức với bài Đến Ai Cập

làm tranh (2009); Giải Nhất cuộc thi Văn học tuổi 20 lần 4 do Báo Tuổi Trẻ, Nhà xuất

bản Trẻ và Hội Nhà văn Tp Hồ Chí Minh phối hợp tổ chức với tiểu thuyết Biển (2010)

Thể loại sở trường của tác giả là viết truyện ngắn

Tác phẩm đã xuất bản: Sóng biển rì rào (Tập truyện ngắn, NXB Trẻ, 2005- Giải Nhì Văn học tuổi 20 lần 3) Lũ đầu mùa (Tập truyện ngắn, NXB Trẻ, 2008) Biển

(Tiểu thuyết, NXB Trẻ, 2010 - Giải Nhất Văn học tuổi 20 lần 4) Có các sách in chung: Văn Mới, Truyện ngắn hay, Buffet truyện ngắn miền Trung Ngoài ra còn có nhiều truyện ngắn được in trên báo: Đồng hương, Cô gái đến từ phương bắc,…Trên các báo Văn nghệ, Tuổi trẻ Cuối Tuần, Người Đại Biểu nhân Dân, Người Lao Động, Đất Quảng, Đà Nẵng, Bình Dương, Áo Trắng

Biển là đề tài xưa nay hiếm được khai thác trong văn học Trương Anh Quốc là người viết nhiều về biển Có thể thấy biển có một vị trí đặc biệt trong sáng tác của Trương Anh Quốc Anh làm nghề biển cho nên sẽ hiểu biết về biển nhiều hơn cuộc sống đời thường trên đất liền Đối với một thủy thủ viết văn thì sẽ gặp nhiều khó khăn hơn bình thường vì ngoài những công việc thường nhật phải làm, anh còn phải chống chọi lại với sóng gió của biển Nhưng mặt khác biển cũng đem lại cho tác giả nhiều điều mới lạ thú vị không tận Tác giả cũng đã nói về sự hấp dẫn của biển đối với mình

“Biển mênh mông luôn ẩn chứa nhiều điều bí ẩn” và in lời nói đó trên bìa tiểu thuyết

“Biển” Đối với sự lựa chọn đề tài của mình tác giả đã nói như sau: “Do công việc suốt

ngày lênh đênh trên biển Tôi không có thời gian để tìm hiểu về cuộc sống và tâm tư của người trên bờ nên đành chọn biển và cuộc sống trên biển làm đề tài Tôi chỉ dám viết về những gì mình am hiểu chứ không dám viết về những gì mình còn lơ mơ”[9]

Tác giả cho rằng mình không phải là nhà văn chuyên nghiệp cho nên không có sức ép khi viết, anh thường đặt mục tiêu cho mình và âm thầm thực hiện Không cho văn chương là nghề nghiệp, anh viết văn vì lòng yêu mến văn chương và con chữ Anh

quan niệm rằng: “Dự thi tôi luôn luôn được: Được viết, được in sách, được nhuận bút

để rồi được ngồi cùng bạn bè văn chương”[16]

1.2.2 Tác phẩm “Biển”

Hoàn cảnh ra đời tiểu thuyết “Biển”, tác giả đã chia sẻ với bạn đọc như sau:

“Cuộc sống trên tàu viễn dương đã mang đến cho tôi một cuộc hành trình trải dài trên mọi miền trái đất Tôi đã đặt chân đến hơn 32 quốc gia ở khắp năm châu và tích lũy được không nhỏ những kinh nghiệm sống Trong lời văn của mình tôi cũng chú

ý viết càng kín càng tốt, những gì không cần nói thì ẩn đi”[14]

“Tôi viết "Biển" vì có quá nhiều điều chướng tai gai mắt, và vì tôi thích tìm

hiểu nền văn hóa Ấn Độ Với việc viết Biển, tôi có dịp thể hiện những hiểu biết của mình về Ấn Độ mà trước kia tôi đã lang thang, có được những kỷ niệm khó quên với đất nước Ấn Độ, Singapore Tôi không giỏi tưởng tượng lắm đâu, tôi dùng hiện thực để viết, hiện thực vui ít buồn nhiều, nhiều trái ngang… nhưng đó chỉ là cái cớ, cái cốt mà thôi Nếu không hư cấu thì không thể là văn học được Tôi viết "Biển" từ 23-11-2009 đến giữa tháng 4-2010 Tôi lấy ý tưởng trên con tàu tôi vừa đi, ở đó có người Ấn Độ làm chung Tôi thích văn hóa Ấn Độ, khi làm việc chung với họ, tôi ngộ

ra được nhiều điều, thế là viết” [24]

Chương 2

HỆ THỐNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT “BIỂN” CỦA TRƯƠNG ANH QUỐC

Cuộc sống ngày thường với những điều phức tạp của riêng nó là một môi trường để con người sống và làm việc tưởng như thầm lặng nhưng cũng không kém phần dữ dội, gay gắt là điều được nói trong tiểu thuyết “Biển” Cuộc sống và công việc của các nhân vật ở trên tàu là một đấu trường thực sự chứ không phải thơ mộng hay đẹp như tên gọi của con tàu “Athena”, tên một vị thần Trong “Biển”, các nhân vật có những mối quan hệ phức tạp Tác giả đã xây dựng những nhân vật có tính cách và lối sống tương phản, đối lập nhau để làm rõ vấn đề đặt ra trong tác phẩm Cái tầm thường, nhỏ bé, cái xấu của nhân vật này sẽ làm tôn lên vẻ đẹp trong sáng của nhân vật kia Bên cạnh đó tính cách nhân vật này bổ sung, đối chiếu nhân vật kia, để khắc họa nên những diện mạo nhân vật hoàn thiện hơn Cuộc sống của những nhân vật trong “Biển” mang tính hiện đại và gần gũi với cuộc sống hiện đại, những xung đột, mâu thuẫn trong “Biển” mang tính xã hội, qua đó thể hiện những quan điểm, cách sống điển hình của những loại người trong xã hội Những va chạm, mâu thuẫn, sự kiện xảy ra trong cuộc sống hàng ngày làm hiện dần lên tư tưởng, quan niệm về cuộc sống của tác giả Qua đó ta nhận biết điều mà tác giả muốn nói đến Quá trình nhận thức của nhân vật nhanh gọn, thẳng thắn đó là kết quả của tư tưởng, lối sống, tính cách, quan điểm của mỗi nhân vật Có thể thấy rõ trong “Biển” có hai tuyến nhân vật đối lập nhau: một bên

là những người lao động có năng lực, nghiêm túc với bản thân, có trách nhiệm với công việc và một bên là những người không có năng lực làm việc, không chú tâm làm việc chỉ lo dùng thủ đoạn sao cho được lên chức, được lương cao Trong mỗi tuyến nhân vật lại có những nhân vật với những nét tính cách khác nhau, góp phần bổ sung

hoàn thiện cho nhau Giữa các nhân vật có mối quan hệ tương phản, đối lập, đối chiếu

và bổ sung cho nhau

2.1 Các tuyến nhân vật

Xã hội nào cũng chia làm nhiều loại người nhưng chủ yếu là chia ra hai loại người tốt và người xấu Trong văn học hiện đại tính cách con người được thể hiện phức tạp, không chia ra rạch ròi là nhân vật chính diện, phản diện mà trong một con người có cả mặt tốt lẫn mặt xấu, không có người hoàn hảo, toàn diện Người tốt là người có mặt tốt trội hơn Con người được phải được nhìn nhận từ nhiều góc độ khác nhau mới có thể nhận xét xem là tốt hay xấu Tiểu thuyết miêu tả con người với những nét chân thực như con người vốn có Các nhân vật trong tác phẩm sẽ phác họa lên xã hội, nói lên điều nhà văn muốn phản ánh Trong tiểu thuyết “Biển”, tác giả lại không miêu tả như vậy Các nhân vật được chia làm hai tuyến tốt xấu rõ rệt Nhân vật tốt thì được miêu tả gồm tất cả những nét tốt, còn nhân vật xấu thì được miêu tả ngược lại

2.1.1 Con người lao động chân chính, có năng lực

Những người lao động chân chính, có năng lực trong tác phẩm là: In, Máy hai Jollia, Máy ba Kumar, Bosun Ip Các nhân vật này được nhà văn miêu tả với những nét tính cách cứng cỏi và mềm yếu khác nhau, mỗi người một vẻ Họ giống nhau ở chỗ

có thái độ làm việc nghiêm túc, chăm lo cho công việc chứ không mải lo toan tính làm sao để lên chức Miêu tả những người lao động chân chính này tác giả ít miêu tả ngoại hình của họ, nếu có thì cũng chỉ vài dòng Miêu tả như vậy, nhà văn đã để một khoảng trống để độc giả đồng sáng tạo với mình Nhân vật In không được tác giả miêu tả ngoại hình Người đọc không hình dung được nhân vật này bề ngoài như thế nào In để lại ấn tượng trong lòng độc giả bằng tính cách của chính nhân vật đó Nhân vật Jollia, Bosun Ip cũng không được miêu tả ngoại hình Chỉ có nhân vật Kumar là được miêu tả

ngoại hình “Anh trắng trẻo đẹp trai Tóc không cắt mà để dài, quấn lại, râu quai nón

mịn nhuyễn cũng không cạo, cứ tết thành bím sát da mặt, lấy chiếc giắt như kẹp tóc nhỏ xíu giắt lại cẩn thận và chắc chắn;”[18;tr.163] và “Trông Kumar như một đạo sĩ”[18;tr.164] Hình dáng trong như “đạo sĩ” của Kumar nói lên rằng anh là một người

có nhân cách nên sẽ đối xử tốt với mọi người Chủ yếu, các nhân vật này được khắc họa bằng hành động, ngôn ngữ Tính cách các nhân vật In, Jollia, Kumar dần hiện ra khi tác giả miêu tả cách họ sống, làm việc

Qua cách tác giả miêu tả In làm việc, ngôn ngữ đối thoại giữa In với nhân vật cùng tuyến, khác tuyến và suy nghĩ nội tâm, ta nhận ra In là người có tính cách thẳng thắn, quyết liệt In sống ngay thẳng, làm việc chăm chỉ Ngoài ra In cũng rất hòa đồng, thân thiện với mọi người trên tàu In có thái độ rõ ràng với những chuyện xấu, bất công trên tàu Có thể nói đây là nhân vật có thái độ sống tích cực In là người có tự chủ trong công việc và nghiêm túc trong cuộc sống In làm việc tốt vì có chuyên môn và chịu khó đọc tài liệu để tìm hiểu Khi có máy móc hư hỏng là In luôn suy nghĩ tìm ra

cách sửa chữa trong thời gian nhanh nhất có thể “Trong tổ máy chỉ có Jollia và In làm

việc hợp ý nhau nhất Với hai người này dù sự cố máy móc hay điện tự động gì cũng khắc phục được hết” [18;tr.52] In không những tay nghề giỏi mà còn có trách nhiệm

và yêu công việc In biết đấu tranh bảo vệ chính mình, chống lại những gì là bất công

vô lí Trong công việc In không để bị bắt nạt, La là người hay đổ thừa cho người khác

và hay lên giọng cấp trên, La thường đổ thừa In nhưng đều bị In đáp trả lại “Cái gì?

Đừng có mà đổ thừa cho tao nhé! Nãy giờ mày đốt trên ấy chứ ai!”[18;tr.183] In cũng

sẵn sàng đáp trả những gì vô lí bất công từ cấp trên như khi Máy trưởng nghe lời La

nói mà quát những người làm việc trong buồng máy “In nghe mặt nóng bừng bừng,

trợn mắt nhìn Máy trưởng: - Sao ông không hỏi thằng sĩ quan máy đi ca ấy! Ông có giỏi thì làm đi!”[18;tr.185] Nhân vật In còn được miêu tả cả mặt nội tâm In buồn mỗi

khi có một người phải rời khỏi tàu, cho dù đó là người tốt (Jollia, Kumar) hay người xấu (Đại phó Ramar) Suy nghĩ nội tâm của In cho thấy In là người có suy nghĩ sâu sắc, hiểu thấu được nhiều vấn đề trong cuộc sống Trong cuộc sống, người này lại là nạn nhân của người khác Chính vì thế mà Đa bị Đại phó Ramar đuổi việc thì sau đó chính Ramar cũng bị Thuyền trưởng cho nghỉ việc

Nhân vật In được miêu tả với cả một quá trình phát triển tính cách Ban đầu, mới lên tàu, In còn ngây thơ, thật thà không lường trước được những thủ đoạn cạnh tranh nên đã bị lừa Máy trưởng hỏi In về cách sửa những máy móc hư mà In và Máy hai Jollia đã sửa, In thật thà nói hết Và thế là Máy trưởng cướp công, Máy trưởng nhận với Thuyền trưởng rằng ông đã sửa Còn về sau thì do đã biết được những chuyện đó, In dần dần nhận thức được những vấn đề bất công trên tàu và không còn để mình bị áp bức nữa Nhà văn miêu tả In với cả một quá trình phát triển như vậy nhằm khẳng định phẩm chất của nhân vật In không hề bị cám dỗ hoặc thay đổi bởi tiền và quyền Trong suốt quá trình ở trên tàu, In biết được không cần bằng năng lực thật sự

cũng có thể lên chức những In không làm điều đó để lên chức In không hề bị biến chất mà càng ngày càng hiểu rõ hơn những vấn đề, những mặt trái ở trên tàu và đấu tranh với nó In đối xử và nói năng với Máy trưởng trong quan hệ bình thường, bình đẳng chứ không có thái độ nịnh bợ như La Có lúc, In đã tức giận mà to tiếng với Máy

trưởng “Ok Đây là phòng tôi, nếu ông lớn tiếng, mời ông ra khỏi phòng!”[18;tr.147]

In cũng không a dua theo La để cùng nịnh bợ Máy trưởng Do đó La rất ghét In vì La

cho rằng In “cứng đầu cứng cổ”[18;tr.203] và không nghe lời

Giống như In, Máy hai Jollia và Máy ba Kumar cũng là người có năng lực làm

việc tốt Máy hai Jollia cũng giống như In không những giỏi chuyên môn “Máy trưởng

chỉ ngồi chơi xơi nước còn Máy hai là người chịu trách nhiệm chính về kỹ thuật của

bộ phận máy”[18; tr.52], “Máy hai làm việc rất tốt, anh ta bình tĩnh đoán bệnh hư hỏng giỏi; việc gì về máy anh cũng xử lý xong”[18; tr.191], mà còn rất có trách nhiệm

với công việc, chịu khó tìm hiểu kiến thức để ngày càng làm tốt hơn công việc của

mình “Jollia thường cùng In đọc tài liệu, bản vẽ để tìm ra nguyên nhân, cùng nhau

thảo luận đưa ra những ý kiến”[18; tr.52] Máy ba Kumar cũng có tinh thần ham học

hỏi, tìm hiểu như In, Jollia “Kumar chỉ thích mày mò tìm tòi sáng kiến kỹ thuật; đó

cũng là đặc điểm để nhận ra người Punjab”[18; tr.168] Còn khi làm việc thì Kumar

làm chăm chỉ, nghiêm túc phần việc của mình Ngoài ra Kumar còn có một phẩm chất

đáng quý là “Kumar lại không ưa quyền lực; người không ưa quyền lực mới dám

chống lại kẻ mạnh và bênh vực kể yếu”[18;tr.167] Những người lao động chân chính

không chỉ có năng lực làm việc mà còn là những người sống chân chính

Các nhân vật này sống hòa đồng, thân thiện, giúp đỡ lẫn nhau không phân biệt

là có cùng dân tộc hay không In với Jollia, Kumar không cùng dân tộc nhưng đối xử với nhau bằng sự quan tâm, tình cảm chân thật Họ quý trọng nhau thật lòng Họ tìm thấy ở nhau sự gần gũi trong tính cách và quan niệm sống nên giữa họ có sự quan tâm chia sẻ với nhau Jollia vốn hiền lành nhưng lại có tư tưởng phân biệt đẳng cấp nên luôn cho mình thuộc đẳng cấp thấp hơn những người khác, luôn luôn sợ cấp trên Vì thế nên Jollia không dám thể hiện mình, không thể bảo vệ chính mình và luôn bị Máy

trưởng Gupta ức hiếp Trong lúc đó, chỉ có In thông cảm và an ủi Máy hai Jollia “In

chỉ biết lắc đầu Thôi anh nên về nghỉ ngơi ít lâu rồi đi lại, biết đâu gặp Máy trưởng tốt thì sao Trong họa luôn có phúc kia mà Người tốt khó thể sống và làm việc chung với kẻ xấu lâu bền được”[18;tr.192] In tức giận giùm Jollia, trong khi Jollia thì nhẫn

nhục chịu đựng sự ức hiếp của Máy trưởng “Anh có biết một lần nhịn là chín lần nhục

không? Sao anh không cởi giày mà ném vào mặt Máy trưởng cơ chứ!” [18;tr.193]

Những người khác khi biết Máy hai Jollia sắp rời tàu thì quay lưng hẳn với anh Wiper

Yu hằng ngày vẫn pha cà phê cho Jollia vào buổi chiều thì giờ không còn làm việc đó nữa Chỉ có In dù biết vậy nhưng vẫn quân tâm Jollia In tiễn Jollia và thấy buồn vì

Jollia phải ra đi “Jollia bước chầm chậm và quay đầu lại như còn nuối tiếc lắm In đi

sau cũng thấy buồn In và anh làm việc hợp rơ Người tốt như anh thì về còn người xấu vẫn ở lại.”[18;tr.193] Giữa Kumar và In cũng có một tình bạn đẹp dù họ không

cùng dân tộc, tôn giáo Vì In mà Kumar đã giúp đỡ Parawa và cũng chính vì vậy mà Kumar đã làm phật lòng Thuyền trưởng Làm phật lòng Thuyền trưởng, Kumar phải

về Kumar không vì chuyện đó mà giận hay ghét In mà anh vẫn xem In là bạn Vì họ cùng hiểu nhau và cùng đồng lòng bệnh vực người yếu đuối Khi In xin lỗi Kumar vì

việc đó, Kumar đã nói rõ lòng mình cho In nghe “Tôi rất vui và hạnh phúc có được

một người bạn như cậu Cậu ở lại mạnh giỏi nhé!”[18;tr.173]

Họ cùng làm việc trên một con tàu nên có tình cảm yêu thương, giúp đỡ và chia sẻ với nhau Khi Kumar biết Pawara bị Thuyền trưởng phạt quỳ trên buồng lái, Kumar đã kéo Pawara dậy không để anh quỳ nữa Nhờ Kumar giúp đỡ mà Pawara được Thuyền trưởng tha cho và được cho phép về nhà Dù sau sự việc đó, Kumar đã bị Thuyền trưởng đuổi việc nhưng anh không hề tỏ ra hối hận

Bên cạnh đó, họ sống có lương tâm và lòng nhân hậu Họ là những người có nhân cách và tư tưởng sống chân chính Họ dùng năng lực thực sự của mình để làm

việc kiếm tiền “…làm việc với niềm vui, say mê, yêu nghề và trách nhiệm” [18; tr.202] chứ không dùng mưu kế, thủ đoạn để giữ lấy vị trí “ăn xổi ở thì, làm việc thì dở chỉ

chờ cơ hội lên chức, kiến thức rỗng tuếch cứ muốn làm lãnh đạo” [18; tr.202] Hơn thế

nữa, họ còn là người có tấm lòng nhân hậu, biết thương cảm, tha thứ cả cho những kẻ xấu Mọi người trên tàu như In, Ip… đều ghét Đại phó Ramar vì ông đã đuổi việc Đa Nên In rất vui mừng khi Ramar cũng phải rời tàu Nhưng ngay lập tức In cũng cảm

thấy xót xa cho Ramar “Chợt In thấy buồn Ước cho lời nói của Đại phó Ramar là thật

đi, rằng anh sẽ sang thẳng Hong Kong mà nhận tàu mới, dù là tàu lớn hay nhỏ Ở Ấn anh cũng có gia đình cũng có vợ con; vợ con anh cũng cần ăn mặc đi lại mua sắm, con anh cũng cần phải học hành… Anh đi biển khổ nhọc cũng vì miếng cơm manh áo Đường về Ấn Độ thì xa, không biết Ramar có bị bắt đền nhiều không”[18;tr.89]

Những người lao động chân chính rất ghét những kẻ không có năng lực làm việc nhưng lại hay ganh tỵ và có vị trí rất vững vàng trên tàu Cả In và Jollia cũng cùng thái độ đó Khi In và Jollia sửa xong nồi hơi, La chỉ việc bấm nút reset, La còn không biết là chưa có điện nguồn thì bấm reset cũng không tác dụng Vậy mà La lại

khoe khoang rất tự hào rằng “Có gì đâu, tại không biết bấm nút reset! Dốt quá đi

thôi!”[18;tr.189] Trong tình huống đó thì In và Jollia chỉ nhìn nhau cùng mỉn cười vì

họ biết rất rõ một điều “Khôn nói không lại, dại nói không rồi Tranh luận với người

dại để mà làm gì!”[18;tr.89] In có sự nhận thức về con người Máy trưởng Gupta và cả

sự bất công do Gupta gây ra “… không có Máy hai, Máy trưởng có mà ăn cám! Máy

trưởng còn ở lại tàu đến được hôm nay còn không biết cảm ơn mà tìm cách đẩy Máy hai về Sao Máy trưởng lại bóc lộ Máy hai như thế? Đúng là kẻ có quyền Bất công quá! In thấy mình cũng bị bóc lột sức lao động không khác gì Máy hai Jollia”[18;tr191] Không chỉ có In nhận thấy điều đó mà những người trên tàu điều

nghĩ như vậy Bosun Ip đã nói như sau “Chúng nó là lãnh đạo, lãnh đạo thì có quyền

Mình là lính lác chỉ làm theo lệnh cấp trên mà thôi Người mình làm khổ như con trâu

mà chỉ được ăn rơm còn chúng nó ngồi chỉ tay năm ngón, lương Máy trưởng thôi đã bằng mười mấy người mình cộng lại còn lương Thuyền trưởng thì cao khỏi phải nói Biết bao giờ người mình mới được làm chủ con tàu như thế này…”[18;tr.85]

Nét nổi bật của tuyến nhân vật này là họ yêu công việc đang làm và làm một cách nghiêm túc Ngoài ra, trong cuộc sống họ sống với nhau bằng tình cảm chân thành, luôn thông cảm và chia sẻ với nhau Họ có cùng một quan điểm sống là lương thiện, ngay thẳng Ngoài những điểm chung ở trên, ta có thể thấy họ cũng có những nét tính cách khác nhau In thì bộc trực thẳng thắn, nghĩ gì nói nấy, không bao giờ để mình bị người khác áp bức Còn Máy hai thì hiền lành nhưng không dám nói lên tiếng nói của mình Cũng chính vì thế mà Jollia không thể tự bảo vệ được chính bản thân mình Jollia đã để cho Máy trưởng áp bức mà không bao giờ dám phản đối Kumar thì điềm tĩnh, tính cách của Kumar là sự dung hòa giữa In và Jollia

Tuy cùng là những người lao động chân chính nhưng mỗi người lại có một nét tính cách riêng của mình Tác giả xây dựng tính cách nhân vật qua cách làm việc của nhân vật cách nhân vật đó cư xử với nhân vật khác trên tàu Tuy nhiên trừ nhân vật In

ra thì còn lại nhân vật khác tính cách vẫn không được thể hiện rõ ràng, chủ yếu là tác giả kể lại và nhận xét Nhân vật In được miêu tả nhiều mặt hơn các nhân vật khác In

tính vui vẻ, hòa đồng với tất cả đồng nghiệp và cũng rất cứng rắn quyết liệt khi đấu tranh với những bất công phi lí Ngoài ra, độc giả còn nhận thấy đằng sau đó là một người có những suy nghĩ rất sâu sắc về cuộc sống và biết yêu quý cái đẹp thật lòng Còn Jollia thì hiện lên là người tuy giỏi nhưng rất nhút nhát và hiền lành Kumar thì có phong thái đường hoàng, tính cách tốt Nhưng ấn tượng về Jollia và Kumar còn mờ nhạt, không rõ ràng

2.1.2 Con người tham quyền lực, tiền bạc và bất tài

Để thể hiện loại người này, tác giả đã xây dựng các nhân vật như: Máy trưởng Gupta, Máy ba La, Máy tư PIG, Thuyền trưởng Benyti, Đại phó Ramar

Những nhân vật này được tác giả miêu tả ở nhiều khía cạnh, không chỉ tính cách mà còn ở ngoại hình Khi miêu tả, tác giả thường so sánh họ với con vật và miêu

tả họ với những nét rất xấu Chẳng hạn, khi giới thiệu Máy trưởng “Máy trưởng

Sanjiaya Gupta ở Goa, vùng xa xôi miền Tây nước Ấn, người tròn mỉm tóc xoắn sát da

đầu như chú cừu…”[18; tr.17] và “Trông Máy trưởng như con hà mã”[18; tr.71],

“Mập quá, cái cổ ngắn cũn như rùa rụt cổ vào mai Cái u phía sau gáy nhô lên tròn

quay như cái gu con bò đực đang thời dậy cổ”[18;tr.71] Còn những nhân vật còn lại

được miêu tả với ngoại hình rất xấu Máy tư PIG được miêu tả như sau “PIG béo ục

ịch đôi mắt trố thâm đen cái miệng hót dẻo như hát quan họ”[18;tr.242] Thuyền

trưởng thì được miêu tả như sau: “Cái đầu trọc của Thuyền trưởng bự tổ bố, hai con

mắt lộ ra phía trước nổi từng chỉ gân máu, mắt nổi gân thế này hèn gì cộc tính và háu ăn”[18; tr.68] Còn La thì “… trán dồ cằm thụt miệng ngoác răng quắp lại hở lợi…”[18; tr.207] Ngoại hình của họ dường như bị méo mó đi, không giống hình dáng

người mà trông lại rất xấu xí, dị dạng Ngoại hình nhân vật cũng đã thể hiện được phần nào bản chất của nhân vật, thể hiện bản tính không còn tốt đẹp mà đã bị biến chất

Chẳng những ngoại hình xấu mà tính cách của tuyến nhân vật này cũng xấu Họ

không sống bằng lương tâm “La thì bảo ở đó mà lương tâm, lương tâm không bằng

lương thực, lương tâm không đem lãnh được lương tháng; phải có tiền, trên đời này không có thứ gì không mua được bằng tiền”[18;tr.202] Cái mà họ quan tâm không

phải là mình có hoàn thành tốt công việc được giao không mà là tiền bạc và chức tước Máy trưởng Gupta, Thuyền trưởng Benyti thì dùng quyền lực để ức hiếp cấp dưới Máy trưởng Gupta chẳng những sỉ nhục cấp dưới, cướp công của người khác mà còn

tìm cách hãm hại người tốt, khiến người có khả năng làm việc phải bị đuổi việc Chính

vì ganh tỵ với Jollia đã có nhà đẹp, Thuyền trưởng và Máy trưởng đã ép Jollia về Họ còn đổ thêm lỗi cho Jollia sau khi anh đã về Thuyền trưởng thì có quyền lớn nhất trên tàu, cho nên nếu ai làm phật lòng Thuyền trưởng thì người đó sẽ bị đuổi việc Đại phó Ramar là người có nhiều uy quyền trên tàu, Ramar đã từng đuổi việc Đa, cũng phải rời

tàu vì “Quan trọng ở chỗ là Thuyền trưởng Benyti đã phật lòng”[18;tr.89] Kumar vì

giúp Pawara không bị Thuyền trưởng phạt nữa nên Thuyền trưởng cũng đuổi việc Kumar

Cả Máy ba La, Máy tư PIG và Máy trưởng Gupta đều không có khả năng làm việc Cả ba người đều không đi tàu với khả năng thực của mình, họ lãnh chức vụ cao hơn nhiều so với khả năng có được Khi máy móc hư hỏng thì họ không biết cách sửa chữa, họ cũng không chịu đọc sách, nghiên cứu tìm cách sửa La là sĩ quan máy nhưng khi máy móc hư hỏng thì La không biết tại sao hư và cách sửa chữa như thế nào Khi

có sự cố sập máy thì “La nghĩ bụng, Kumar đã chơi đểu mình, lúc hắn ở đây có khi

nào bị sập máy đâu!”[18;tr.196] Sĩ quan máy mới là người chịu trách nhiệm chính về

máy móc còn thợ máy chỉ theo phụ giúp Vậy mà Liu biết nguyên nhân máy sập còn

La thì không biết “Tức mình Oiler Liu gào lên: - Tại ổng không chịu vệ sinh bầu lọc

dầu nhờn dù đã mấy lần báo động!”[18;tr.197] Máy trưởng Gupta thì không biết cả

những kiến thức đơn giản về máy móc “Máy trưởng mà không biết tắt máy! Máy

trưởng mà cái gì cũng không biết!”[18;tr.111] Mỗi khi gặp một sự cố máy móc thì

Máy trưởng Gupta hoàn toàn không biết máy bị hư cái gì và sửa chữa như thế nào

Những lúc đó, ông chỉ biết hỏi mỗi câu “Tại sao! Tại sao?”[18; tr.111] Một ngày làm

việc của Gupta rất rãnh rỗi, ông chẳng phải làm gì ngoài việc giấy tờ nên ông có thời

gian ngủ rất nhiều “In cười mĩm, ông chỉ báo cáo giấy tờ chứ có quái gì mà làm cả

đêm lẫn ngày Ban ngày ông ngủ li bì thì có” [18;tr.44] PIG cũng như vậy, không thể

sửa được một cái máy “PIG mở sách ra đọc cả buổi rồi vỗ đùi cái đét, sai Lun lấy tuốc

- nơ - vít và vác sách ra buồng máy lọc cho PIG và La mở nắp bộ điều khiển trung tâm và rơ le áp lực chọc ngoáy lung tung Đã thèm máy cũng chẳng chạy được…”[18;tr.244] Và PIG thì cũng chẳng làm việc gì cả, mọi việc cứ để cho thợ máy

làm hết “đi ca cứ ngồi lù lù một chỗ như ông địa”[18;tr.244] và chơi game “Nghe tiếng

còi gọi người Thợ máy Lun đang làm dở tay dưới sàn la canh vội vàng chạy lên thấy PIG đang ngồi nhịp vế chơi game”[18;tr.244] Họ lại rất tham tiền và quyền lực mặc

dù họ không có năng lực thật La là người “rất thèm tiền và quyền lực… La thích ra

lệnh, lúc nào cũng thích hơn người khác nên mơ được làm đại diện chủ tàu lắm”[18;tr.79] PIG cũng như La, cũng thích quyền lực nên PIG luôn đi theo lấy lòng

Máy trưởng Patharata

Họ đều làm việc một cách vô trách nhiệm và không nghiêm túc La thường

không cần suy nghĩ cứ cậy sức mà làm “Có Máy hai Jollia, La tháo ào ào, hư hỏng

mặc, vừa làm vừa thí nghiệm”[18;tr.198] Vì không có chuyên môn và trách nhiệm nên

họ đã gây hậu quả nghiêm trọng làm mất mười mấy khối dầu nhờn dùng bôi trơn máy

Và một lần nữa họ sửa sai của mình bằng cách đem dầu bẩn để bôi trơn máy, làm như

vậy máy sẽ mau hư “… dầu đã biến chất và trộn lẫn dầu FO bẩn thế này mà để bôi

trơn thì máy móc nào không tan xác pháo!”[18;tr.216] Patharata là Máy trưởng nhưng

lại không cần phải lo lắng công việc gì cả Mọi việc giấy tờ đã có Máy tư PIG làm giúp và những việc khác ông cũng không cần để ý tới Khi tàu đang điều động thì Máy

trưởng lại ngủ rất ngon “Khi tàu manơ Máy trưởng xuống ngồi ngã ngửa người ra ghế

dựa mà ngủ ngáy khò khò hả cả mồm toang hoác, khi tàu giảm máy thì ông mới giật mình tỉnh dậy rồi ngủ tiếp” [18;tr.250]

Dù không có năng lực làm việc nhưng họ rất khéo ăn nói, nịnh bợ để có được vị trí cao Cả La, PIG và Gupta đều biết nịnh bợ cấp trên để được trọng dụng, được lên

chức Máy trưởng Gupta luôn ăn theo Thuyền trưởng “Ông cứ gật đầu lia lịa theo mỗi

câu nói của Thuyền trưởng và cười, một kiểu cười cầu hòa”[18;tr.17] Còn PIG thì làm

đủ mọi cách để lấy lòng Máy trưởng Patharata như: hầu cờ, mua áo cho Máy trưởng, làm báo cáo giấy tờ giúp Máy trưởng…

Họ không đối xử với nhau bằng tình cảm chân thật mà bằng những lợi ích họ sẽ

có được từ mối quan hệ đó La muốn kết thân với PIG vì lí do “Tay này là người của

công ty cử sang, chơi với nó chỉ có lợi mà thôi”[18; tr.243] PIG luôn luôn giúp đỡ

Máy trưởng Patharata từ việc lớn đến việc nhỏ cũng không xuất phát từ sự quý mến chân thật mà do PIG muốn được lên chức Máy ba

Cách mà họ đối xử với những đồng nghiệp của mình rất không lịch sự, không

có tình người Máy trưởng Gupta mặc dù không có tay nghề vẫn giữ được chức vụ ấy trên tàu là nhờ vào Máy hai Jollia giỏi đã quản lí tốt các máy móc Thế nhưng Gupta lại cư xử với Jollia rất tệ bạc, không có chút tình nghĩa Gupta còn coi thường, chế

nhạo Jollia trước mặt nhiều người “Phải canh chừng Jollia, hắn đang bị thần kinh

đấy”[18; tr.191] Ngoài ra, Gupta hay chửi mắng và sỉ nhục Jollia “Máy trưởng mỗi khi gặp Jollia cứ mắng té tát bằng tiếng Hindi, ngôn ngữ chung của Ấn Độ, có lúc ông dùng chính ngôn ngữ Malayalam vùng Cochin của Máy hai để chửi thề”[18;tr.192]

Đối với những thuyền viên khác trên tàu, Gupta cũng nói năng rất thô lỗ, cộc cằn Chỉ

khi có việc cần nhờ vả, Gupta mới nói chuyện lịch sự “Cha này thật khéo mồm khéo

miệng! Khi nào cần thì một Electric Officer, hai Electric Officer; khi không có gì thì mày tao cộc lốc”[18;tr.58] Ngoài ra, Máy trưởng còn giật tiền công của Ti Máy

trưởng luôn bảo Ti phục vụ mỗi ngày và hứa sẽ trả tiền cho Ti khi ông rời tàu Nhưng ông không giữ lời hứa, không trả tiền cho Ti Thuyền trưởng cũng vậy, ông cũng không xử sự công bằng Trên tàu Thuyền trưởng Benyti là người có quyền lực lớn nhất, mọi việc trắng đen đều là do Thuyền trưởng quyết định Giữ người hay đuổi người cũng do Thuyền trưởng quyết định Ông là người quan trọng, nắm vận mệnh của nhiều người nhưng ông không có được sự công bằng trong khi giải quyết mọi

chuyện mà dựa vào sự yêu ghét của bản thân để quyết định “Sao mình không lường

được Thuyền trưởng sẽ sign off tất cả những ai chống cự ông ta chứ!”[18;tr.173] Và

Thuyền trưởng cũng hay khinh thường cấp dưới của mình Khi Pawara phạm lỗi thì Thuyền trưởng đã bắt Pawara phải quỳ gối vòng tay trước ngực để Thuyền trưởng

“cắp tay sau đít đi qua đi lại mắng sa sả”[18;tr.169] Dù cho Pawara phạt lỗi thì

Thuyền trưởng cũng đã quá đáng khi hành động như thế Hành động đó là một sự sỉ nhục đối với Pawara Những hành động của Thuyền trưởng và đặc biệt là Máy trưởng cho thấy họ không có tư chất của một người lãnh đạo

Những người không dùng năng lực thật sự để làm việc như La, PIG thì họ rất không thích những người có năng lực và sống chân chính như In, Jollia Trên tàu La

hay ganh tị với mọi người nhất là với In “La cứ bảo In cứng đầu cứng cổ, khi làm Máy

trưởng đì cho mà chết!”[8;tr.203] La và PIG rất hay ghen tị với người khác, luôn

muốn dùng thủ đoạn để hại người, để thu lại lợi ích cho bản thân Máy hai Jollia đã về, Máy hai mới được thay là một người trẻ tuổi Biết được điều đó, La và PIG đã âm

thầm bàn với nhau “Có tí tuổi mà đã đi Máy hai, chắc vừa mới ra trường Chúng mình

phải cho thằng oắt con này ngóc đầu không nổi, phải về như Máy hai Jollia nhé!”[18;tr.274]

Những nhân vật này không chỉ xấu ở ngoại hình mà tính cách cũng không tốt Ngoại hình xấu xí có tác dụng tạo cảm xúc cho người đọc Khi đọc, người đọc sẽ thấy

được sự phản cảm từ những ngoại hình méo mó ấy Ngoài ra, miêu tả như vậy còn có tác dụng khu biệt nhân vật xấu với nhân vật tốt Họ được tác giả miêu tả đầy đủ và có phần đậm nét hơn những nhân vật tốt Họ gây được ấn tượng đầu tiên ở ngoại hình và tiếp theo là những thói xấu Những nhân vật này hợp lại tạo nên một diện mạo đầy đủ hơn về loại người tham tiền bạc, quyền lực và bất tài

2.2 Mối quan hệ giữa các nhân vật

Mối quan hệ giữa nhân vật trong tác phẩm phong phú như trong hiện thực cuộc sống Giữa các nhân vật có nhiều mối quan hệ cùng chiều và ngược chiều với nhau Một nhân vật nhưng lại có nhiều kiểu quan hệ với nhiều nhân vật khác nhau Điều đó thể hiện được sự phức tạp trong bản thân mỗi nhân vật Nhân vật giống như con người trong cuộc đời thật, sống trong rất nhiều mối quan hệ xã hội Đó là một thành công của tác giả khi miêu tả nhân vật

2.2.1 Quan hệ tương phản, đối lập

Hai tuyến nhân vật trong “Biển” luôn bộc lộ mối quan hệ đối kháng, trái ngược nhau Sự đối lập, tương phản thể hiện trong nhiều mặt: tính cách, cách làm việc, năng lực làm việc và lối sống của các nhân vật Quan hệ giữa các nhân vật trong tuyến thứ hai: những người tham quyền lực, tiền bạc và bất tài có sự biến đổi theo thời gian Từ quan hệ tương đồng, họ chuyển qua quan hệ đối lập do có sự mâu thuẫn tranh chấp quyền lợi trong công việc

Tác giả đã rất thành công khi lột tả mối quan hệ đối lập này qua việc miêu tả rất công phu những mâu thuẫn xung đột trong cách sống và công việc giữa hai tuyến nhân vật đối lập Giữa hai tuyến nhân vật có nhiều điểm trái ngược nhau

Có sự đối lập tính cách và cách sống giữa các nhân vật ở hai tuyến Những người lao động chân chính thì dùng chính năng lực của mình để làm việc và làm rất nghiêm túc bằng niềm say mê nghề nghiệp Còn những người tham tiền, quyền lực thì không dùng năng lực để làm việc, họ rất lười biếng Vì vậy, giữa họ luôn xảy ra những mâu thuẫn, xung đột Không có sự hòa hợp giữa hai tuyến này Luôn có sự mâu thuẫn, đối kháng tính cách giữa hai tuyến nhân vật Một bên là những người hết lòng vì công việc, chịu khó nghiên cứu sách vở, tài liệu để nâng cao tay nghề Còn một bên là những người rất lười biếng làm việc như PIG, La Đặc biệt là PIG, mọi người trên tàu

như In, Ip đều biết PIG rất lười Bosun Ip ghét mấy người lười biếng “Bosun Ip ghét

nhất mấy thằng lười biếng, mấy thằng lười biếng thường dẻo mỏ để khỏi phải đi làm”[18;tr.248] Còn In cũng không thích PIG “In thì ghét PIG không chịu đọc tài liệu

mà làm như cái gì cũng biết”[18;tr.249]

Giữa In, Ip với La, PIG thường xảy ra những lần tranh cãi, qua đó thể hiện rõ sự mâu thuẫn đối lập nhau Khi La khoe rằng mình sẽ học quản lý để quát nạt sĩ quan và

thợ máy thì Bosun Ip đã nói thẳng với La rằng “Cái thứ cao đẳng chúng mày ở đó mà

quản lý! Mày về quê mà mở lò nấu cháo!”[18;tr.201] In và Bosun Ip không thích tính

hay khoe và lười biếng của La và PIG Ngược lại La và PIG cũng không thích In và Bosun Ip vì họ không nghe lời, thường chống đối lại La, PIG Khi bị Bosun Ip bắt bẻ,

La cũng cố gắng trả lời lại “Chú nhầm đấy! Quê tôi ngày trước tay gậy tay bị đi khắp

nơi tung hoành bây giờ toàn những ông lớn trong ngành dầu khí cả đấy!”[18;tr.201]

Và tuy La nói vậy nhưng lại “giả đò vô bếp gắp thêm đồ ăn rồi không thấy trở

ra”[18;tr.201] Ngoài ra trong công việc giữa In, Jollia với La, PIG, Máy trưởng Gupta

thường xuyên xảy ra mâu thuẫn, xung đột Khi xảy ra sự cố gì thì Máy trưởng chỉ biết

la mắng Máy hai Jollia còn La thì chỉ biết đổ thừa lỗi cho In Do đó họ thường xuyên xảy ra những cuộc tranh cãi, tranh luận, không những trong công việc mà trong cuộc sống Máy trưởng hay làm khó, bắt bẻ In và tỏ ra oai phong trước mặt vợ Máy trưởng

hỏi In “Lần trước Đại phó Ramar bảo cậu kiểm tra công tắc khống chế đèn buồng

bơm ngay cửa lối ra vào cabin Có không?”[18;tr.146] Nhưng thật chất thì Máy

trưởng không hỏi để biết mà để “Không phải ông ta hỏi để sửa chữa khắc phục mà để

lên mặt, để chứng tỏ uy quyền của mình cho vợ biết rằng Máy trưởng trên tàu này oách lắm, hét sĩ quan, thợ máy chạy có cờ”[18;tr.146] Lúc này In và máy trưởng xảy

ra mâu thuẫn In đã tức giận ném cuốn tài liệu và đi về phòng mình Không chỉ có xung đột giữa In và Máy trưởng Gupta còn có xung đột giữa In và La, PIG La hay dựa vào Máy trưởng Gupta mà lên mặt với In, quát In, những lần như thế In điều đáp trả lại Khi đang bơm hàng thì nồi hơi bị trục trặc In và Jollia cùng nhau sửa, không biết sửa

như thế nào Máy trưởng hỏi “Tại sao hư?”[18;tr.50] La cũng nói theo Máy trưởng

“Tìm nhanh lên” Như thể La là cấp trên của In, In phản ứng bằng cách “In trợn mắt

quát lại Mày là thứ gì mà ra lệnh cho tao?”[18;tr.50] In và Pig cũng đã cãi nhau vì

PIG luôn làm hư máy PIG không biết sửa máy lọc mà lại làm cho máy lọc hư thêm Vậy mà, PIG còn bảo In phải sửa In tức giận về việc đó nên In đã cãi nhau với PIG

Sau đó In còn nói với Máy trưởng Patharata việc đó Ngoài ra trong truyện còn có nhiều tình huống tranh luận giữa Bosun Ip với La, PIG

La và PIG cùng thuộc loại người nịnh bợ cấp trên để được lên chức nhưng tính cách của họ cũng có sự trái ngược nhau PIG thì rộng rãi hơn La, Máy trưởng Patharata không có điện thoại di động nên PIG đã giao cho Patharata một cái nạp sẵn tiền Ngoài ra, PIG còn dùng tiền riêng của mình để mua quần áo, thức ăn cho Máy trưởng La thì rất keo kiệt, La tính toán chi li từng đồng để được lời vài đồng bạc nhỏ Thể hiện ở chi tiết La thiếu Liu 15 đồng nhưng La chỉ trả bằng thùng nước ngọt trị giá

12 đồng La lừa Ti để lấy một lon nước ngọt

Có sự thay đổi quan hệ trong tuyến nhân vật thứ hai từ quan hệ thuận chuyển sang quan hệ đối nghịch Tuy PIG, La thuộc cùng một tuyến nhưng giữa họ có mối quan hệ đối lập khi PIG muốn được lên chức Máy ba, chức vụ của La Ban đầu giữa

La và PIG có quan hệ tương đồng vì mục đích sống của họ giống nhau Nhưng sau đó,

vì tranh giành quyền lực mà trở mặt với nhau La trở nên ghét PIG “La tức mình bảo

rằng cái thằng PIG dốt đặc cán dao mà đi Máy ba sao được May có La chỉ cho chứ việc Máy tư PIG còn làm không được… Tức quá La chửi Máy tư PIG: Cái đồ con lợn lòi! Cái đồ con heo nọc!”[18;tr.207]

Miêu tả mối quan hệ đối lập, tác giả đã miêu tả lại một phần hiện thực cuộc sống với nhiều điều phức tạp vốn có Qua đó, tác giả cũng muốn khẳng định sự đối kháng luôn luôn tồn tại, khi ở đâu còn có nhiều điều bất công

2.2.2 Quan hệ đối chiếu, bổ sung

Cùng với quan hệ đối kháng, tương phản, tác giả cũng đặt các nhân vật của mình trong mối quan hệ đối chiếu, bổ sung Mối quan hệ đối chiếu, bổ sung làm cho các hình tượng nhân vật được thể hiện ở nhiều phương diện hơn, giống như con người thật hơn Các nhân vật trong cùng một tuyến có quan hệ đối chiếu, bổ sung cho nhau Tính cách nhân vật này sẽ được bổ sung hoàn chỉnh hơn bởi nhân vật kia Đối chiếu nhân vật này và nhân vật khác cũng làm nổi bật lên những điểm mạnh cũng như điểm yếu giữa các nhân vật

Tính cách nhân vật trong cùng một tuyến có sự trái ngược nhau như In và Jollia

dù là người tốt, bạn thân với nhau nhưng In thì nóng nảy thẳng thắn, sẵn sàng tranh cãi còn Jollia thì ngược lại, Jollia nhút nhát hay có thể gọi đó là sự nể sợ cấp trên nên không bao giờ dám tranh luận, còn những người khác như La thì không bao giờ thấy

Jollia dám đôi co lại Đối chiếu giữa nhân vật In và Jollia ta mới thấy rõ sự hiền lành, nhút nhát của Jollia và sự thẳng thắn, quyết liệt của In Những lời nói cứng rắn đối đáp giữa In với Máy trưởng Gupta và La được đặt bên cạnh vẻ sợ sệt Máy trưởng của Jollia, cho thấy dù In, Jollia thuộc cùng một tuyến nhưng tính cách họ có sự khác biệt rất lớn Từ đó ta thấy được ưu điểm của In và nhược điểm của Jollia Ưu điểm của In

là dám đấu tranh chống lại những bất công vô lí, chính vì thế mà La hay Máy trưởng Gupta không thể ăn hiếp được In Còn Jollia thì anh hiền lành, sợ sệt cấp trên và không dám tự bảo vệ mình chống lại sự vô lí cho nên anh luôn bị Máy trưởng Gupta hà hiếp Kumar thì như là sự dung hòa giữa In và Jollia Kumar có sự điềm tĩnh của Jollia và cả tính cách bảo vệ sự công bằng giống In Đối chiếu giữa nhân vật này và nhân vật kia

để hiểu rõ hơn tính cách các nhân vật

Máy trưởng, Thuyền trưởng đại diện cho lớp người lãnh đạo nhưng không có phẩm chất tốt, không có năng lực làm việc Máy trưởng thì không có khả năng sửa chữa máy móc, còn Thuyền trưởng thì lợi dụng chức quyền của mình để kiếm thêm nhiều tiền, tiền được lấy từ tiền của các thuyền viên Giữa Thuyền trưởng, Máy ba La

có sự tương đồng ở chỗ họ đều tham tiền Điều giống nhau về bản chất nhưng có sự thể hiện khác hơn La thì thể hiện rõ ràng hơn Thuyền trưởng không nói lộ ra nhưng

được thể hiện qua hành động Thuyền trưởng lấy tiền ăn dư của thuyền viên “Thuyền

trưởng order thực phẩm không đủ với tiền ăn, tiền dư bỏ túi và tiền discount của shipchandler từ mười lăm đến hai mươi phần trăm…”[18;tr.66] Thuyền trưởng bán

sim, card cho thuyền viên và lấy tiền lời “Mỗi sim hay card lời vài đô la; ít nhiều cũng

là công sức bỏ ra, kiến tha lâu cũng đầy tổ”[18;tr.82] Còn La cũng thích tiền “La rất thèm tiền và quyền lực… La thích ra lệnh, lúc nào cũng thích hơn người khác nên mơ được làm đại diện chủ tàu lắm”[18;tr.79]

Máy ba La, Máy tư PIG, Máy trưởng Gupta, Thuyền trưởng Benyti có bổ sung cho nhau góp phần phác họa toàn diện diện mạo của tuyến nhân vật không có năng lực làm việc lại tham quyền lực và tiền bạc, dùng thủ đoạn để có được vị trí cao Đó là không có năng lực làm việc, lại thích làm lãnh đạo, không có trách nhiệm với công việc, lười biếng, tự cao Tổng hợp tính cách của những nhân vật La, PIG, Gupta, Benyti tạo nên được diện mạo điển hình về loại người tham quyền lực, tiền bạc, bất tài

Đối chiếu các nhân vật cùng tuyến với nhau có thể có cái nhìn, nhận xét toàn diện hơn về từng nhân vật Nhân vật này so với nhân vật kia sẽ thấy cái nổi trội cái ưu điểm và cả nhược điểm So sánh để tìm ra sự khác biệt giữa các nhân vật Cùng là người tốt hoặc người xấu nhưng mỗi người lại có đặc điểm riêng phân biệt với nhân vật khác cùng loại So sánh hai nhân vật PIG và La, họ đều không có năng lực làm việc và dùng thủ đoạn để lên chức Khi so sánh, ta nhận ra họ có những điểm khác nhau bên cạnh những nét giống nhau La thì không bằng PIG, PIG tỏ ra nịnh bợ Máy

trưởng rõ ràng và PIG cũng có nhiều mưu kế hơn La “La không dẻo mỏ và mưu mô

quỷ kế như PIG”[18;tr.208] Đối chiếu hai nhân vật Máy trưởng Gupta và Thuyền

trưởng Benyti đều là người có quyền lực lớn nhất trên tàu nhưng cách thể hiện quyền lực của họ cũng có sự khác nhau Thuyền trưởng thì ăn nói nhã nhặn hơn, Máy trưởng thì nói năng rất cộc cằn Tuy không thể hiện thái độ yêu ghét ra bên ngoài nhưng khi ghét một ai thì Thuyền trưởng sẽ tìm cách đẩy họ khỏi tàu Còn Máy trưởng khi ghét ai thì nói thẳng ra, chẳng hạn Máy trưởng vì ganh tỵ với Jollia mà đã nhiều lần sỉ nhục Jollia Còn giữa In và Jollia, In nhận thức điều gì đúng sai thì sẽ lập tức nói ra, không giữ trong lòng Như những khi bất bình với Máy trưởng thì In sẽ đáp trả lại ngay Còn Jollia thì vẫn nhận thức được những điều bất công nhưng thường giữ trong lòng không nói ra Như khi nồi hơi bị hỏng, Máy trưởng la mắng người trong buồng lái, In cãi lại,

Jollia thì không mà chỉ nói nhỏ với In như sau “Máy trưởng nói gì kệ ổng, cậu đừng có

để bụng làm chi!”[18;tr.187]

Các nhân vật trong tuyến thứ nhất có quan hệ tương đồng nhau dựa trên sự gần gũi về tính cách, quan niệm sống Do vậy, quan hệ của họ từ đầu chí cuối là quan hệ thân thiết không thay đổi Còn những nhân vật trong tuyến thứ hai có sự biến chuyển

từ quan hệ tương đồng chuyển sang tương phản do có sự mâu thuẫn quyền lợi Sự thay đổi đó do mối quan hệ của họ không dựa trên những tình cảm chân thật mà dựa trên sự

vụ lợi, lợi dụng lẫn nhau Vì thế, nên khi không có lợi cho nhau nữa thì họ quay lại mâu thuẫn, tranh giành với nhau Sự thay đổi quan hệ đó cũng cho thấy một hiện thực tồn tại trong cuộc sống

Mối quan hệ tương phản đối lập và tương đồng bổ sung làm cho nhân vật được thể hiện phong phú, nhiều mặt Nhân vật giống như con người thật trong cuộc sống thật, sống trong nhiều mối quan hệ khác nhau và thể hiện sinh động những mặt khác nhau trong chính bản thân nhân vật Trong mối quan hệ đối lập thì các nhân vật có thái

độ ganh ghét, đố kỵ lẫn nhau và thường xảy ra những tranh chấp, va chạm Còn trong mối quan hệ tương đồng, bổ sung thì các nhân vật sống trong sự thông cảm, thấu hiểu, chia sẻ và giúp đỡ lẫn nhau Qua cách nhân vật đối xử với những mối quan hệ đó, tính cách nhân vật sẽ hiện lên một cách sinh động

Trong “Biển”, tác giả xây dựng thành công một thế giới nhân vật phong phú, đa dạng, sinh động Các nhân vật tồn tại trong mối liên hệ xã hội đối lập và bổ sung cho nhau Điều đó làm cho các nhân vật như đang sống trong cuộc sống thực với nhiều quan hệ xã hội phức tạp

Chương 3 CỐT TRUYỆN VÀ LỜI VĂN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT “BIỂN” CỦA TRƯƠNG ANH QUỐC

3.1 Cốt truyện

Chức năng của cốt truyện là phơi bày các xung đột xã hội và thể hiện các số phận, tính cách con người Nhà văn xây dựng cốt truyện là để thể hiện các quan hệ và mâu thuẫn của đời sống Cốt truyện trong tiểu thuyết thường là miêu tả lịch sử một hoặc nhiều cuộc đời nhưng “Biển” lại khác, cốt truyện “Biển” là những lát cắt về cuộc sống thường ngày của những thủy thủ trên tàu Đó không chỉ là những câu chuyện riêng của một số phận nào, mà bất cứ người nào cũng có thể gặp phải trong cuộc sống Mỗi chương truyện là một lát cắt về những vấn đề thường gặp trong cuộc sống bộn bề, phức tạp Đó không phải là một vấn đề lớn ảnh hưởng chi phối cuộc sống nhiều người

mà là những sự kiện nhỏ trong vô vàn sự kiện lớn nhỏ trong cuộc sống đang từng ngày xảy ra, chi phối, tác động đến cuộc sống con người Mỗi con người trong thế giới này đang hằng ngày phải đối mặt với những chuyện như thế, như một tất yếu của cuộc sống này mà không ai tránh khỏi Vì thế mà cốt truyện của “Biển” khắc họa lại sinh động những điều vốn có trong cuộc sống giống như chính bản thân cuộc sống “Biển” còn là tập hợp một chuỗi những câu chuyện bất ngờ xảy ra có khi không thể đoán trước được Con người trong cuộc sống phải trải qua nhiều những trải nghiệm thăng trầm của cuộc sống luôn luôn biến động để tìm cho mình một vị trí, có khi thành công

và cũng có khi thất bại Mỗi câu chuyện lớn nhỏ xảy đến với những nhân vật trong tiểu thuyết tác động tới nhân vật vào từng thời điểm nhất định làm cho cuộc sống nhân vật thay đổi, cuộc đời nhân vật bước sang một trang mới với sự chín chắn, từng trải hơn và

cũng thâm trầm hơn Cuộc sống trong “Biển” là những trải nghiệm để từ đó con người trở nên già dặn hơn, nhìn nhận được thấu đáo hơn cuộc sống này và có cách sống khôn ngoan hơn phù hợp với nó, để có thể tự bảo vệ được mình Mỗi chương trong “Biển”

là một câu chuyện nhỏ của một nhân vật, thường được tác giả miêu tả với tốc độ nhanh mạnh, dồn dập rồi kết thúc nhưng đó không phải là kết thúc đối với nhân vật đó mà cuộc đời nhân vật lại mở ra một trang mới, chứ không phải là đã chấm dứt ở đó Còn cuộc đời nhân vật đó đi về đâu thì độc giả phải tự mình suy đoán, trong “Biển” tất cả các nhân vật điều được miêu tả như vậy

3.1.1 Chi tiết nghệ thuật

Chi tiết là phần rất quan trọng trong tác phẩm, được nhà văn sử dụng nhằm tạo

ra các sự kiện, xây dựng nhân vật Tác phẩm có thành công, hay, độc đáo là nhờ phần lớn vào các chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm Chỉ cần đôi chi tiết độc đáo, gây ấn tượng sẽ tạo được sự hấp dẫn người đọc Nhà văn Nguyên Ngọc trong lời giới thiệu

tiểu thuyết “Biển” có nói về những chi tiết trong “Biển” như sau: “Người biết nhiều thì

chỉ thường cứ lặng lẽ mỉm cười, thỉnh thoảng mới lộ ra đôi chi tiết, mà cái nào cũng đắt, đầy ấn tượng, và hóm hỉnh nữa, cái hóm hỉnh của người quá biết chuyện đời, ta nghe rồi mà còn thèm thuồng muốn nghe nhiều, nghe nữa, nghe mãi”[18;tr.7]

Trong “Biển” có rất nhiều chi tiết hoang đường, không có thực do tác giả hư cấu Các chi tiết đó đã tạo được sự li kì, hấp dẫn Trong chương “Dị nhân” tác giả đã

hư cấu hàng loạt chi tiết hoang đường, li kì Các chi tiết đó là: Marata, vợ của Máy trưởng Gupta mang thai chỉ ba tháng mười ngày đã sinh em bé Mặc dù vậy, vẫn “mẹ tròn con vuông” Có thể thấy, đó là chi tiết hoàn toàn không thể có trong thực tế Và

đứa bé ấy lại là một đứa trẻ bị dị tật bẩm sinh “Mọi người hốt hoảng khi nhìn đứa bé

kỳ dị; hình hài như một chú khỉ, trên người đầy lông lá: Hai tai to như quạt, cái mũi dài như chiếc vòi voi Một cái răng cửa to dài trắng hếu như hột bắp nếp Đúng giữa đỉnh đầu có một cọng tóc bằng ngón tay cái đen thui, trông giống như một chiếc sừng

dê Giữa hai bàn chân cu cậu có cục u tròn như hai hòn bi”[18;tr.153] Đứa trẻ ấy lại

phát triển rất nhanh chóng Kể về bé Monkelephuman có nhiều chi tiết phi thực, thường thì những đứa như vậy sẽ rất yếu ớt nhưng ngược lại đứa bé này rất khỏe mạnh

và mau lớn, phát triển nhanh lạ thường Đứa bé mau lớn đến khó tin “Giáp cử đã biết

lật, giáp tuần đã ngồi được… có tật có tài thằng bé tập đi rất nhanh, chỉ nửa tháng là

đi được; khi đi hai hòn bi lún vào trong, bàn chân tiếp xúc bình thường”[18;tr.154]