Danh nhân Việt Nam ( Vĩ Nhân)

Thaâng 9 nùm Giaâp Tyâ 1864, Ăùơng Huy Trûâ ăang lađ Böị chaânh Quaêng Nam, trong möơt baên súâ tiïịn cûê ngûúđi hiïìn tađi trònh lïn Tûơ Ăûâc ăaô viïịt: "...Öng Nguýîn Quyânh, nguýn Böị

MUÅC LUÅC

HOÂNG DIÏÅU - CUƯÅC ÀÚÂI VÂ SÛÅ NGHIÏÅP 3

THẤI SÛ TRÊÌN QUANG KHẪI 10

NHÂ SÛÃ HỔC PHAN PHU TIÏN 14

NGUYÏỴN BĨNH KHIÏM 17

LYÁ NHÊN TƯNG - ÀÙÅT NÏÌN MỐNG XÊY NÏÌN GIẤO DUÅC ÀẨI HỔC VIÏÅT NAM 23

LÏ THẤNH TƯNG 26

HOÂNG THẤI HÊÅU YÃ LAN 30

HẪI THÛÚÅNG LẬN ƯNG LÏ HÛÄU TRẤC 35

HÂ TƯNG MUÅC, MƯÅT TÂI NÙNG LƯỴI LẨC, MƯÅT TÊËM LÔNG 41

VIÏÅT VÛÚNG TRIÏÅU QUANG PHUÅC 45

NHÂ THÚ LYÁ TÛÃ TÊËN 48

MAI HÙỈC ÀÏË 51

BÂ TRIÏÅU 55

TỤÅ TƠNH - NGÛÚÂI MÚÃ ÀÊÌU NÏÌN Y DÛÚÅC CƯÍ TRUYÏÌN DÊN TƯÅC 59

NGƯ QUYÏÌN VÂ CHIÏËN THÙỈNG BẨCH ÀÙÇNG LÕCH SÛÃ 62

QUANG TRUNG NGUYÏỴN HỤÅ, NGÛÚÂI ANH HUÂNG ẤO VẪI 69

LÏ THẤI TƯÍ - NGÛÚÂI ANH HUÂNG GIẪI PHỐNG DÊN TƯÅC 74

NGUYÏỴN TRẬI, NGƯI SAO KHỤ CUÃA VÙN HỐA VIÏÅT NAM 78

BƯË CẤI ÀẨI VÛÚNG PHUÂNG HÛNG 82

HAI BÂ TRÛNG 85

LYÁ CƯNG UÊÍN 87

NHÂ BẤC HỔC LÏ QUYÁ ÀƯN 90

HOÅ KHUÁC VÚÁI CÖNG CUÖÅC KHÖI PHUÅC QUYÏÌN TÛÅ CHUÃ NÛÚÁC VIÏÅT THÏË KYÃ 10 95

LYÁ BÑ VAÂ NHAÂ NÛÚÁC VAÅN XUÊN 99

LYÁ THÛÚÂNG KIÏÅT 104

LÏ ÀAÅI HAÂNH 108

ÀINH TIÏN HOAÂNG 111

HÛNG ÀAÅO VÛÚNG TRÊÌN QUÖËC TUÊËN 114

VUA TRÊÌN NHÊN TÖNG - ANH HUÂNG DÊN TÖÅC KIÏM TRIÏËT GIA, THI SÔ 117

LÏ VÙN HÛU - NHAÂ SÛÃ HOÅC LÖÎI LAÅC 120

HOAĐNG DIÏƠU - CUÖƠC ĂÚĐI VAĐ SÛƠ NGHIÏƠP

Gia thïị - Gia phong

Hoađng Diïơu tïn chûô lađ Kim Tñch, tûơ Quang Viïîn, hiïơu Tônh

Trai, sinh ngađy 10-2 nùm Kyê Sûêu (tûâc ngađy 5-3-1829) taơi lađng

Xuín Ăađi, nay thuöơc xaô Ăiïơn Quang, vuđng Gođ Nöíi, Ăiïơn Bađn Öng

lađ möơt trong caâc nhađ khoa baêng ýu nûúâc úê qú hûúng ăíịt Quaêng

Theo gia phaê hoơ Hoađng, lađng Xuín Ăađi vöịn göịc tûđ lađng Húơ

Truđ (nay trong xaô Löơc Truđ, huýơn Nam Saâch, tónh Haêi Dûúng)

Öng töí ăúđi thûâ nhíịt di cû vađo Quaêng Nam, thúđi gian ăíìu úê lađng

Ăöng Bađn, sau möơt tríơn luơt lúân ặa gia ằnh ắnh cû úê lađng Xuín

Ăađi Quaâ trònh íịy ăïịn thïị hïơ Hoađng Diïơu ăaô traêi qua 7 ăúđi Hiïơn

nay, taơi nhađ thúđ hoơ Hoađng úê Xuín Ăađi cođn giûô cíu ăöịi:

Haêi ăaơo Húơ Truđ chi hûúng, baên cùn thím cöị

Nam chíu Xuín Ăađi thûê ắa, dõch diïơp hi long

Lúđi diïîn nöm cuêa Hoađng Diïơu:

Húơ Truđ xûâ vöịn lađ coôi Bùưc, do töí tiïn cöơi göịc vûông bïìn

Xuín Ăađi chíu nay thuöơc miïìn Nam, truýìn con chaâu giöịng

dođng hûng thõnh

Gia ằnh xuíịt thín nhađ nöng vađ theo nho hoơc Öng thín sinh

lađ Hoađng Vùn Cûơ lađm hûúng chûâc, qua ăúđi nùm 54 tuöíi Bađ thín

míîu Phaơm Thõ Khú thoơ 88 tuöíi, tíìn taêo lađm ruöơng vađ chùn tùìm,

nuöi daơy con caâi Gia ằnh coâ 11 ngûúđi con, 8 trai, 3 gaâi Lúân lïn vađ

ặúơc hoơc hađnh, 6 ngûúđi ăöî ăaơt: möơt phoâ baêng, 3 cûê nhín vađ 2 tuâ

tađi

Khoa thi hûúng taơi Thûđa Thiïn nùm 1848, Hoađng Kim Giaâm,

23 tuöíi vađ Hoađng Kim Tñch, tûâc Hoađng Diïơu, 20 tuöíi cuđng ăöî cûê

nhín1 Bíịy giúđ, chaânh chuê khaêo - Tham tri böơ binh Hoađng Tïị Myô vađ phoâ chuê khaêo - biïơn lyâ böơ lïî Phan Huy Thûơc thíịy trong vùn bađi cuêa hai anh em coâ nhûông ăiïím giöịng nhau nïn ngúđ vûơc Ăûúơc tíịu trònh, Tûơ Ăûâc cho töí chûâc phuâc haơch riïng hai anh em, möîi ngûúđi ngöìi möơt phođng úê taê vu vađ hûôu vu ăiïơn Cíìn Chaânh Sau khi xeât duýơt, Tûơ Ăûâc ngûơ phï: "Vùn hađnh cöng khñ, quyâ ăùưc chín tađi, huynh ăïơ ăöìng khoa, thađnh vi myô sûơ" - nghôa lađ: Sûơ hađnh vùn lađ viïơc chung, cöịt ăïí choơn chín tađi, anh em ăöî ăöìng khoa lađ viïơc töịt ăeơp

Hoađng Kim Giaâm khöng ra lađm quan, qua ăúđi nùm 34 tuöíi Hoađng Diïơu, 25 tuöíi thi ằnh (1853) ăöî phoâ baêng

Möơt nhín caâch cao ăeơp

Gíìn xa trong tónh, anh em Hoađng Diïơu nöíi tiïịng hiïịu hoơc vađ hoơc gioêi

Tađi liïơu cuêa gia töơc cođn cheâp laơi cíu ăöịi trûúâc ăíy daân trûúâc bađn hoơc cuêa Hoađng Diïơu:

Hoađnh Cûđ giaâo nhín hoơc: maơc tiïn nghôa lúơi chi biïn

Íu Dûúng ăöịi khaâch chñ: thûúđng taơi sún thuêy chi gian

1 1 Vïì ắa danh gheâp "Hađ - Ninh" coâ nhûông chuâ thñch khaâc nhau: Trong saâch dõch cuêa Viïơn Haân - Nöm, trong caâc bađi cuêa Nguýîn Vùn Töị, Khú Trai trïn baâo Tri Tín, ghi lađ Hađ Nöơi - Ninh Bònh Hoađng Xuín Haôn chuâ thñch lađ Hađ Nöơi - Bùưc Ninh Cuông coâ saâch ghi lađ Hađ Nöơi - Ninh Haêi (Ninh Haêi tûâc Haêi Phođng)

Vïì phíìn mònh, trong khi bön ba vúâi cöng viïơc, Hoađng Diïơu

luön giûô nïịp nhađ Theo tuơc thúđi íịy, vûđa nhíơn chûâc hađn lím viïơn

kiïím thaêo (giuâp viïơc trûúêng biïn tíơp, biïn duýơt saâch coâ quan hïơ

ăïịn triïìu ăaơi", Hoađng Diïơu xin vïì chõu tang cha (1854) cho ăïịn

maôn tang Cuöịi nùm 1879, trûúâc khi ăi tríịn nhiïơm töíng ăöịc Hađ

Ninh, Hoađng Diïơu ặúơc vïì thùm meơ giađ ăaô 80 tuöíi Vađo dõp íịy, Tûơ

Ăûâc ban thûúêng sím, qúị, luơa vađ baơc, Hoađng Diïơu díng biïíu taơ ún,

coâ cíu: "Thíìn bíơn viïơc nûúâc nïn chûa daâm lo viïơc nhađ Xin hïịt

lođng lađm viïơc coâ lúơi cho nûúâc " (dõch nghôa)

Hoađng Diïơu ăaêm nhíơn caâc troơng traâch, cha meơ vađ vúơ chaânh

thíịt ặúơc vinh phong caâc tûúâc hiïơu, nhûng gia ằnh úê lađng söịng ríịt

dín daô Khi tin Hoađng Diïơu tuíîn tiïịt ặúơc baâo vïì lađng, bađ vúơ ăang

lađm úê ngoađi ăöìng ăaô ngíịt xóu bïn búđ ruöơng

Sau thúđi haơn maôn tang cha, Hoađng Diïơu ặúơc böí lađm tri phuê

úê Tuy Phûúâc, Bònh Ăõnh Do nha laơi líìm líîn aân tûđ, öng bõ giaâng

chûâc lađm tri huýơn Hûúng Trađ, Thûđa Thiïn Nùm 1864, xaêy ra vuơ

nöíi díơy cuêa Höìng Tíơp, con hoađng thín Miïn aâo, em chuâ baâc cuêa

Höìng Nhíơm tûâc vua Tûơ Ăûâc, cuđng vúâi möơt söị ngûúđi khaâc Baơi löơ,

Höìng Tíơp vađ Nguýîn Vùn Viïơn bõ aân cheâm Hoađng Diïơu ăïịn nhíơm

chûâc tri huýơn Hûúng Trađ thay Tön Thíịt Thanh bõ ăöíi ăi núi khaâc,

bíịy giúđ coâ mùơt trong luâc hađnh quýịt ăaô nghe Höìng Tíơp noâi: "Vò tûâc

giíơn vïì hođa nghõ mađ bõ töơi, xin chúâ gheâp vađo töơi phaên nghõch" Sau

ăoâ caâc quan Phan Huy Kiïơm, Tríìn Gia Húơ vađ Biïơn Vônh tíu lïn

Tûơ Ăûâc, ăïì nghõ nhađ vua nïn theo gûúng Haân Minh Ăïị, thíím tra

laơi vuơ aân Tûơ Ăûâc phaân lađ vuơ aân ăaô ặúơc ằnh thíìn thíím xeât kyô,

nay nghe Phan Huy Kiïơm noâi Hoađng Diïơu ăaô kïí laơi lúđi trùn tröịi

cuêa Höìng Tíơp, beđn quýịt ắnh giaâng chûâc Phan Huy Kiïơm, Tríìn

Gia Húơ, Biïơn Vônh vađ Hoađng Diïơu (theo Ăaơi Nam thûơc luơc chñnh

biïn, NXB Khoa hoơc xaô höơi, Hađ Nöơi, 1974)

Thaâng 9 nùm Giaâp Tyâ (1864), Ăùơng Huy Trûâ ăang lađ Böị

chaânh Quaêng Nam, trong möơt baên súâ tiïịn cûê ngûúđi hiïìn tađi trònh

lïn Tûơ Ăûâc ăaô viïịt: " Öng Nguýîn Quyânh, nguýn Böị chaânh

Khaânh Hođa, ngûúđi trong haơt cuêa thíìn, öng Hoađng Diïơu, nguýn

chi phuê Hûúng Trađ vađ öng Phan Thanh Nhaô, caê ba ngûúđi nađy ăïìu

cûê nhín, phoâ baêng xuíịt thín, ăïìu lađ ngûúđi cûúng trûơc, míîn caân

tûđng kinh qua ắa phûúng, phuê, huýơn cai trõ khöng nhiïîu dín, tuy mùưc löîi líìm chûa khöi phuơc, nhûng khi úê ắa phûúng hoùơc phuê huýơn ăïìu ặúơc súê dín tin ýu, khi ra ăi moơi ngûúđi ăïìu nhúâ Nhûông ngûúđi nhû víơy khöng coâ nhiïìu Nïịu hoơ ặúơc nhađ vua boê qua löîi líìm mađ ăem duđng thò úê möơt huýơn, hoơ lađ tri huýơn hiïìn tađi,

úê phuê coâ thïí lađ tri phuê töịt, úê tónh coâ thïí giûô chûâc quan troơng, nghô rùìng khöng nïn vò möơt chi tiïịt mađ ăïí möơt söị ngûúđi suöịt ăúđi mai möơt Huöịng chi luâc nađy, nûúâc nhađ ăang gùơp nhiïìu viïơc, laơi coâ ngûúđi khöng coâ viïơc thò thíơt lađ uöíng phñ, triïìu ằnh ăaô míịt nhiïìu nùm ăađo taơo, daơy baêo múâi ặúơc nhûông ngûúđi nhû thïị Trong söị nađy, öng Nguýîn Quyânh coâ thïí ăaêm nhíơn ặúơc chûâc böị chaânh, aân saât möơt tónh lúân Caâc öng Hoađng Diïơu, Phan Thanh Nhaô coâ thïí ăaêm ặúng chûâc tri huýơn, tri phuê möơt núi quan ýịu cođn khuýịt "

Ngađy 20 cuđng thaâng, Böơ Laơi nhíơn lúđi chíu phï: " Nguýîn Quyânh laônh ngay chûâc chi phuê, Hoađng Diïơu vađ Phan Thanh Nhaô ặúơc phuơc ngay chûâc tri huýơn"

Qua duýn tri ngöơ nađy, nùm 1871, Hoađng Diïơu vúâi chûâc traâch khím phaâi quín vuơ, ăaô cuđng Ăùơng Huy Trûâ ăi deơp phó úê biïn giúâi (trñch Ăùơng Huy Trûâ, con ngûúđi vađ taâc phíím do Ăùơng Huy Cön chuê biïn, nhoâm Trađ Lônh xuíịt baên nùm 1990)

Nùm 1874, trong khi giûô chûâc tham tri Böơ Laơi, kiïm quaên Ăö saât viïơn vađ sung cú míơt ăaơi thíìn, Hoađng Diïơu laơi bõ giaâng hai cíịp lûu

Nùm 1878, úê Quaêng Nam xaêy ra naơn luơt ríịt lúân goơi lađ "naơn luơt bíịt quaâ" vò dín chuâng cho lađ "bíịt quaâ nûúâc trađn ăïịn sín lađ cuđng", ñt ăïì phođng Nhûng röìi nûúâc trađn vïì ríịt maơnh, cuöịn tröi nhiïìu nhađ cûêa thoâc luâa vađ suâc víơt, möơt söị ngûúđi chïịt tröi, ăöìng ruöơng nhiïìu núi ngíơp uâng, hû haơi Tiïịp ăoâ, nhiïìu phuê huýơn lím vađo caênh bïơnh tíơt, chïịt ăoâi, tröơm cûúâp, dín chuâng phaêi ùn cuê chuöịi trûđ bûôa

Tiïịp ặúơc biïíu chûúng cuêa quan ắa phûúng, Tûơ Ăûâc quýịt ắnh xuíịt tiïìn gaơo cöng quyô ăïí chíín tïị vađ tòm ngûúđi giao phoâ traâch nhiïơm

Theo ăïì nghõ cuêa Hoađng Diïơu, vađ biïịt öng lađ ngûúđi chñnh

trûơc, am hiïíu dín tònh, phong tuơc ăíịt Quaêng, Tûơ Ăûâc trao cho öng

chûâc khím sai ăaơi thíìn cíìm cúđ tiïịt vađ quýìn "tiïơn nghi hađnh sûơ",

lo viïơc chíín tïị an dín, deơp trûđ tröơm cûúâp

Ăi saât tòm hiïíu dín tònh, sûê duơng quýìn hađnh thíơn troơng,

Hoađng Diïơu súâm hoađn thađnh troơng traâch, öín ắnh laơi tònh hònh

Höìi íịy úê lađng Giaâo aâi coâ möơt cûúđng hađo tïn lađ Hûúng Phi, lúơi

duơng tònh hònh nhiïîu nhûúng, töí chûâc möơt boơn tay chín chuýn ăi

cûúâp boâc dín lađnh Bõ khöịng chïị, bađ con trong vuđng súơ baâo thuđ,

khöng daâm töị giaâc vúâi cûêa quan Hoađng Diïơu ặúơc tin liïìn múê cuöơc

ăiïìu tra, nùưm bùưt caâc bùìng chûâng xaâc thûơc, röìi bađn vúâi quan tónh

goơi Hûúng Phi ăïịn xeât hoêi Theo chuê trûúng cuêa Hoađng Diïơu,

nhiïìu naơn nhín gûêi ăún túâi tónh ặúđng töị caâo töơi aâc cuêa tïn gian

tïị Hoađng Diïơu cho niïm ýịt töơi traơng cuêa Hûúng Phi vađ lïn aân

traêm quýịt Dín chuâng ýn tím, tin tûúêng, vađ boơn cûúâp khöng

daâm hoađnh hađnh nûôa

Cuông trong thúđi gian íịy, Hoađng Diïơu phaât giaâc taơi caâc ắa

phûúng trong tónh coâ möơt ngûúđi ăöî cûê nhín khoa Bñnh Tyâ (1876) vò

ăaô nhúđ ngûúđi khaâc lađm bađi, vađ hai ngûúđi mang danh "tuâ tađi" nhûng

khöng coâ thûơc hoơc Caê ba ăïìu bõ truíịt bùìng vađ phaơt töơi (theo Thûơc

luơc cuêa Cao Xuín Duơc, NXB Khoa hoơc xaô höơi, Hađ Nöơi, 1976) Thïm

nûôa, hai "öng tuâ tađi", nhín naơn ăoâi, chuýn mua reê baân ăùưt, vú veât

ăïí lađm giađu nïn dín chuâng cađng oaân gheât Hoađng Diïơu tòm hiïíu

chu ăaâo, trûơc tiïịp gùơp hoơ nhû nhûông nhín sô trong vuđng, qua ăoâ

thíím tra hoơc víịn Ăûúơc tíịu trònh, vua Tûơ Ăûâc cho töí chûâc saât haơch

riïng nhûông ngûúđi íịy ăïí coâ quýịt ắnh xûê lyâ möơt caâch danh chñnh

ngön thuíơn

Möơt nùm lûu laơi lađm viïơc úê tónh nhađ, Hoađng Diïơu nöíi tiïịng lađ

möơt ngûúđi tađi trñ vađ quang minh chñnh trûơc

Sûơ nghiïơp trïn ăíịt bùưc

Phuơc chûâc sau vuơ "tííy oan" Höìng Tíơp, Hoađng Diïơu líìn ăíìu

ra bùưc nùm 1868, lađm tri phuê Ăa Phuâc, röìi tri phuê Laơng Giang

(Bùưc Giang), aân saât Nam Ăõnh, böị chaânh Bùưc Ninh

Trong chñn nùm íịy, öng líơp nhiïìu quín cöng, deơp tröơm cûúâp vađ an dín úê ăíu öng cuông ặúơc sô dín quyâ mïịn

ÚÊ Quaêng Nam ra Húị, nùm 1878, Hoađng Diïơu nhíơn chûâc töíng ăöịc An Tõnh (Nghïơ An - Hađ Tônh), nhûng vò nguýn töíng ăöịc Nguýîn Chñnh víîn lûu nhiïơm nïn öng úê laơi Húị, lađm tham tri Böơ Laơi (Thûơc luơc cuêa Cao Xuín Duơc)

Nùm 1879, öng ặúơc cûê lađm phoâ sûâ, cuđng vúâi chaânh sûâ lađ thûúơng thû Böơ Lïî Ăöî Ăïơ höơi bađn vúâi sûâ thíìn Tíy Ban Nha vïì möơt hiïơp ûúâc giao thûúng Tiïịp ăoâ, öng ặúơc thùng thûúơng thû Böơ Binh

Ăíìu nùm 1880, Hoađng Diïơu nhíơn chûâc töíng ăöịc Hađ Ninh(1) kiïm tröng coi cöng viïơc thûúng chaânh

Biïịt roô daô tím xím lûúơc cuêa thûơc dín Phaâp luâc bíịy giúđ, Hoađng Diïơu bùưt tay ngay vađo viïơc chuíín bõ chiïịn ăíịu, kinh lyâ, biïn phođng Nhû Ăaơi Nam chñnh biïn liïơt truýơn nïu, töíng ăöịc Hađ Ninh ăaô "cuđng vúâi töíng ăöịc tónh Sún Tíy Nguýîn Hûôu Ăöơ díng súâ noâi vïì viïơc böị phođng, laơi cuđng vúâi Nguýîn Ăònh Nhuíơn míơt tíu vïì chûúâc phođng võ sùĩn" Vua (Tûơ Ăûâc) khen "Nhûng sau ăoâ - nhû trong di biïíu nïu - vua laơi traâch cûâ lûu binh vò súơ giùơc" "chïị ngûơ khöng ăuâng caâch" (?)

Möơt mùơt khaâc, Hoađng Diïơu quan tím öín ắnh ăúđi söịng cuêa dín chuâng trong cöng bùìng vađ tríơt tûơ Ngađy nay, úê Ö Quan Chûúêng, ăíìu phöị Hađng Chiïịu, cođn aâp úê mùơt tûúđng cöíng ra vađo möơt phíìn tíịm bia Lïơnh cíịm trûđ tïơ (Thín cíịm khu tïơ), niïm ýịt nùm

1881, cuêa töíng ăöịc Hađ Ninh Hoađng Diïơu vađ tuíìn phuê Hađ Nöơi Hoađng Hûôu Xûâng, nhùìm ngùn chùơn caâc tïơ nhuông nhiïîu ăöịi vúâi nhín dín trong caâc dõp ma chay, cûúâi xin cuông nhû naơn vođi tiïìn, cûúâp boâc trïn söng vađ úê caâc chúơ, keđm theo caâc quy ắnh cuơ thïí cíìn thi hađnh ăïịn núi ăïịn chöịn Möơt di tñch quyâ hiïịm noâi lïn tíịm lođng

ûu aâi cuêa ngûúđi cöng böơc maôi maôi cođn giaâ trõ cuêa noâ

Hoađng Diïơu söịng vađ lađm viïơc úê Hađ Nöơi non ba nùm; bïn mònh hađng ngađy chó coâ hai ngûúđi tuđy tuđng Möơt ngûúđi con trai ra thùm cha, öng baêo con trúê vïì súâm

Sau nhûông ngađy chiïịn ăíịu quýịt liïơt, gian lao, thađnh míịt

vađo tay quín giùơc vađ Hoađng Diïơu tuíîn tiïịt taơi Voô Miïịu ngađy

25-4-1882 (tûâc ngađy 8 thaâng 3 nùm Nhím Ngoơ) Ngûúđi Hađ Nöơi vö cuđng

ăau ăúân Ngay höm sau, nhiïìu ngûúđi hoơp laơi, sùưm sûêa mïìn nïơm tûê

tïị, rûúâc quan tađi cuêa Hoađng Diïơu tûđ trong thađnh ra, töí chûâc khím

liïơm vađ mai taâng taơi khu vûúđn Dinh Ăöịc hoơc (nay lađ ắa ăiïím

khaâch saơn Royal Star úê ặúđng Tríìn Quyâ Caâp caơnh chúơ Ngö Sô

Liïn, sau ga Hađ Nöơi)

Hún möơt thaâng sau hai ngûúđi con trai öng ra Hađ Nöơi lo liïơu

ặa thi hađi thín sinh vïì an taâng úê qú quaân vađo muđa thu nùm íịy

Khu lùng möơ Hoađng Diïơu, theo quýịt ắnh ngađy 25-1-1994

cuêa Böơ Vùn hoâa Thöng tin, ặúơc cöng nhíơn lađ möơt di tñch lõch sûê -

vùn hoâa cuêa nûúâc nhađ

Sau líìn truđng tu thûâ nhíịt nùm 1982, ngađy 3 thaâng 4 nùm

1998, cöng cuöơc truđng tu líìn thûâ hai khu lùng möơ ăaô hoađn thađnh

Khang trang vađ khiïm töịn giûôa möơt vuđng ăöìng qú vùn víơt, trïn

diïơn tñch khuön viïn khoaêng 1.600 meât vuöng, cöng trònh nađy maôi

maôi töìn taơi trong lođng dín ăíịt Quaêng vađ caê nûúâc, phuđ húơp vúâi

phong caâch Hoađng Diïơu vađ thoêa lođng ngûúông möơ, ûúâc mong cuêa

moơi ngûúđi

THAÂI SÛ TRÍÌN QUANG KHAÊI

Tríìn Quang Khaêi sinh nùm 1240, míịt nùm 1294, lađ con trai thûâ ba cuêa vua Tríìn Thaâi Töng

Dûúâi triïìu Tríìn Thaânh Töng (1258 - 1278) Tríìn Quang Khaêi ặúơc phong tûúâc Chiïu minh ăaơi vûúng Nùm 1274, öng ặúơc giao giûô chûâc Tûúâng quöịc Thaâi uây Nùm 1282, dûúâi triïìu Tríìn Nhín Töng, Tríìn Quang Khaêi ặúơc cûê lađm Thûúơng tûúâng Thaâi sû, nùưm giûô quýìn nöơi chñnh Trong cuöơc khaâng chiïịn chöịng quín Nguýn líìn thûâ hai (1285) vađ thûâ ba (1288), Tríìn Quang Khaêi lađ võ tûúâng chuê chöịt thûâ hai, sau Tríìn Quöịc Tuíịn, coâ nhiïìu cöng lao lúân trïn chiïịn trûúđng

Trong sûơ nghiïơp quín sûơ cuêa Thûúơng tûúâng Tríìn Quang Khaêi, thò tríơn öng chó huy ăaânh tan quín Nguýn úê Chûúng Dûúng vađ Thùng Long, khöi phuơc kinh thađnh vađo cuöịi thaâng 5-

1285 "lađ chiïịn cöng to nhíịt luâc bíịy giúđ", nhû sûê saâch tûđng ca ngúơi

Tríìn Quang Khaêi cođn lađ möơt nhađ ngoaơi giao gioêi Nùm 1281, khi nhađ Nguýn chuíín bõ xím lûúơc Viïơt Nam líìn thûâ hai, chuâng cho Sađi Thung ăem 1.000 quín ặa boơn Tríìn Dô aâi vïì nûúâc Khi túâi biïn giúâi, quín Nguýn bõ nhađ Tríìn phuơc ăaânh Tríìn Dô aâi boê chaơy Sađi Thung ặúơc "rûúâc" vïì Thùng Long ăïí duđng vađo kïị hoaôn binh ăïí coâ thïm thúđi gian chuíín bõ ăöịi phoâ vúâi giùơc Luâc Sađi Thung vïì Trung Quöịc, Tríìn Quang Khaêi lađm bađi thú tiïîn tùơng ríịt thín, nhaô, ăoaơn kïịt coâ cíu viïịt:

Võ thíím hađ thúđi truđng ăöî diïơn,

Ín cíìn aâc thuê tûơ huýn lûúng

(Chûa biïịt ngađy nađo laơi cuđng gùơp mùơt,

Ăïí ín cíìn nùưm tay nhau hađn huýn)

Ăöịi vúâi viïn sûâ giaê höịng haâch cuêa möơt nûúâc sùưp trađn quín

sang xím lûúơc, thaâi ăöơ Tríìn Quang Khaêi víîn ung dung, niïìm núê

nhû víơy, ăoâ cuông thïí hiïơn möơt nghïơ thuíơt ngoaơi giao khön kheâo

cuêa öng vađ con ngûúđi Viïơt Nam thúđi íịy

Trong vùn hoơc sûê Viïơt Nam, Tríìn Quang Khaêi lađ möơt nhađ

thú coâ võ trñ khöng nhoê Thú öng saâng taâc coâ tíơp Laơc ăaơo, nay ăaô

thíịt truýìn, chó cođn lûu ặúơc möơt söị bađi Lađ möơt võ tûúâng cíìm

quín xöng pha khùưp tríơn maơc ăaânh giùơc, song thú öng laơi "thanh

thoaât, nhađn nhaô", "síu xa, lyâ thuâ" (Phan Huy Chuâ) íịy cuông lađ cöịt

caâch phong thaâi cuêa caâc vua Tríìn, cuêa ngûúđi Viïơt Nam ngađn ăúđi

nay Haôy ăoơc baên dõch bađi thú Vûúđn Phuâc Hûng cuêa Tríìn Quang

Khaêi ăïí thíịy roô hún tím höìn öng:

Phuâc Hûng möơt khoaênh nûúâc bao quanh,

Vađi míîu vûúđn qú ăíịt röơng thïnh

Hïịt tuýịt chođm mai hoa trùưng xoâa,

Quang míy ẳnh truâc sùưc tûúi xanh

Nùưng lïn múđi khaâch pha trađ nhíịp,

Mûa laơnh sai ăöìng dúô thuöịc nhanh,

Baâo giùơc aêi Nam khöng khoâi lûêa,

Bïn giûúđng möơt giíịc nguê ïm lađnh

(Theo Hoađng Viïơt thi vùn tuýín)

Tím höìn Tríìn Quang Khaêi vûđa thoaâng ăaơt, vûđa gíìn guôi, gùưn

boâ vúâi cuöơc söịng bònh dõ cuêa ăíịt nûúâc vađ con ngûúđi:

Nhíịt thanh ngûu ắch thanh líu nguýơt,

Kyê phiïịn nöng soa bñch luông vín

(Tiïịng saâo muơc ăöìng dûúâi aânh trùng bïn líìu xanh,

Míịy chiïịc aâo túi dûúâi míy trïn ruöơng biïịc)

(Chuđa Daô Thûơ)

Cuöơc ăúđi Tríìn Quang Khaêi lađ möơt cuöơc ăúđi sung maôn, khñ phaâch doơc ngang Vađo tuöíi 50, Tríìn Quang Khaêi víîn cođn viïịt nhûông cíu thú ăíìy khaât voơng anh huđng:

Linh bònh ăúêm khñ luín khuín taơi,

Giaêi ăaêo ăöng phong phuâ nhíịt thi

(Chñ khñ duông caêm luâc cođn treê víîn ngang tađng, hùng haâi Muöịn quíơt ngaô ngoơn gioâ ăöng, ngím vang möơt bađi thú)

Ngoađi bađi Tuơng giaâ hoađn kinh sûâ, Lûu Gia ăöơ (Bïịn ăođ Lûu Gia) cuông lađ möơt bađi thú nöíi tiïịng cuêa Tríìn Quang Khaêi, coâ thïí xïịp vađo trong söị nhûông bađi thú hay cuêa thú cöí Viïơt Nam

Lûu Gia ăöơ khííu thuơ tham thiïn,

Höî tuơng ăöng hađnh tñch baơc thuýìn

Cûơu thaâp giang ằnh lûu thuêy thûúơng,

Hoang tûê cöí truđng thaơch lín tiïìn

Thaâi bònh ăöì chñ kyê thiïn lyâ,

Lyâ ăaơi quan hađ nhõ baâch niïn

Thi khaâch truđng lai ăíìu phaât baơch,

Mai hoa nhû tuýịt chiïịu tònh xuýn

(Bïịn ăođ Lûu Gia cíy cao ngíịt trúđi,

Xûa phođ giaâ sang ăöng tûđng ăöî thuýìn núi ăíy

Thaâp cuô, ằnh xûa dûơng trïn söng thu,

Ăïìn hoang, möơ cöí trûúâc míịy con lín ăaâ

Baên ăöì thaâi bònh ghi míịy ngađn dùơm,

Non söng nhađ Lyâ traêi hai trùm nùm

Khaâch thú nay trúê laơi ăíìu ăaô baơc,

Hoa mai nhû tuýịt chiïịu xuöịng söng trong)

Nhûäng vêìn thú Trêìn Quang Khaãi àïí laåi laâ nhûäng aánh haâo

quang, ghi dêëu êën cuãa möåt sûå nghiïåp lúán trong cuöåc àúâi võ Thûúång

tûúáng nhaâ Trêìn - vûâa laâm thú, vûâa àaánh giùåc

NHAĐ SÛÊ HOƠC PHAN PHU TIÏN

Phan Phu Tiïn ngûúđi lađng Veô (Ăöng Ngaơc, huýơn Tûđ Liïm, ngoaơi thađnh Hađ Nöơi), möơt lađng truđ phuâ nöíi tiïịng vïì nghïì song, míy ăan laât cöí truýìn Öng tïn chûô lađ Tñn Thíìn, tïn hiïơu lađ Mùơc Hiïn Taơi khoa thi cuöịi cuđng cuêa nhađ Tríìn töí chûâc úê Thùng Long vađo nùm Bñnh Tyâ, niïn hiïơu Quang Thaâi thûâ 9 ăúđi Tríìn Thuíơn Töng (1396), öng ăaô ăöî Thaâi hoơc sinh Öng lađ nhađ sûê hoơc, nhađ nghiïn cûâu vùn hoơc vađ nhađ giaâo nöíi tiïịng, ngûúđi coâ cöng lúân trong viïơc soaơn thaêo quöịc sûê ăíìu thúđi Lï, ăöìng thúđi cuông lađ ngûúđi khúêi ăíìu viïơc biïn soaơn böơ húơp tuýín thú ca ăíìu tiïn cuêa Viïơt Nam

Sau khi thi ăöî, Phan Phu Tiïn ặúơc vađo lađm viïơc úê Quöịc sûê viïơn vađ Quöịc Tûê Giaâm, hai cú quan nghiïn cûâu hoơc thuíơt vađ ăađo taơo nhín tađi quan troơng bíơc nhíịt ặúng thúđi Sau suöịt möơt thúđi gian dađi túâi trïn 1/4 thïị kyê, kïí tûđ cuöịi nhûông nùm 90 thïị kyê 14 cho túâi nùm 1429, öng múâi laơi dûơ thi khoa Minh Kinh dûúâi thúđi Lï Thaâi Töí; sau ăíịy khöng thíịy saâch vúê, tađi liïơu nađo ghi cheâp gò thïm vïì ngûúđi danh sô hoơ Phan nađy

Tònh hònh ăíịt Viïơt luâc ăoâ ăang traêi qua nhûông cún biïịn ăöơng dûô döơi Trong thúđi gian giûô chûâc Ăöìng tu sûê úê Quöịc sûê viïơn, öng bùưt tay vađo biïn soaơn böơ Viïơt ím thi tíơp - cöng trònh múê ăíìu viïơc nghiïn cûâu, giúâi thiïơu thú ca caâc ăúđi úê Viïơt Nam Niïìm tûơ hađo vïì truýìn thöịng vùn hoâa líu ăúđi cuêa dín töơc, lođng trín troơng ăöịi vúâi

di saên tinh thíìn cuêa tiïìn nhín vađ nhûông nhíơn thûâc síu sùưc vïì vai trođ cuêa vùn chûúng nghïơ thuíơt ăaô thuâc ăííy öng vûúơt qua moơi khoâ khùn, ra sûâc hoađn thađnh cöng trònh coâ yâ nghôa lúân lao nađy

Muđa thu nùm Quyâ Sûêu, niïn hiïơu Thuíơn Thiïn thûâ 6 ăúđi Lï Thaâi Töí (1433), böơ húơp tuýín Viïơt ím thi tíơp vïì cùn baên ăaô hoađn thađnh Phan Phu Tiïn viïịt lúđi tûơa vúâi nhûông lúđi tím huýịt nhû sau: "Trong lođng coâ chñ hûúâng ùưt seô thïí hiïơn thađnh lúđi Vò víơy, thú

lađ ăïí noâi lïn caâi chñ cuêa mònh Caâc bíơc ăïị vûúng, cöng khanh, sô

ăaơi phu míịy ăúđi gíìn ăíy, chùỉng ai khöng quan tím ăïịn hoơc thuíơt,

víîn thûúđng súâm töịi ngím võnh, diïîn taê nöîi lođng síu kñn, ăïìu coâ thi

tíơp lûu hađnh úê ăúđi nhûng do binh lûêa nïn ăaô thíịt truýìn, tiïịc

thay! Caâc bíơc quín tûê sau nađy coâ lođng sûu tíìm röơng khùưp, röìi

xïịp ăùơt thađnh quýín, thađnh tíơp, múâi mong khoêi phaêi thúê than vò

boê soât míịt haơt chíu trong biïín caê"

Saâch chûa kõp khùưc in thò Phan Phu Tiïn ặúơc cûê giûô chûâc

An Phuê sûâ úê tónh ngoađi (Thiïn Trûúđng, Hoan Chíu) Viïơt ím thi

tíơp ặúơc Thõ ngûơ sûê Chu Xa víng lïơnh triïìu ằnh biïn soaơn tiïịp

Sau hún 10 nùm sûu tíìm, chónh lyâ, sùưp xïịp, baên thaêo Tín tuýín

Viïơt ím thi tíơp do Chu Xa biïn tíơp ăaô hoađn thađnh vađo nùm 1459,

ặúơc Hađn Lím hoơc sô Lyâ Tûê Tíịn hiïơu chónh, röìi cho khùưc in Theo

bađi tûơa cuêa Lyâ Tûê Tíịn thò Tín tuýín Viïơt ím thi tíơp thu thíơp

ặúơc hún 700 bađi thú (sùưp xïịp thađnh 7 quýín) Baên in líìn ăíìu ăaô

thíịt taân tûđ líu Hiïơn nay chó cođn ặúơc thíịy ba quýín ăíìu cuêa líìn

taâi baên nùm 1729

Sau möơt thúđi gian lađm quan úê tónh ngoađi, nùm 1448, Phan

Phu Tiïn laơi ặúơc triïơu vïì kinh, sung chûâc Quöịc Tûê Giaâm baâc sô

tri Quöịc sûê viïơn, vûđa giaêng daơy úê Quöịc Tûê Giaâm laơi vûđa tröng coi

cöng viïơn cuêa Viïơn quöịc sûê Nùm íịt Húơi, niïn hiïơu Diïn Minh thûâ

hai ăúđi Lï Nhín Töng (1455), víng lïơnh nhađ vua, öng bùưt tay vađo

biïn soaơn böơ Ăaơi Viïơt sûê kyâ tuơc biïn (nöịi tiïịp theo Ăaơi Viïơt sûê kyâ

cuêa Lï Vùn Hûu), cheâp viïơc tûđ ăúđi Tríìn Thaâi Töng cho ăïịn khi

quín Minh ruât vïì nûúâc (tûđ nùm 1226 cho túâi nùm 1427), göìm 10

quýín Ăaơi Viïơt sûê kyâ tuơc biïn nay ăaô thíịt truýìn, nhûng Ngö Sô

Liïn ăaô dûơa vađo böơ sûê nađy ăïí biïn soaơn nhûông phíìn coâ liïn quan

trong Ăaơi Viïơt sûê kyâ toađn thû

Ngoađi Viïơt ím thi tíơp, Ăaơi Viïơt sûê kyâ tuơc biïn, tûúng truýìn

öng cođn viïịt Quöịc triïìu luíơt lïơnh, Baên thaêo thûơc víơt toaên ýịu,

cuông ăïìu thíịt truýìn Toađn Viïơt thi luơc do Lï Quyâ Ăön biïn soaơn

coâ cheâp ba bađi thú cuêa öng: Vi nhín cíìu giaâo (Lađm ngûúđi cíìn phaêi

hoơc tíơp), Haơ giaân nghõ ăaơi phu Nguýîn ÛÂc Trai vađ Ăûúng ăaơo

Lûúng Phaân quan nhíơm maôn (Tùơng öng phaân quan hoơ Lûúng hïịt

haơn nhíơm chûâc), lúđi thú bònh dõ nhûng chûâa ặơng nhiïìu yâ tûúêng

khaâ síu sùưc, nïu cao truýìn thöịng hiïịu hoơc, troơng nghôa tònh, chùm lo viïơc dín, viïơc nûúâc cuêa nho sô Viïơt Nam

Hiïơn nay úê lađng Ăöng Ngaơc (huýơn Tûđ Liïm, ngoaơi thađnh Hađ Nöơi) coâ nhađ thúđ Phan Phu Tiïn vúâi bûâc hoađnh phi mang ba chûô Khai Tíịt Tiïu, nhùưc nhúê túâi vinh dûơ cuêa ngûúđi ăöî ăaơi khoa ăíìu tiïn úê lađng nađy

Giaâo sû ĂÙƠNG ẶÂC SIÏU

NGUÝÎN BÓNH KHIÏM

Nguýîn Bónh Khiïm sinh nùm 1491, míịt nùm 1585, ngûúđi

lađng Trung Am, huýơn Vônh Laơi (nay lađ xaô Cöí Am, huýơn Vônh

Baêo, ngoaơi thađnh Haêi Phođng) Sinh trûúêng trong möơt gia ằnh

voơng töơc (chaâu ngoaơi quan thûúơng thû Nhûô Vùn Lan) coâ hoơc víịn,

caê hai thín míîu ăïìu lađ nhûông ngûúđi coâ vùn tađi hoơc haơnh nïn

Nguýîn Bónh Khiïm tûđ súâm ăaô híịp thuơ truýìn thöịng gia giaâo kyê

cûúng Nhíịt lađ phuơ míîu cuêa Nguýîn Bónh Khiïm, tûúng truýìn bađ

lađ ngûúđi gioêi giang vùn tađi vađ tinh thöng ắa lyâ, tûúâng söị Ngay tûđ

khi Nguýîn Bónh Khiïm cíịt tiïịng khoâc chađo ăúđi, thíịy con mònh coâ

tûúâng maơo khaâc thûúđng, bađ ăaô döịc lođng ăađo taơo con trai thađnh möơt

tađi nùng giuâp nûúâc, cûâu ăúđi Niïìm thöi thuâc ăoâ khiïịn Nguýîn Bónh

Khiïm súâm tòm ặúơc thíìy hoơc coâ ăaơo cao ặâc caê lađ cuơ baêng nhaôn

Lûúng Ăùưc Bùìng Vúâi trñ túơ míîn tiïơp, thöng minh tûđ nhoê, laơi gùơp

thíìy gioêi khaâc nađo nhû röìng gùơp míy Nguýîn Bónh Khiïm súâm

thađnh tađi nùng kiïơt xuíịt nöíi tiïịng Vađ sau nađy, tađi hoơc víịn uýn

thím cuêa öng ăaô vûúơt xa thíìy Tûúng truýìn Lûúng Ăùưc Bùìng lađ

ngûúđi gioêi lyâ hoơc, ăaô ăem saâch Thaâi íịt thíìn kinh ra daơy cho hoơc

trođ, nhûng coâ nhûông ăiïìu trong saâch íịy Lûúng Ăùưc Bùìng cuông

khöng hiïíu ặúơc mađ chó coâ Nguýîn Bónh Khiïm sau nađy múâi tinh

thöng

Lúân lïn trong möơt giai ăoaơn lõch sûê nhađ Lï suy thoaâi, caâc phe

phaâi trong triïìu ăöị kyơ, cheâm giïịt líîn nhau Nùm 1572, Maơc Ăùng

Dung cûúâp ngöi nhađ Lï líơp ra möơt triïìu ăaơi múâi Thïị lađ suöịt cuöơc

ăúđi thanh niïn trai treê, Nguýîn Bónh Khiïm phaêi söịng trong íín

díơt, khöng thi thöị ặúơc tađi nùng Maôi túâi nùm 1535 Luâc nađy ăaô 45

tuöíi, öng múâi ăi thi Ba líìn thi Hûúng, thi Höơi, thi Ăònh öng ăïìu ăöî

ăíìu vađ ăöî Traơng nguýn Tûđ ăíịy, öng lađm quan vúâi tín triïìu, nhađ

Maơc phong chûâc Taê thõ lang (chûâc ặâng hađng thûâ ba trong böơ

Hònh) Triïìu ằnh nhađ Maơc ríịt trín troơng Nguýîn Bónh Khiïm

Öng hy voơng triïìu ăaơi nhađ Maơc coâ thïí xíy dûơng laơi ăíịt nûúâc Luâc nađy, Maơc Ăùng Dung ăaô nhûúđng ngöi cho con lađ Maơc Ăùng Doanh vađ ruât vïì lađm Thaâi thûúơng hoađng Doanh lađ ngûúđi toê ra coâ chñ khñ ăaêm lûúơc Nguýîn Bónh Khiïm, möơt nhađ hoơc giaê uýn thím, möơt trñ thûâc dín töơc ăaô nhòn thíịy ăiïìu ăoâ Vađ öng hy voơng: vúâi nhín víơt nađy, triïìu ăaơi múâi coâ thïí ặa ăíịt nûúâc thoaât khoêi tònh traơng röịi ren mađ vua töi nhađ Lï vađ caâc tíơp ăoađn phong kiïịn trûúâc ăoâ gíy ra

Nhûng niïìm tin ăoâ bõ thíịt voơng Lađ möơt hoơc giaê, hoơc röơng biïịt nhiïìu, trong thú öng hay nhùưc túâi sûơ thùng tríìm "thûúng haêi biïịn vi tang ăiïìn" (biïín xanh biïịn thađnh nûúng díu) cuêa trúđi ăíịt, taơo víơt vađ cuöơc ăúđi tröi nöíi nhû "phuđ vín" Öng thûúng xoât cho

"víơn mïơnh" quöịc gia vađ caêm thöng síu sùưc tònh caênh cuêa "dín ăen", "con ăoê" Öng thíơt sûơ mong muöịn ăíịt nûúâc thõnh vûúơng, thaâi bònh Tûúng truýìn, hònh nhû ăïí traânh nhûông cuöơc binh ăao khoâi lûêa, tûúng tađn cho chuâng dín vađ nhòn thíịy trûúâc thúđi cuöơc, "víơn mïơnh" cuêa ăíịt nûúâc trong hoađn caênh íịy chûa thïí coâ nhûông lûơc lûúơng ăaêm ặúng ặúơc viïơc thöịng nhíịt, nïn khi caâc tíơp ăoađn phong kiïịn ăïịn hoêi kïị saâch, öng ăïìu bađy cho hoơ nhûông phûúng saâch khaâc nhau ăïí giûô thïị "chín vaơc" Nùm 1568, Nguýîn Hoađng thíịy anh lađ Nguýîn Uöng bõ Trõnh Kiïím saât haơi, lo cho "söị phíơn" nïn ăaô ngíìm cho ngûúđi hoêi kïị an thín, Nguýîn Bónh Khiïm noâi:

"Hoađnh sún nhíịt ăaâi, vaơn ăaơi dung thín" (nguơ yâ noâi: Dûơa vađo möơt daêi Hoađnh sún coâ thïí líơp nghiïơp ặúơc líu dađi) Thïị lađ Nguýîn Hoađng tûâc töịc xin anh rïí lađ Trõnh Kiïím cho vađo tríịn thuê ăíịt Thuíơn Hoâa (tûđ Ăeđo Ngang trúê vađo)

Taơi Thùng Long, thúđi íịy chuâa Trõnh cuông ra sûâc ûâc hiïịp vua

Lï vađ muöịn phïị boê, liïìn cho ngûúđi hoêi yâ kiïịn Nguýîn Bónh Khiïm Öng khöng traê lúđi vađ lùỉng lùơng díîn sûâ giaê ra thùm chuđa vađ noâi vúâi nhađ sû: "Giûô chuđa thúđ Phíơt thò ùn oaên", nguơ yâ muöịn khuýn chuâa Trõnh cûâ tön phođ nhađ Lï thò quýìn hađnh tíịt giûô ặúơc Nïịu tûơ yâ phïị líơp seô díîn ăïịn binh ăao Cođn ăöịi vúâi nhađ Maơc, sau nhûông cuöơc chiïịn tranh liïn miïn, phaêi boê chaơy lïn Cao Bùìng thïị thuê, vua Maơc cho ngûúđi vïì hoêi yâ kiïịn Nguýîn Bónh Khiïm, öng ăaô traê lúđi:

"Cao Bùìng tuy thiïín, khaê diïn söí thïí" (Cao Bùìng tuy ăíịt heơp, nhûng coâ thïí giûô ặúơc vađi ăúđi) Quaê nhiïn, maôi ăïịn nùm 1688, sau

ba ăúđi giûô ăíịt Cao Bùìng, nhađ Maơc múâi bõ diïơt Caâc truýìn thuýịt

trïn ăíy muöịn chûâng toê rùìng Nguýîn Bónh Khiïm lađ ngûúđi coâ tađi

tiïn ăoaân, ăo nùưm ặúơc bñ truýìn cuêa saâch Thaâi íịt thíìn kinh Vaê

laơi cođn truýìn thuýịt nûôa vïì Traơng Trònh vúâi tíơp Trònh quöịc cöng

síịm kyâ Tûúng truýìn trong tíơp saâch ăoâ, öng ăaô tiïn tri vađ biïịt

trûúâc caâc sûơ viïơc nhín tònh thïị thaâi, thúđi cuöơc xaêy ra "nùm trùm

nùm sau" Thûơc, hû thïị nađo, cođn lađ víịn ăïì cíìn phaêi nghiïn cûâu

khùỉng ắnh hay phuê ắnh cuêa caâc nhađ hoơc giaê Viïơt Nam sau nađy

ăïí traê laơi giaâ trõ xûâng ăaâng cho Nguýîn Bónh Khiïm Ăûúng

nhiïn, möơt ăiïìu cíìn khùỉng ắnh: Nguýîn Bónh Khiïm thíơt sûơ lađ

nhađ hoơc giaê "thûúơng thöng thiïn vùn, haơ tri ắa lyâ, trung tri nhín

sûơ" (trïn trúđi hiïíu thiïn vùn, dûúâi ăíịt tûúđng ắa lyâ, úê giûôa hiïíu con

ngûúđi)

Nguýîn Bónh Khiïm ăaô ăïí laơi cho híơu thïị nhûông taâc phíím

vùn thú coâ giaâ trõ nhû: Tíơp thú Baơch Vín (göìm hađng trùm bađi thú

chûô Haân cođn lûu laơi) vađ hai tíơp: Trònh quöịc cöng Baơch vín thi tíơp

vađ Trònh quöịc cöng Nguýîn Bónh Khiïm thi tíơp hay cođn goơi lađ

Baơch Vín quöịc ngûô thi (vúâi hađng trùm bađi thú chûô Nöm) Thú

Nguýîn Bónh Khiïm giađu chíịt liïơu hiïơn thûơc, mang tñnh triïịt lyâ

síu xa cuêa thúđi cuöơc Öng phï phaân gay gùưt boơn tham quan ö laơi

huât maâu, huât muê cuêa dín Thú öng cođn truýìn ăaơt cho ăúđi möơt ăaơo

lyâ ăöịi nhín xûê thïị, ăaơo vua töi, cha con vađ quan hïơ bíìu baơn, hađng

xoâm laâng giïìng Ăoơc thú öng lađ thíịy caê möơt tíịm lođng lo cho nûúâc,

thûúng ăúđi, thûúng dín, vađ möơt tím höìn suöịt ăúđi da diïịt vúâi ăaơo

lyâ: "Tiïn thiïn haơ chi ûu phi ûu, híơu thiïn haơ chi laơc nhi laơc" (lo

trûúâc caâi lo cuêa thiïn haơ, vui sau caâi vui cuêa thiïn haơ) Vò thïị khi

vïì úê íín, öng víîn múê trûúđng daơy hoơc, mong ăađo taơo cho ăúđi nhûông

tađi nùng "kinh bang tïị thïị" Hoơc trođ cuêa öng cuông coâ ngûúđi trúê

thađnh danh tûúâng, Traơng nguýn nhû: Phuđng Khùưc Khoan, Lûúng

Hûôu Khaânh, Nguýîn Quýìn

Coâ thïí noâi úê thïị kyê 16, Nguýîn Bónh Khiïm lađ nhađ triïịt hoơc

lúân cuêa Viïơt Nam Tû tûúêng triïịt hoơc cuêa öng "khöng bíơn tím ăi

vađo xu hûúâng duy lyâ " ăi tòm khaâi niïơm baên thïí luíơn nhû Laôo Tûê,

nhû triïịt hoơc Phíơt giaâo hay caâi phoâng nhiïơm nhiïìu luâc ăïịn nguơy

biïơn cuêa Trang Tûê Öng hiïíu síu sùưc triïịt hoơc Töịng Nho nhûng

khöng ăi vađo sûơ cíu nïơ vuơn vùơt, khöng lyâ giaêi quaâ síu caâi lyâ, coâ khi rùưc röịi, hoùơc cheê súơi toâc lađm tû ăïí tòm hiïíu, biïơn giaêi nhiïìu thûâ mú höì röịi rùưm trong nhûông khaâi niïơm höîn taơp ăoâ Vúâi sûơ uýn thím vöịn coâ, öng ặúơc triïìu ằnh nhađ Maơc vađ sô phu ặúng thúđi phong lađ Trònh tuýìn híìu, tûâc lađ möơt võ Híìu tûúâc khúi nguöìn dođng suöịi triïịt hoơc cuêa hoơ Trònh (tûâc Trònh Di, Trònh Hiïơn - hai nhađ triïịt hoơc khai phaâ ra phaâi Laơc Dûúng cuêa Töịng Nho), hoùơc ăúđi cođn goơi öng lađ cuơ Traơng Trònh Tuy víơy, triïịt hoơc cuêa öng lađ triïịt hoơc ăaô ặúơc söịng díơy, biïíu hiïơn trong thú nhû sûơ gúơi yâ maâch baêo cuêa cuöơc söịng thûơc tiïîn Öng chùưt loơc tûđ trong nhíơn thûâc triïịt hoơc mađ mònh thu lûúơm ặúơc, pheâp biïơn chûâng nhòn bïn ngoađi coâ veê nhû thö sú ăïí giaêi ăaâp nhiïìu hiïơn tûúơng tûơ nhiïn vađ xaô höơi naêy sinh úê quanh mònh Trong thú öng, ngoađi mùơt triïịt lyâ nhín sinh, nöíi bíơt lïn nhûông suy ngíîm chiïm nghiïơm, ăuâc kïịt nhû muöịn vûún lïn khaâi quaât "luíơt" ăúđi bùìng nhûông phaơm truđ triïịt hoơc Vò leô ăoâ, öng ríịt hay duđng ăïịn nhûông cùơp phaơm truđ ăöịi líơp nhû: ăen - trùưng, töịt - xíịu, ăíìy - vúi, sinh - diïơt, vuöng - trođn, ăïí giaôi bađy quan niïơm triïịt lyâ nhín sinh cuêa mònh

Tuy nhiïn, "möơt haơn chïị dïî nhíơn thíịy trong tû tûúêng triïịt hoơc cuêa Nguýîn Bónh Khiïm lađ tuy nùưm ặúơc pheâp biïơn chûâng, nhûng víîn nùơng vïì duy tím Quan niïơm vïì sûơ phaât triïín cuêa öng cođn nùìm trong khung trođn kheâp kñn chûâ chûa phaêi lađ vođng trođn xoaây öịc Ăoâ lađ sûơ phaât triïín tuíìn hoađn, lađ caâi pheâp biïơn chûâng cuêa Chu dõch öng ăaô nhíơn ặúơc trong nïìn giaâo duơc Nho hoơc ặúng thúđi, cöơng vúâi pheâp biïơn chûâng thö sú cuêa Laôo Tûê trong Ăaơo ặâc kinh Ăoâ cuông lađ nhûông haơn chïị ặúng nhiïn cuêa ríịt nhiïìu nhađ triïịt hoơc cöí ăaơi" (Ăađo Thaâi Tön)

Nhòn laơi toađn böơ tiïịn trònh lõch sûê vađ con ngûúđi thïị kyê 16, Nguýîn Bónh Khiïm(1) xûâng ăaâng lađ "cíy ăaơi thuơ", nhađ hoơc giaê, nhađ triïịt gia cuêa thïị kyê

Giai thoaơi vïì Traơng Trònh Nguýîn Bónh Khiïm

Nùm 1991, kyê niïơm 500 nùm, nùm sinh cuêa Traơng Trònh Nguýîn Bónh Khiïm, nhađ lyâ hoơc nöíi tiïịng cuêa Viïơt Nam, ngûúđi mađ sau nađy Phan Huy Chuâ trong böơ saâch lúân Lõch triïìu hiïịn chûúng

loaơi chñ ăaô nhíơn xeât lađ: "Möơt bíơc kyđ tađi, hiïín danh muön thuúê"

Ăíy lađ möơt Traơng Nguýn coâ nhiïìu giai thoaơi ríịt phong phuâ cuêa

nûúâc ta vađ ặúơc bao phuê möơt lúâp mađn thíơt lađ bñ íín Dûúâi díy xin

lûúơc kïí möơt vađi giai thoaơi íịy

Cíơu beâ thíìn ăöìng hoơ Nguýîn nađy khi chûa ăíìy tuöíi, möơt

höm ăaô chó vađo mùơt trúđi ăang moơc mađ noâi "Ö! Mùơt trúđi moơc ăùìng

Ăöng!"

Taơi qú nöơi vađ ngoaơi cuêa Traơng, khaâch ăi thùm cođn ặúơc

nghe möơt giai thoaơi vïì nhûông lúđi tiïn tri cuêa Nguýîn Bónh Khiïm

mađ caâc võ cao niïn coi lađ ríịt ăuâng nhû cíu:

Bao giúđ Tiïn Laông chia ăöi,

Söng Hađn nöịi laơi thò töi laơi vïì

Quaê lađ Tiïn Laông coâ con söng ăađo cùưt ăöi huýơn múâi ặúơc

khúi laơi, vađ nùm 1985 cuông lađ nùm kyê niïơm 400 nùm ngađy míịt cuêa

Nguýîn Bónh Khiïm, cíìu phao ặúơc bùưc qua söng Hađn ăïí caâc ăaơi

biïíu toađn quöịc vïì thùm qú hûúng Traơng Khi ăoâ, ăïìn Nguýîn

Bónh Khiïm ặúơc truđng tu, möơt höơi nghõ khoa hoơc lúân vïì Nguýîn

Bónh Khiïm ặúơc töí chûâc Tïn tuöíi Nguýîn Bónh Khiïm ặúơc ăaânh

giaâ laơi (Töi laơi vïì!)

Nhiïìu cuơ ríịt thñch vađ tin nhûông cíu sau ăíy mađ caâc cuơ cho

lađ noâi vïì viïơc giaêi phoâng Thuê ăö nùm 1954, sau 80 nùm Hađ Nöơi bõ

ăùơt dûúâi sûơ ăö höơ cuêa Phaâp theo Ăiïìu ûúâc Giaâp Tuíịt 1874:

Cûêu cûêu kiïìn khön dô ắnh,

Thanh minh thúđi tiïịt hoa tađn

Trûơc ăaâo dûúng ăíìu, maô vô,

Höì binh baât víơn nhíơp Trađng An

(Ăaơo cađn khön ăaô ắnh rùìng 9 líìn 9 lađ 81 nùm ím lõch

Tûđ tiïịt Thanh minh, sau khi chiïịn dõch Ăiïơn Biïn Phuê múê

mađn, quín Phaâp bûúâc vađo thúđi kyđ tađn luơi

Kõp ăïịn ăíìu nùm Muđi 1955, cuöịi nùm Ngûơa 1954

Taâm vaơn quín cuơ Höì (8 sû ăoađn) keâo vïì tiïịp quaên Thuê ăö)

Nhûông cíu trïn coâ in trong caâc saâch viïịt vïì Nguýîn Bónh Khiïm tûđ trûúâc 1945 (Nhađ xuíịt baên Ăaơi La), cuông nhû coâ trong caâc baên Haân - Nöm úê Viïơn Viïîn ăöng Baâc cöí trûúâc ăíy (chùỉng haơn caâc baên AB444, AB345, v.v ), nïn coâ nhiïìu ngûúđi tin ăoâ lađ lúđi dûơ baâo Ăiïìu ăoâ cuông nguơ vađo trong möơt vïị cíu ăöịi trûúâc ăïìn mađ nhín dín muöịn noâi vïì tađi biïịt trûúâc cuêa Traơng: Lyâ hoơc thím nguýn Trònh tiïn giaâc (Traơng Trònh thím nguýn lyâ hoơc biïịt trûúâc caâc viïơc)

Chuâng ta cuông biïịt thïm rùìng núi ăíy khi xûa, La Sún phu tûê Nguýîn Thiïịp, ngûúđi mađ vua Quang Trung tön lađm bíơc thíìy, ăaô tûđng vïì thùm, vađ trong bađi thú Quaâ Trònh tuýìn muơc tûơ (Qua thùm ăïìn cuô Traơng Trònh) ăaô xem Traơng lađ ngûúđi coâ tađi "Huýìn cú tham taơo hoâa" (Nùưm ặúơc maây huýìn vi, xen vađo cöng viïơc cuêa taơo hoâa) Cođn Vuô Khím Lín, tiïịn sô ăúđi Híơu Lï, ăaô lađm bia úê ăïìn Traơng vađ noâi rùìng danh tiïịng Traơng "nhû nuâi Thaâi Sún, sao Bùưc Ăííu, nghòn nùm sau nhû víîn möơt ngađy"

HÖÌNG NHÍƠT

LYÂ NHÍN TÖNG

- ĂÙƠT NÏÌN MOÂNG XÍY NÏÌN GIAÂO DUƠC ĂAƠI HOƠC

VIÏƠT NAM

Vua Lyâ Nhín Töng (sinh nùm 1066, trõ vò tûđ 1072 ăïịn 1128)

lađ võ vua ăùơt ra nhiïìu chñnh saâch nhùìm chíịn hûng ăíịt nûúâc, ắnh

quan chïị, khuýịn nöng, ăùưp ăï chöịng luơt Ăùơc biïơt, öng lađ ngûúđi

ăíìu tiïn khúêi xûúâng vađ thûơc hiïơn chïị ăöơ thi cûê vađ giaâo duơc ăaơi hoơc

cuêa Ăaơi Viïơt nhû töí chûâc khoa thi Minh Kinh (1075), líơp Quöịc Tûê

Giaâm (1076), töí chûâc "thi laơi viïn" nhùìm lûơa choơn quan chûâc cao

cíịp cho böơ maây nhađ nûúâc

Lyâ Nhín Töng lađ möơt võ vua nhín aâi vađ coâ tađi Luâc lïn ngöi

tuy cođn nhoê tuöíi, nhûng ặúơc meơ yê Lan lađ möơt phuơ nûô gioêi trõ nûúâc

vađ caâc ăaơi thíìn tađi gioêi nhû Thaâi sû Lyâ Ăaơo Thađnh, Phuơ quöịc Thaâi

uây Lyâ Thûúđng Kiïơt cuđng nhín dín hïịt lođng uêng höơ Búêi víơy, dûúâi

triïìu ăaơi Lyâ Nhín Töng, nûúâc Ăaơi Viïơt ăaô lađm nïn nhûông chiïịn

cöng lûđng líîy caê vïì nöơi trõ líîn ngoaơi giao, vađ ngađy cađng trúê nïn

huđng maơnh

Lyâ Nhín Töng coâ nhiïìu chñnh saâch nhùìm chíịn hûng ăíịt

nûúâc

Trong lônh vûơc chñnh trõ, ngoađi viïơc ắnh quan chïị, chia vùn

voô lađm chñn phíím tûđ trung ûúng ăïịn caâc ắa phûúng, Lyâ Nhín

Töng lađ võ vua ăíìu tiïn ban hađnh lïơ dín chuê vúâi "Chiïịu cíìu lúđi noâi

thùỉng" (thaâng 4 Bñnh Thòn - 1076) nhùìm huy ăöơng trñ túơ cuêa moơi

tíìng lúâp nhín dín ăoâng goâp vađo cöng cuöơc "trõ quöịc, bònh thiïn

haơ" Vađ kïí tûđ ăíịy, caâc triïìu ăaơi ăaô kïị thûđa möơt kïị saâch trõ quöịc an

dín

Vïì kinh tïị, öng lađ ngûúđi ríịt quan tím ăïịn cöng viïơc nhađ

nöng Viïơc baêo vïơ tríu bođ, phûúng tiïơn saên xuíịt cuêa cû dín nöng

nghiïơp Ăaơi Viïơt, líìn ăíìu ặúơc Lyâ Nhín Töng ặa vađo luíơt phaâp Lyâ Nhín Töng ăaô hai líìn xuöịng chiïịu ra lïơnh cíịm giïịt tröơm tríu

Lyâ Nhín Töng lađ ngûúđi ăíìu tiïn khúêi xûúâng viïơc ăùưp ăï phođng luô, ăaô huy ăöơng dín "ăùưp ăï úê phûúđng Cú Xaâ" (nay lađ ăoaơn

ăï söng Höìng úê gíìn cíìu Long Biïn, Hađ Nöơi), nùm 1108

Trong viïơc baêo vïơ thiïn nhiïn, möi trûúđng sinh thaâi ăöịi vúâi

cû dín lađm nöng nghiïơp, thaâng giïng nùm 1126, öng ăaô xuöịng chiïịu "Cíịm dín chuâng muđa xuín khöng ặúơc chùơt cíy" vađ viïơc baêo vïơ möi trûúđng thiïn nhiïn thađnh phaâp lïơnh

Nhûng ăiïìu lúân lao, ăaâng kïí hún caê cuêa Lyâ Nhín Töng, cuêa triïìu ăaơi öng, lađ sûơ múê ăíìu nghiïơp thi cûê vađ nïìn giaâo duơc cao cíịp cuêa nûúâc nhađ

Tiïịp tuơc sûơ nghiïơp mong moêi cuêa vua cha, ngûúđi ăùơt nïìn moâng xíy dûơng Trûúđng ăaơi hoơc quöịc gia vađo nùm 1070 vúâi viïơc líơp Vùn Miïịu ăïí biïíu dûúng Nho giaâo, thúđ Chu Cöng, Khöíng Tûê vađ caâc

võ tiïn hiïìn Nùm, saâu nùm sau, Lyâ Nhín Töng lađ ngûúđi ăíìu tiïn khúêi xûúâng vađ thûơc hiïơn chïị ăöơ thi cûê vađ giaâo duơc ăaơi hoơc cuêa Ăaơi Viïơt ăïí tûđ ăoâ vïì sau, ngađy cađng ặúơc caâc triïìu ăaơi nöịi tiïịp hoađn thiïơn

Khoa thi ăíìu cuêa nïìn giaâo duơc cao cíịp Viïơt Nam ặúơc múê vađo thaâng 2 nùm íịt Maôo, hiïơu Thaâi Ninh nùm thûâ tû (1075), lađ khoa thi Minh kinh baâc hoơc nhùìm tuýín choơn ngûúđi coâ tađi vùn hoơc Khoa nađy choơn ặúơc mûúđi ngûúđi

Möơt nùm sau, nùm Bñnh Thòn (1076), vua cho líơp Quöịc Tûê Giaâm úê kïị sau Vùn Miïịu (ban ăíìu lađ cho caâc hoađng tûê, sau múê röơng cho nhûông ngûúđi gioêi trong thiïn haơ vađo hoơc), vađ choơn nhûông ngûúđi gioêi, nhûông nhađ khoa baêng cho vađo daơy hoơc Ăíy lađ trûúđng ăaơi hoơc ăíìu tiïn cuêa nûúâc nhađ

Thaâng 2 nùm Ăinh Tyơ (1077) laơi töí chûâc "thi laơi viïn bùìng pheâp viïịt chûô, pheâp tñnh vađ hònh luíơt", nhùìm lûơa choơn quan chûâc cao cíịp cho böơ maây nhađ nûúâc Ăíy lađ kyđ thi choơn quan laơi ăíìu tiïn vúâi nöơi dung kiïịn thûâc tûúng ăöịi toađn diïơn: vùn, toaân, luíơt phaâp (chñnh trõ)

Thaâng 8 nùm Bñnh Díìn (1086) múê khoa thi choơn ngûúđi coâ tađi

vùn hoơc trong nûúâc, sung lađm viïơc úê Hađn lím viïơn Khoa thi nađy

Maơc Hiïín Tñch ăöî ăíìu, ặúơc böí chûâc Hađm lím hoơc sô

Lađ möơt minh quín, Lyâ Nhín Töng cuông lađ möơt tíịm gûúng

khöí luýơn, phíịn ăíịu ăaơt ăïịn ăöơ "hoơc thûâc cao minh, hiïíu síu ăaơo

lyâ" (Phan Huy Chuâ) Chñnh vò víơy, ăaânh giaâ töíng quaât vïì öng, caâc

sûê gia tûđ Lï Vùn Hûu, Ngö Sô Liïn, ăïịn Phan Huy Chuâ, Lï Quyâ

Ăön ăïìu cho rùìng, öng lađ "võ vua gioêi", "võ anh quín" cuêa triïìu

Lyâ

VIÏN NGOƠC LÛU

LÏ THAÂNH TÖNG

Lï Thaânh Töng (1442 - 1497) lađ võ vua mađ tïn tuöíi vađ sûơ nghiïơp veê vang ăaô gùưn liïìn vúâi giai ăoaơn cûúđng thõnh cuêa Viïơt Nam nûêa cuöịi thïị kyê 15 Trong gíìn 40 nùm lađm vua, öng ăaô tiïịn hađnh nhiïìu caêi caâch vïì chñnh trõ, quín sûơ, kinh tïị; khúêi xûúâng böơ luíơt Höìng Ăûâc ặúơc xem lađ sûơ kiïơn ăaânh díịu trònh ăöơ vùn minh cao cuêa Viïơt Nam; ăïì cao nhûông giaâ trõ vùn hoâa dín töơc Baên thín öng lađ möơt nhađ thú lúân, ăïí laơi nhiïìu taâc phíím coâ giaâ trõ

Tïn tuöíi vađ sûơ nghiïơp Lï Thaânh Töng gùưn chùơt vúâi möơt giai ăoaơn cûúđng thõnh cuêa Viïơt Nam úê nûêa sau thïị kyê 15

Lï Thaânh Töng tïn lađ Tû Thađnh, hiïơu Thiïn Nam ăöơng chuê, con thûâ tû Lï Thaâi Töng, meơ lađ Ngö Thõ Ngoơc Dao Öng sinh ngađy

20 thaâng 7 nùm Nhím Tuíịt (1442) taơi nhađ öng ngoaơi úê khu ăíịt chuđa Huy Vùn Hađ Nöơi ngađy nay, míịt ngađy 30 thaâng giïng nùm Ăinh Tyơ (1497)

Lï Thaânh Töng lïn lađm vua nùm 1460, hai líìn ăöíi niïn hiïơu: Quang Thuíơn (1460-1469) vađ Höìng Ăûâc (1470-1497) Trong gíìn 40 nùm lađm vua, öng ăaô ặa triïìu Lï phaât triïín túâi ẳnh cao vïì moơi mùơt: chñnh trõ, xaô höơi, kinh tïị, quöịc phođng, vùn hoâa Sûê gia Ngö Sô Liïn khen Lï Thaânh Töng lađ "vua saâng líơp chïị ăöơ, múê mang ăíịt ăai, búđ coôi khaâ röơng, vùn víơt töịt ăeơp, thíơt lađ vua anh huđng, tađi lûúơc"

Vïì phûúng diïơn vùn hoơc, Lï Thaânh Töng lađ möơt nhađ thú lúân, taâc phíím öng ăïí laơi ríịt phong phuâ, vûđa thú, vûđa vùn xuöi, vûđa Haân, vûđa Nöm, hiïơn cođn ặúơc sao cheâp trong caâc tíơp: Thiïn Nam

dû haơ (trong ăoâ coâ bađi phuâ nöíi tiïịng Lam Sún Lûúng Thuêy phuâ), Chíu Cú thùưng thûúêng Chinh Tíy kyê hađnh, Minh lûúng cíím tuâ, Vùn minh cöí xuây, Quyđnh uýín cûêu ca, Cöí tím baâch võnh, Thíơp giúâi

cö höìn quöịc ngûô vùn

* Nhađ caêi töí vađ xíy dûơng ăíìy nhiïơt huýịt Nhúđ sûơ uêng höơ

saâng suöịt, quýịt liïơt cuêa nhoâm ăaơi thíìn Nguýîn Xñ, Ăinh Liïơt ,

Lï Thaânh Töng ăaô bûúâc lïn ngai vađng giûôa luâc triïìu chñnh nhađ Lï

ăang luơc ăuơc míu thuíîn Lïn nùưm chñnh quýìn, Lï Thaânh Töng

nhanh choâng chíịm dûât tònh traơng phe phaâi trong cung ằnh, khíín

trûúng töí chûâc xíy dûơng ăíịt nûúâc vúâi möơt tinh thíìn caêi caâch maơnh

meô, taâo baơo Vïì cú cíịu chñnh quýìn caâc cíịp, öng ăaô tiïịn hađnh xoâa

boê hïơ thöịng töí chûâc hađnh chñnh cuô thúđi Lï Lúơi tûđ 5 ăaơo ăöíi thađnh

12 ăaơo (tûâc 12 thûđa tuýn) Bïn caơnh caêi töí cú chïị Nhađ nûúâc, Lï

Thaânh Töng ăùơc biïơt chuâ yâ caâc biïơn phaâp phaât triïín kinh tïị, sûêa

ăöíi chïị ăöơ thúị khoâa, ăiïìn ắa, khuýịn khñch nöng nghiïơp, tröìng

troơt, chùn nuöi, múê ăöìn ăiïìn, khai khíín ăíịt hoang Nhûông nöî lûơc

nhùìm xíy dûơng phaât triïín ăíịt nûúâc cuêa Lï Thaânh Töng ăaô ặúơc

phaên aânh khaâ roô qua caâc bađi chiïịu, chó duơ do öng ban böị, nhû

Chiïịu khuýịn nöng, Chiïịu líơp ăöìn ăiïìn, Chiïịu ắnh quan chïị

Dûúâi thúđi Lï Thaânh Töng, lûơc lûúơng quöịc phođng baêo vïơ ăíịt nûúâc

ặúơc tùng cûúđng huđng híơu Trûúâc kia, quín ăöơi chia lađm 5 ăaơo vïơ

quín, nay ăöíi lađm 5 phuê ăö ăöịc Möîi phuê coâ vïơ, súê Bïn caơnh cođn coâ

2 ăaơo nöơi, ngoaơi, göìm nhiïìu ti, vïơ Ngoađi töí chûâc quín thûúđng trûơc,

Lï Thaânh Töng cođn chuâ yâ lûơc lûúơng quín dûơ bõ úê caâc ắa phûúng

43 ăiïìu quín chñnh Lï Thaânh Töng ban hađnh cho thíịy kyê luíơt

quín ăöơi cuêa öng ríịt nghiïm ngùơt, coâ sûâc chiïịn ăíịu cao

* Ngûúđi khúêi xûúâng böơ luíơt Höìng Ăûâc Böơ luíơt Höìng Ăûâc lađ

möơt trong nhûông thađnh tûơu ăaâng tûơ hađo nhíịt cuêa sûơ nghiïơp Lï

Thaânh Töng vađ cuêa caê thúđi ăaơi öng Sûơ ra ăúđi cuêa böơ luíơt Höìng

Ăûâc ặúơc xem lađ sûơ kiïơn ăaânh díịu trònh ăöơ vùn minh cao cuêa xaô

höơi Viïơt Nam höìi thïị kyê 15 Lï Thaânh Töng, ngûúđi khúêi xûúâng luíơt

Höìng Ăûâc, lađ ngûúđi thûơc hiïơn nghiïm chónh phaâp luíơt ăaô ban

hađnh Öng ăaô thu laơi quýìn chó huy cuêa töíng quín ăö ăöịc Lï Thiïơt

vò con Lï Thiïơt giûôa ban ngađy phoâng ngûơa trïn ặúđng phöị vađ dung

tuâng gia nö ăaânh ngûúđi Lï Thaânh Töng thûúđng baêo vúâi caâc quan

rùìng: "Phaâp luíơt lađ pheâp tùưc chung cuêa Nhađ nûúâc, ta vađ caâc ngûúđi

phaêi cuđng tuín theo"

* Ngûúđi phaât triïín nhûông giaâ trõ vùn hoâa dín töơc Vïì phûúng

diïơn vùn hoâa Lï Thaânh Töng ăaô coâ cöng taơo líơp cho thúđi ăaơi möơt

nïìn vùn hoâa vúâi möơt diïơn maơo riïng, khùỉng ắnh möơt giai ăoaơn phaât triïín múâi cuêa lõch sûê vùn hoâa dín töơc Cuđng vúâi viïơc xíy dûơng thiïịt chïị múâi, Lï Thaânh Töng ăííy maơnh phaât triïín giaâo duơc, ăađo taơo nhín tađi úê Viïơt Nam thúđi phong kiïịn, chûa bao giúđ nïìn giaâo duơc, thi cûê laơi thõnh ăaơt cuông nhû vai trođ cuêa trñ thûâc laơi ặúơc ăïì cao nhû ăúđi Lï Thaânh Töng Ngoađi Hađn lím viïơn, Quöịc sûê viïơn, Nhađ Thaâi hoơc, Quöịc Tûê Giaâm lađ nhûông cú quan vùn hoâa, giaâo duơc lúân Lï Thaânh Töng cođn cho xíy kho bñ thû chûâa saâch, ăùơc biïơt ăaô saâng líơp Höơi Tao Ăađn bao göìm nhûông nhađ vùn hoâa coâ tiïịng ặúng thúđi mađ Lï Thaânh Töng lađ Tao Ăađn chuê soaâi

Ăaơi Viïơt sûê kyâ toađn thû cuêa Ngö Sô Liïn, Höìng Ăûâc quöịc ím thi tíơp, Höìng Ăûâc thiïn haơ baên ăöì, Thiïn Nam dû haơ lađ nhûông giaâ trõ vùn hoâa tiïu biïíu cuêa triïìu ăaơi Lï Thaânh Töng

Noâi túâi cöng lao cuêa öng ăöịi vúâi nïìn vùn hoâa dín töơc, khöng thïí khöng kïí ăïịn möơt viïơc coâ yâ nghôa lõch sûê mađ öng ăaô lađm Ăoâ lađ viïơc öng huêy aân minh oan cho Nguýîn Traôi, cho sûu tíìm laơi thú vùn Nguýîn Traôi ăaô bõ tiïu huêy sau vuơ aân "Lïơ Chi viïn" Chñnh Lï Thaânh Töng ăaô cho taơc bia vïì Nguýîn Traôi: "ûâc Trai tím thûúơng quang khú taêo" (Tíịm lođng ûâc Trai saâng tûơa sao Khú)

* Möơt nhađ thú hađo traâng Ăûâng ăíìu höơi vùn hoơc Tao Ăađn, Lï Thaânh Töng cuông díîn ăíìu phong trađo saâng taâc Thú Lï Thaânh Töng ăïí laơi khaâ nhiïìu vađ coâ giaâ trõ cao vïì nöơi dung tû tûúêng Qua thú öng, chuâng ta khöng chó hiïíu síu hún nhín caâch, tím höìn öng, möơt tím höìn gùưn boâ míơt thiïịt vúâi non söng, ăíịt nûúâc, vúâi nhín dín, vúâi nhûông truýìn thöịng anh huđng cuêa dín töơc, cuêa Töí töng, mađ cođn thíịy ặúơc khñ phaâch caê möơt thúđi ăang vûún lïn, ăíìy hađo traâng:

Nùưng íịm nghòn trûúơng toêa trïn ngoơn cúđ,

Khñ thïị ba quín aât cađy caâo

Phûúng Ăöng Mùơt trúđi moơc, aâng míy nheơ tröi,

Phoâng mùưt ngùưm nuâi söng muön dùơm

(Buöíi súâm tûđ söng Cíịm ăi tuíìn biïín Ăöng)

Lï Thaânh Töng lađm vua luâc 19 tuöíi Möơt nùm sau, khi traâch

löîi cûơu thíìn Ngö Sô Liïn, Nghiïm Nhín Thoơ, võ hoađng ăïị 20 tuöíi

baêo hoơ: "Ta múâi coi chñnh sûơ, sûêa múâi ặâc tñnh, ngûúi baêo nûúâc ta

lađ hađng phiïn bang cuêa Trung Quöịc thúđi xûa, thïị lađ ngûúi theo

ặúđng chïịt, mang lođng khöng vua" Ăoâ lađ tiïịng noâi cuêa möơt yâ chñ

tûơ cûúđng dín töơc, ăöơng lûơc maônh liïơt ặa Lï Thaânh Töng ăaơt túâi

vinh quang trong sûơ nghiïơp xíy dûơng, phaât triïín ăíịt nûúâc höìi thïị

kyê 15

HOAĐNG THAÂI HÍƠU YÊ LAN

YÊ Lan xuíịt thín tûđ gia ằnh nöng dín lađng Thöí Löîi, löơ Bùưc Giang (nay lađ xaô Dûúng Xaâ, huýơn Gia Lím - Hađ Nöơi) Tûúng truýìn, Vua Lyâ Thaânh Töng bùưt gùơp bađ ăang dûơa göịc lan, vò caêm mïịn sùưc ăeơp ăaô cho tuýín vađo cung líơp lađm phu nhín, ăùơt hiïơu YÊ Lan (dûơa göịc lan)

Vua ăi ăaânh giùơc phûúng Nam, bađ ăaô thay chöìng trõ nûúâc, sau nađy bađ laơi giuâp con (Vua Lyâ Nhín Töng) cuđng Lyâ Thûúđng Kiïơt ăíơp tan cuöơc xím lûúơc cuêa nhađ Töịng Trong luâc nhiïịp chñnh, bađ chuâ troơng cuêng cöị chñnh trõ, quín sûơ, chuâ troơng quýìn lúơi phuơ nûô,v.v Nhúâ ún cöng ặâc cuêa bađ, dín chuâng tön bađ lađ "Quan Ím", hiïơn cođn ăïìn thúđ bađ úê Haêi Dûúng

YÊ Lan - coâ thuýịt cho rùìng tïn thíơt cuêa bađ lađ Lï Thõ Yïịn Loan - lađ möơt cö gaâi haâi díu, chùn tùìm úê ngoaơi thađnh Thùng Long thúđi Lyâ YÊ Lan ra ăúđi úê lađng Thöí Löîi (lađng Suêi sau ăöíi lađ Siïu Loaơi, nay lađ xaô Dûúng Xaâ, huýơn Gia Lím - Hađ Nöơi) - nùm nađo khöng roô, sûê saâch chó ghi lúđ múđ: bađ míịt úê kinh thađnh Thùng Long vađo nùm 1117 - trïn dûúâi 70 tuöíi - thúđi Lyâ Nhín Töng Saâch Möơng khï buât ăađm cuêa Thíím Hoaơt coâ cheâp "Nhíơt Tön (tûâc Lyâ Thaânh Töng) míịt, Cađn Ăûâc (Lyâ Nhín Töng) lïn, duđng quan lađ Lyâ Thûúơng Caât (Lyâ Thûúđng Kiïơt) vađ meơ lađ thaâi phi Lï Thõ Yïịn Loan cuđng coi viïơc nûúâc"

Cíu chuýơn Yïịn Loan vađo cung vua Lyâ, ăoâ lađ möơt giai thoaơi ngûúđi ngûúđi ăïìu nghe, ăïìu biïịt

Thuúê íịy vađo nùm Quyâ Maôo (1063) Lyâ Thaânh Töng ăaô ăïịn böịn mûúi tuöíi Vua chûa coâ con trai ăïí truýìn ngöi baâu, ăïm ngađy triïìu thíìn lo ngaơi Vua beđn thín hađnh ăi cíìu tûơ khùưp caâc chuđa chiïìn, miïịu maơo nhûng khöng hiïơu nghiïơm, Lyâ Thaânh Töng lo lùưng cho triïìu ằnh nhađ Lyâ vađ xaô tùưc Ăaơi Viïơt Möơt súâm muđa xuín,

vua vïì viïịng thùm chuđa Díu (töíng Dûúng quang phuê Thuíơn

Thađnh) dín lađng múê höơi nghïnh giaâ Thaânh Töng hoađng ăïị cuđng

hođa vađo dín chuâng trong höơi lađng ăöng vui Trai gaâi, giađ treê caâc

lađng ăïìu ra rûúâc vua Ăoađn xa giaâ cuêa vua ăi ăïịn ăíu, caâc lađng lín

cíơn nö nûâc, ăöí xö vïì phña íịy Duy chó cö thön nûô xinh ăeơp cuêa lađng

Suêi víîn ăiïìm nhiïn haâi díu, xem viïơc ngûơ giaâ cuêa vua khöng coâ

quan hïơ gò ăïịn mònh Cö gaâi víîn miïơt mađi bïn baôi díu, mùơc cho

ăoađn ngûơ diïîu qua Lyâ Thaânh Töng líịy lađm laơ, beđn cho ăođi ngûúđi

con gaâi coâ veê "kiïu cùng" ăang ặâng bïn nûúng díu kïì göịc lan íịy

ăïịn trûúâc kiïơu röìng ăïí hoêi Cö gaâi ung dung nheơ nhađng túâi quyđ

tíu: Thiïịp lađ con nhađ ngheđo heđn, phaêi lađm luơng ăíìu tùưt mùơt töịi,

phuơng dûúông cha meơ coâ ăíu daâm mong ăi xem rûúâc vađ nhòn mùơt

röìng"

Vua thíịy cö gaâi ùn mùơc qú muđa, nhûng cûê chó ăoan trang

dõu dađng, lúđi lúđi phong nhaô, ăöịi ăaâp phín minh, lïî nghôa khaâc hùỉn

nhûông ngûúđi con gaâi mađ vua ăaô tûđng gùơp Vua ýu vò sùưc, troơng vò

nïịt, nïn cho cö gaâi theo long giaâ vïì kinh ăö Cö gaâi lađng qú ặúơc

ăoân vïì cung vua íịy lađ Yïịn Cö Nûúng xinh ăeơp, nïịt na cuêa lađng

Siïu-Loaơi (Suêi) Nhûng Lyâ Thaânh Töng lađ öng vua chùm viïơc nûúâc,

luön luön thín chinh deơp giùơc Vua ñt nhađn röîi ăïí ngûơ túâi cung YÊ

Lan Ăûúng luâc cung YÊ Lan vùưng tiïịng ăađn, tiïịng saâo, thò böîng

möơt höm sau khi Thaânh Töng ăi traêy höơi chuđa Thöí Löîi, cung YÊ

Lan laơi nhöơn nhõp hún xûa Yïịn Cö Nûúng nhúđ "thöng minh vöịn

sùĩn tû trúđi" ặúơc hoơc tíơp, trau döìi ăaô trúê thađnh möơt cung phi "nöíi

danh tađi sùưc möơt thúđi" kinh sûê lađu thöng, vùn chûúng uýn baâc Lyâ

Thaânh Töng ăem lođng ýu mïịn, phong lađm YÊ Lan phu nhín, líịy

tïn cung YÊ Lan vađ cuông coâ yâ kyê niïơm cö gaâi ặâng tûơa bïn göịc lan,

khi tuín lïơnh ăïịn bïơ kiïịn buöíi ăíìu úê lađng Suêi (Siïu Loaơi)

Sau ăoâ (1066), YÊ Lan sinh haơ ặúơc möơt hoađng tûê líịy tïn lađ

Kiïìn Ăûâc Kiïìn Ăûâc traân cao, tay dađi quaâ göịi, thöng minh, tuíịn tuâ,

vua cađng ýu díịu hún, Yïịn Loan ặúơc tön lađ YÊ Lan nguýn phi -

ặâng ăíìu caâc cung phi, sau thaâi híơu; con trai ặúơc líơp lađm thaâi tûê

Nùm Kyê Díơu (1069), Lyâ Thaânh Töng thín chinh ăi ăaânh giùơc

ngoaơi xím Trong khi vua cuđng Lyâ Thûúđng Kiïơt úê ngoađi biïn

cûúng, YÊ Lan nguýn phi ăaêm ăang, chùm lo quöịc sûơ, trõ nûúâc ăiïìu

khiïín coâ kyê cûúng khiïịn thíìn dín thaân phuơc, coôi nûúâc ặúơc ýn vui Lyâ Thaânh Töng tûđ ngoađi biïn aêi ăaânh tríơn líu ngađy khöng thùưng, chaân naên ruât quín quay vïì Vïì chûa ăïịn núi, nghe dín chuâng Chíu Cû Liïn (Tiïn Lûô, Haêi Hûng) ca ngúơi nguýn phi YÊ Lan úê nhađ trõ nûúâc ríịt gioêi, lođng dín caêm hoâa, ặúơc suy tön lađ bađ Quan Ím, vua Thaânh Töng tûơ traâch mònh: "Nguýn phi lađ ăađn bađ cođn lađm ặúơc nhû thïị, ta lađ ăađn öng haâ thua sao! Vua laơi tiïịp tuơc trúê ra ăaânh giùơc, líìn nađy thùưng tríơn Nùm ăoâ, muđa haơ vua ăem quín vïì ca khuâc khaêi hoađn, ăaơi xaâ cho thiïn haơ, giaêm thúị khoâa, phaât tiïìn luơa, thoâc cho dín ngheđo YÊ Lan ríịt nhín tûđ daơy con ngoan, ăađo taơo con trúê thađnh möơt nhađ vua anh minh sau nađy; laơi lo cho dín giađu nûúâc maơnh, ýu thûúng nhín dín ặúơc moơi ngûúđi kñnh phuơc

Nùm Nhím Tyâ (1072) thaâng giïng muđa xuín, Lyâ Thaânh Töng míịt úê ăiïơn Höơi Tiïn Hoađng thaâi tûê Kiïìn Ăûâc lïn ngöi vua, tûâc vua Lyâ Nhín Töng Khi íịy vua múâi lïn baêy, tön meơ lađ YÊ Lan nguýn phi lïn lađm Linh Nhín hoađng thaâi híơu YÊ Lan vûđa giuâp coi triïìu chñnh, vûđa lađm nhiïơm vuơ bađ meơ daơy döî con Trong khi vua cođn thú íịu, YÊ Lan ăiïìu khiïín caê quöịc gia, cuđng tïí tûúâng Lyâ Thûúđng Kiïơt chuê trûúng ăaânh quín Töịng xím lûúơc Hai líìn quín Töịng ăïịn (1075, 1077) vua Lyâ Nhín Töng chûa quaâ 10 tuöíi, YÊ Lan ăaô cuđng Thaâi sû Lyâ Ăaơo Thađnh lo viïơc binh lûúng chuýín ra tiïìn tuýịn Trong luâc Töí quöịc lím nguy YÊ Lan ăaô cuđng Lyâ Thûúđng Kiïơt giûô vûông giang sún, xaô tùưc; cöng íịy ăúđi sau cođn nhùưc maôi

YÊ Lan xuíịt thín lađ möơt thön nûô, nïn hiïíu thíịu nhûông khöí ăau cuêa ngûúđi phuơ nûô nöng dín vò ngheđo khöí phaêi ăem thín gaân núơ cho nhađ giađu, bađ cho xuíịt cuêa trong kho chuöơc vïì, vađ xíy dûơng chöìng con haơnh phuâc cho hoơ Vïì viïơc nađy Ngö Sô Liïn ăaô coâ lúđi bađn:

"Con gaâi ngheđo ăïịn nöîi phaêi ăúơ mònh lađm mûúân, con trai ngheđo ăïịn nöîi khöng vúơ ăoâ lađ cuđng dín cuêa thiïn haơ Thaâi híơu (tûâc YÊ Lan) ăöíi mïơnh cho hoơ cuông lađ viïơc nhín chñnh víơy!" YÊ Lan khöng nhûông sûêa sang viïơc quöịc chñnh, tùng cûúđng quín ăöơi, böị phođng, chùm lo viïơc múê mang dín trñ, viïơc thi cûê hoơc hađnh vađ cođn ban hađnh nhiïìu ăiïìu ñch quöịc lúơi dín YÊ Lan cođn khuýn vua lađm ăiïìu thiïơn, trõ ăiïìu aâc Bađ hiïíu nhûông gian nan cuêa nöng dín khi viïơc

nöng trang cađy bûđa khöng coâ tríu cađy YÊ Lan baêo vua phaơt töơi

nùơng nhûông keê tröơm tríu vađ giïịt tríu bûđa baôi; coâ líìn bađ ăaô noâi vúâi

vua: "Gíìn ăíy ngûúđi kinh thađnh vađ lađng íịp ăaô coâ keê tröịn ăi

chuýn nghïì tröơm tríu Nöng dín cuđng quíîn Míịy nhađ phaêi cađy

chung möơt tríu Trûúâc ăíy, ta ăaô tûđng maâch viïơc íịy, vađ nhađ nûúâc

ăaô ra lïơnh cíịm Nhûng nay viïơc giïịt tríu laơi coâ nhiïìu hún trûúâc"

Nhín Töng beđn ra lïơnh phaơt ríịt nùơng nhûông ngûúđi tröơm vađ giïịt

tríu, phaơt caê vúơ con vađ hađng xoâm vò töơi khöng töị giaâc

Söịng trong líìu son, gaâc tña mađ luâc nađo YÊ Lan cuông khöng

qún ăïịn ngûúđi ngheđo, YÊ Lan víîn chùm soâc ăïịn ăúđi söịng cuđng cûơc

cuêa nöng dín lao ăöơng Cuông nhû Lyâ Thaânh Töng, YÊ Lan thûúđng

phaât chíín thoâc luâa cho keê ngheđo Bađ suđng ăaơo Phíơt, ûa lađm viïơc tûđ

thiïơn líơp nhiïìu ằnh chuđa

Bađ thûúđng lui túâi caâc ằnh chuđa, trao ăöíi vúâi caâc tùng ni

thuýịt giaâo ăaơo Phíơt Nùm 1096, bađ bađy cöî chay úê chuđa Khai Quöịc

(tûâc sau lađ chuđa Tríịn Quöịc úê Thùng Long) thïịt caâc sû Tiïơc xong,

bađ ngöìi kï cûâu ăaơo Phíơt vúâi caâc võ sû giađ hoơc röơng Bađ hoêi vïì nguöìn

göịc ăaơo Phíơt úê caâc nûúâc vađ úê ta Bađ coâ oâc phaân ăoaân ăođi hoêi caâc sû

"noâi coâ saâch maâch coâ chûâng" Chñnh nhúđ cíu chuýơn giûôa bađ vađ caâc

võ sû thúđi Lyâ (saâch Thiïn uýín tíơp anh ngûô luơc ăúđi Tríìn cođn ghi laơi

tûúđng tíơn chuýơn nađy), mađ ăïịn nay ta cođn biïịt göịc tñch sûơ truýìn

baâ ăaơo Phíơt vađo nûúâc ta Coâ líìn bađ ăïịn chuđa Phöí Minh (Tûđ Liïm)

tranh luíơn vúâi sû Thöng Biïịn vïì nhûông ăiïìu cuêa Phíơt giaâo Bađ

cuông coâ lađm nhûông bađi kinh, coâ cíu kïơ cođn truýìn laơi ăïịn ngađy

nay:

Sùưc lađ khöng, khöng tûâc sùưc

Khöng lađ sùưc, sùưc tûâc khöng

Sùưc? Khöng? thöi mùơc caê,

Múâi thíịu ặúơc chín töng

Lađ möơt nûô nöng dín ngheđo, ặúơc hûúêng phuâ quyâ vinh hoa, bađ

víîn cho lađ ăiïìu "sùưc sùưc, khöng khöng", ăoâ lađ phuđ vín Bađ lađ möơt

ngûúđi phuơ nûô vûúng giaê, ngoơc ngađ vađng son khöng lađm víín ăuơc

tím höìn bađ, cuông lađ möơt phuơ nûô hiïịm coâ trong lõch sûê nghòn nùm trûúâc

Ngađy 25 thaâng 7 nùm Ăinh Díơu, Höơi tûúđng ăaơi khaânh nùm thûâ 8 (1117) ăúđi Lyâ Nhín Töng, bađ míịt, ặúơc hoêa taâng, díng thuơy lađ Phuđ Thaânh Linh Nhín Hoađng thaâi híơu, mai taâng úê Thoơ Lùng phuê Thiïn Ăûâc Hiïơn nay cođn miïịu thúđ bađ úê hai xaô Cíím Ăúâi vađ Cíím Cíìu huýơn Gia Löơc, tónh Haêi Dûúng

ĂOAĐN MINH TUÍỊN

HAÊI THÛÚƠNG LAÔN ÖNG LÏ HÛÔU TRAÂC

Haêi Thûúơng Laôn Öng Lï Hûôu Traâc (1720 - 1791) lađ ăaơi danh

y coâ ăoâng goâp lúân cho nïìn y hoơc dín töơc Viïơt Nam Öng ăïí laơi

nhiïìu taâc phíím lúân nhû Haêi thûúơng y töng tím lônh göìm 22 tíơp,

66 quýín chùưt loơc tinh hoa cuêa y hoơc cöí truýìn, caâc cuöịn Lônh Nam

baên thaêo, Thûúơng kinh kyâ sûơ khöng chó coâ giaâ trõ vïì y hoơc mađ cođn

coâ giaâ trõ vùn hoơc, lõch sûê, triïịt hoơc

Lï Hûôu Traâc hiïơu lađ Haêi Thûúơng Laôn Öng1 Sinh ngađy 12

thaâng 11 nùm Canh Tyâ (11-12-1720) taơi thön Vùn Xaâ, lađng Liïu

Xaâ, huýơn Ăûúđng Hađo, phuê Thûúơng Höìng, tónh Haêi Dûúng Nay lađ

xaô Hoađng Hûôu Nam huýơn Yïn Myô, tónh Haêi Dûúng Tuy nhiïn,

öng söịng nhiïìu (tûđ nùm 26 tuöíi ăïịn luâc míịt) úê qú meơ xûâ Bíìu

Thûúơng, xaô Tônh Diïơm, huýơn Hûúng Sún, tónh Hađ Tônh, nay lađ xaô

Sún Quang, huýơn Hûúng Sún vađ cuông qua ăúđi úê ăíy vađo ngađy rùìm

thaâng giïng nùm Tín Húơi (1791) thoơ 71 tuöíi Möơ öng nay cođn nùìm

úê Khe nûúâc caơn chín nuâi Minh Tûđ thuöơc huýơn Hûúng Sún (caâch

phöị Chíu huýơn lyơ Hûúng Sún 4 cíy söị)

Lï Hûôu Traâc lađ con thûâ baêy cuêa Lï Hûôu Mûu vađ bađ Buđi Thõ

Thûúêng

Dođng hoơ cuêa öng coâ truýìn thöịng khoa baêng; öng nöơi, baâc,

chuâ (Lï Hûôu Kiïìu), anh vađ em hoơ ăïìu ăöî tiïịn sô vađ lađm quan to

Cha Lï Hûôu Traâc ăöî ăïơ tam giaâp tiïịn sô lađm Thõ lang Böơ Cöng

triïìu Lï Duơ Töng, gia phong chûâc ngûơ sûê, tûúâc baâ, khi míịt ặúơc

truy tùơng Thûúơng thû

1 Haêi Thûúơng Laôn Öng: Haêi Thûúơng lađ hai chûô ăíìu cuêa tónh Haêi Dûúng vađ phuê

Thûúơng Höìng qú cha vađ cuông lađ xaô Bíìu Thûúơng qú meơ Laôn öng nghôa lađ "öng lûúđi",

nguơ yâ lûúđi biïịng vúâi danh lúơi

Nùm Kyê Muđi (1739) Lï Hûôu Traâc 20 tuöíi thò cha qua ăúđi, öng rúđi kinh thađnh vïì nhađ, vûđa tröng nom gia ằnh vûđa chùm chó ăeđn saâch, thi vađo tam trûúđng, sau ăoâ khöng thi nûôa

Nùm 1739 cuông lađ nùm múê ra quy mö lúân cuêa phong trađo nöng dín nöíi díơy chöịng phong kiïịn, chó möơt nùm sau (1740) nghôa quín cuêa Hoađng Cöng Chíịt ăaânh saât huýơn öng Chađng thû sinh treê tuöíi Lï Hûôu Traâc ăang mï maêi ăeđn saâch phaêi laânh ăi núi khaâc ăoơc saâch Coâ ngûúđi thíịy thïị ăaô baêo öng "Binh lûêa khùưp núi, con trai thúđi loaơn haâ chõu giađ ăúđi úê trong phođng saâch maôi sao?" vađ khuýn öng nïn theo nghïì voô Tûđ ăoâ öng vûđa duđi mađi kinh sûê vûđa nghiïn cûâu binh thû Sau nhúđ íín sô hoơ Vuô úê Ăùơng Xaâ daơy vuô thuíơt

ím dûúng (pheâp boâi toaân ăöơn söị), öng "nghiïn cûâu trong vađi nùm cuông biïịt ặúơc ăaơi khaâi, múâi ăeo gûúm tođng quín ăïí thñ nghiïơm sûâc hoơc cuêa mònh" (Tûơa "Tím lônh")

Chiïịn tranh phong kiïịn ăaô gíy ăau thûúng chïịt choâc cho biïịt bao nhiïu gia ằnh lađng xoâm, noâ khöng ăem laơi gò cho nhín dín, cho ăíịt nûúâc; ăaô lađm cho Lï Hûôu Traâc chaân naên muöịn ra khoêi quín ăöơi, nïn öng ăaô nhiïìu líìn tûđ chöịi sûơ ăïì baơt cuêa tûúâng nhađ Trõnh Öng nhíơn ra theo Lï hay Trõnh cuông lađ chñ theo ăuöíi chiïịn tranh "cöịt nhuơc tûúng tađn"; caâi chñ maơnh "xung Ngûu Ăííu" cuêa öng cuông hoâa "ngöng cuöìng" mađ thöi (Ăoơc bađi thú trong lúđi tûơa böơ

"Tím lônh") Cho nïn nùm 1746 khi ngûúđi anh úê Hûúng Sún míịt, öng liïìn viïơn cúâ vïì nuöi meơ giađ, chaâu nhoê thay anh, ăïí xin ra khoêi quín ăöơi, thûơc sûơ "beê tïn cúêi giaâp" theo ăuöíi chñ hûúâng múâi

Lï Hûôu Traâc bõ bïơnh tûđ luâc úê trong quín ăöơi, giaêi nguô vïì phaêi gaânh vaâc cöng viïơc víịt vaê "trùm viïơc ăöí döìn vađo mònh, sûâc ngađy möơt ýịu" (Lúđi tûơa "Tím lônh"), laơi súâm khuya ăeđn saâch khöng chõu nghó ngúi, sau mùưc caêm nùơng, chaơy chûôa túâi hai nùm mađ khöng khoêi Sau nhúđ lûúng y Tríìn Ăöơc, ngûúđi Nghïơ An lađ bíơc laôo nho, hoơc röơng biïịt nhiïìu nhûng thi khöng ăöî, trúê vïì hoơc thuöịc, nhiïơt tònh chûôa khoêi

Trong hún möơt nùm chûôa bïơnh, nhín khi raênh röîi öng ăoơc saâch thuöịc "Phuđng thõ cíím nang" hiïíu ặúơc chöî síu xa cuêa saâch thuöịc Öng Tríìn Ăöơc thíịy laơ, muöịn ăem hïịt caâi hiïíu thíịu vïì y hoơc

truýìn cho öng Vöịn lađ ngûúđi thöng minh hoơc röơng, öng mau choâng

hiïíu síu y lyâ, tòm thíịy sûơ say mï úê saâch y hoơc, nhíơn ra nghïì y

khöng chó lúơi ñch cho mònh mađ coâ thïí giuâp ngûúđi ăúđi, nïn öng quýịt

chñ hoơc thuöịc

ÚÊ Hûúng Sún, öng lađm nhađ caơnh rûđng ăùơt tïn hiïơu Laôn öng

(öng lûúđi) yâ noâi lûúđi biïịng, chaân gheât cöng danh, tûơ giaêi phoâng

mònh khoêi sûơ rađng buöơc cuêa danh lúơi, cuêa quýìn thïị, tûơ do nghiïn

cûâu y hoơc, thûơc hiïơn chñ hûúâng mađ mònh ýu thñch gùưn boâ

Giûôa caênh thiïn nhiïn tônh mõch cuêa nuâi rûđng Hûúng Sún,

súâm khuya mï maêi ăoơc caâc saâch thuöịc: Y hoơc nhíơp mön, Caênh

nhaơc toađn thû, Nam dûúơc thíìn hiïơu (cuêa Túơ Tônh), Baêo sinh diïơu

toaên ýịu thíơt lađ:

Saâ chi vinh nhuơc viïơc ăúđi,

Ăem thín ăaơo nghôa vađo núi lím tuýìn

(Bíịt can vinh nhuơc sûơ

Baêo ăao nhíơp cuđng lím

An bíìn - Y lyâ thíu nhađn)

Haêi Thûúơng Laôn Öng muöịn tòm thíìy, tòm baơn ăïí hoơc thïm

nhûng núi nuâi rûđng heêo laânh "trïn khöng coâ thíìy gioêi ăïí hoơc, dûúâi

khöng coâ baơn hiïìn giuâp, chó möơt mònh noâi vúâi mònh, tûơ hoêi tûơ ăaâp

mođ míîm tûúêng tûúơng ăuê thûâ" (Lúđi tûơa "Tím lônh") ăïí tòm ra chín

lyâ Sau öng nhúđ möơt öng lang úê lađng bïn ăi laơi thín míơt, giuâp öng

giaêi ăaâp nhûông mùưc múâ, vađi ba nùm sau öng ăaô chûôa ặúơc möơt söị

bïơnh thöng thûúđng trong gia ằnh vađ lađng xoâm

Muđa thu nùm Bñnh Tyâ (1754) Lï Hûôu Traâc ra kinh ăö mong

tòm thíìy ăïí hoơc thïm vò öng thíịy y lyâ mïnh möng nhûng khöng

gùơp ặúơc thíìy gioêi, öng ăađnh boê tiïìn mua möơt söị phûúng thuöịc gia

truýìn, trúê vïì Hûúng Sún "tûđ khûúâc sûơ giao du, ăoâng cûêa ăïí ăoơc

saâch" (Tûơa "Tím lônh"), vûđa hoơc tíơp vađ chûôa bïơnh Mûúđi nùm sau

tiïịng tùm cuêa öng ăaô nöíi úê vuđng Hoan Chíu (Nghïơ An)

Sau míịy chuơc nùm tíơn tuơy vúâi nghïì nghiïơp, Haêi Thûúơng Laôn

Öng ăaô nghiïn cûâu ríịt síu lyâ luíơn Trung y qua caâc saâch kinh ăiïín:

Nöơi kinh, Nam kinh, Thûúng hađn, Kim quyô; tòm hiïíu nïìn y hoơc cöí truýìn cuêa dín töơc; kïịt húơp vúâi thûơc tïị chûôa bïơnh phong phuâ cuêa mònh, öng hïơ thöịng hoâa tinh hoa cuêa lyâ luíơn Ăöng y cuđng vúâi nhûông saâng taơo ăùơc biïơt qua viïơc aâp duơng lyâ luíơn cöí ăiïín vađo ăiïìu kiïơn Viïơt Nam, ăuâc kïịt nïìn y hoơc cöí truýìn cuêa dín töơc Sau hún chuơc nùm viïịt nïn böơ "Laôn öng tím lônh" göìm 28 tíơp, 66 quýín bao göìm ăuê caâc mùơt vïì y hoơc: Y ặâc - Y lyâ, Y thuíơt, Dûúơc, Di dûúông Phíìn quan troơng nûôa cuêa böơ saâch phaên aênh sûơ nghiïơp vùn hoơc vađ tû tûúêng cuêa Haêi Thûúơng Laôn Öng

Ngađy 12 thaâng giïng nùm Caênh Hûng 43 (1782) Laôn öng nhíơn ặúơc lïơnh chuâa triïơu vïì kinh Luâc nađy öng ăaô 62 tuöíi, sûâc cuông ýịu laơi lađ ngûúđi chùm lo chûôa bïơnh cho trùm hoơ, nhíịt lađ öng ăaô quýịt chñ xa laânh cöng danh, theo ăuöíi nghiïơp y ăaô míịy chuơc nùm nïn öng nhíơn chiïịu chó cuêa chuâa Trõnh vúâi tím traơng vûđa lo lùưng, vûđa chaân naên; maôi sau nghô ăïịn böơ "Tím lônh" chûa in ặúơc, mađ öng "khöng daâm truýìn thuơ riïng ai, chó muöịn ăem ra cöng böị cho moơi ngûúđi cuđng biïịt, nhûng viïơc thò nùơng sûâc laơi moêng, khoâ mađ lađm ặúơc" (Thûúơng kinh kyâ sûơ), nïn öng hy voơng líìn ăi ra kinh ăö coâ thïí thûơc hiïơn viïơc in böơ saâch, phíìn "con caâi trong nhađ cuông hïịt sûâc van nađi", öng taơm lađm vui tûđ giaô gia ằnh, hoơc trođ rúđi Hûúng Sún lïn ặúđng

Ra kinh vađo phuê chuâa xem maơch vađ kï ăún cho thïị tûê Trõnh Caân, öng ặúơc Trõnh Sím khen "hiïíu síu y lyâ" ban thûúêng cho öng

20 xuíịt lñnh híìu, vađ böíng löơc ngang vúâi chûâc quan kiïím soaât böơ Höơ ăïí giûô öng laơi Nhûng Laôn öng thíịy nïịu nhíơn thûúêng chõu ún thò khoâ lođng rúđi kinh ăö trúê laơi Hûúng Sún ặúơc, nïn öng giaê öịm khöng vađo chíìu, sau laơi viïơn cúâ tuöíi giađ mùưt hoa, tai ăiïịc thûúđng öịm ýịu ăïí ặúơc troơ úê ngoađi

Boơn ngûơ y ghen tyơ vúâi Laôn öng khöng chõu chûôa theo ăún cuêa öng, nïn thïị tûê khöng khoêi, öng biïịt thïị nhûng khöng hïì thùưc mùưc vúâi boơn thíìy thuöịc thiïịu lûúng tím nađy, mùơt nûôa öng khöng thíơt nhiïơt tònh chûôa, kïịt quaê ăïí súâm thoaât khoêi vođng cûúng toêa cuêa quýìn thíìn, danh lúơi

Thúđi gian úê kinh ăö, Laôn öng muöịn vïì thùm cöị hûúng Haêi

Dûúng cuêa mònh, nhûng maôi ăïịn thaâng 9 nùm 1782, sau chuâa

Trõnh múâi cho pheâp öng vïì Sau hún 20 nùm xa caâch, ặúơc trúê vïì

maênh ăíịt "chön nhau cùưt röịn"

Ăang söịng giûôa qú hûúng, öng laơi coâ lïơnh triïơu vïì kinh vò

Trõnh Sím öịm nùơng Nhíơn ặúơc lïơnh triïơu, öng ăađnh phaêi rúđi qú

hûúng

Vïì kinh öng chûôa cho Trõnh Sím khoêi vađ cuông miïîn cûúông

chûôa tiïịp cho Trõnh Caân Trõnh Sím laơi troơng thûúêng cho öng Öng

bùưt buöơc phaêi nhíơn nhûng buơng nghô: "Mònh tuy khöng phaêi ăaô boê

qún viïơc íín cû, nhûng nay haôy taơm nhíơn phíìn thûúêng röìi sau vûât

ăi cuông ặúơc" (Thûúơng kinh kyâ sûơ)

Trõnh Sím chïịt vò bïơnh líu ngađy sûâc ýịu, Trõnh Caân lïn

thay, nhûng Trõnh Caân cuông öịm dai dùỉng nïn "khñ lûơc khö kiïơt",

khoâ lođng khoêe ặúơc, laơi noâng lođng trúê vïì Hûúng Sún, Laôn öng ăang

tòm kïị thoaâi lui, thò may coâ ngûúđi tiïịn cûê möơt lûúng y múâi, öng liïìn

líịy cúâ ngûúđi nhađ öịm nùơng rúđi kinh

Haêi Thûúơng Laôn Öng trúê vïì Hûúng Sún bùìng ặúđng thuêy,

nhûng súơ triïìu ằnh bùưt trúê laơi öng phao tin ăi ặúđng böơ Thoaât

khoêi kinh ăö öng sung sûúâng nhû "chim söí löìng, caâ thoaât lûúâi",

lođng chó muöịn "bay nhanh" vïì qú nhađ:

Lïn ặúđng tûđ giaô long líu

Gûúm ăađn nûêa gaânh ra ngay ăö thađnh,

Ngûơa quen ặúđng cuô vïì nhanh,

Quay thuýìn khoâ luâc lïnh ăïnh giûôa dođng

Míy qua ặúđng ăïí búât nöìng

Nuâi non múê mùơt nhû lođng vò ai

Xanh xanh möơt daêi non ăoađi

Giöịng non ta cuô chó vađi hođn thöi

(Thûúơng kinh kyâ sûơ)

Ngađy 2 thaâng 11 (nùm 1782) Laôn öng vïì ăïịn Hûúng Sún

Gêìn mưåt nùm sưëng giûäa kinh àư phong kiïën biïët bao cưng danh phuá quyá lưi kếo, nhûng ưng "thung dung" ra ài lẩi "ngêët ngûúãng" trúã vïì, lông trong khưng hïì àuåc, chđ lúán khưng hïì súân

Nùm 1783 ưng viïët xong têåp "Thûúång kinh kyá sûå" ghi lẩi tĩ

mĩ chuyïën ài kinh, têåp kyá êëy lâ mưåt tấc phêím vùn hổc vư cuâng quyá giấ Mùåc dêìu tuưíi giâ, cưng viïåc lẩi nhiïìu: chûäa bïånh, dẩy hổc, nhûng ưng vêỵn tiïëp tuåc chĩnh lyá, bưí sung, viïët thïm (têåp Vên khi

bđ àiïín, nùm 1786) àïí hoân chĩnh bưå "Têm lơnh" Hẫi Thûúång Lận Ưng Lï Hûäu Trấc khưng chĩ lâ danh y cố cưëng hiïën to lúán cho nïìn

y hổc dên tưåc, ưng côn lâ mưåt nhâ vùn, nhâ thú, nhâ tû tûúãng lúán cuãa thúâi àẩi