Vấn đề phụ nữ trong trước tác của Phan Khôi

Trần Hải Yến Năm bảo vệ: 2013 Abstract: Tìm hiểu xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX và vấn đề phụ nữ: khi nữ giới trở thành một vấn đề xã hội; các phương tiện và phạm vi thể hiện quan điểm

Vấn đề phụ nữ trong trước tác của Phan Khôi

Cao Cẩm Thi

Trường Đại học KHXH&NV Luận văn ThS Chuyên ngành: Văn học Việt Nam; Mã số: 60 22 34

Người hướng dẫn: TS Trần Hải Yến

Năm bảo vệ: 2013

Abstract: Tìm hiểu xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX và vấn đề phụ nữ: khi nữ giới

trở thành một vấn đề xã hội; các phương tiện và phạm vi thể hiện quan điểm về phụ nữ; tìm hiểu những trải nghiệm tri thức của nhà báo Phan Khôi Nghiên cứu cách nhìn nhận nhà báo Phan Khôi và vấn đề phụ nữ qua các bài báo, những tương tác và tranh luận của Phan Khôi với học giả đương thời về vấn đề phụ nữ, tìm hiểu nghệ thuật viết báo của Phan Khôi Phân tích tiểu thuyết Trở vỏ lửa ra và vấn đề phụ nữ

Keywords: Văn học Việt Nam; Phụ nữ; Nghiên cứu văn học

Content

MỤC LỤC MỞ ĐẦU Error! Bookmark not defined

1.Lí do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Phạm vi nghiên cứu 5

4 Mục đích nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Cấu trúc của luận văn 6

7 Các chữ viết tắt 7

NỘI DUNG 8

Chương 1 Xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX và vấn đề phụ nữ 8

1.1 Khi giới nữ trở thành một vấn đề xã hội 8

1.1.1 Phụ nữ trong diễn ngôn truyền thống 8

1.1.2 Phụ nữ trong những chuyển biến lịch sử, văn hóa, xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX 8 1.2 Phương tiện và phạm vi thể hiện quan điểm về phụ nữ 9

1.2.1 Phương tiện truyền tải thông tin về vấn đề phụ nữ 9

1.2.2 Phạm vi thể hiện vấn đề phụ nữ 9

1.3 Phan Khôi - những trải nghiệm tri thứcError! Bookmark not defined 1.3.1 Nền tảng học vấn, tư tưởng của Phan Khôi 10

1.3.2 Hoạt động báo chí của Phan Khôi 11

Tiểu kết Error! Bookmark not defined Chương 2 Nhà báo Phan Khôi và vấn đề phụ nữ 12

2.1 Những vấn đề phụ nữ qua các bài báo của Phan Khôi 12

2.1.1 Nguyên tắc chung: Nam nữ bình quyền 12

2.1.2 Phụ nữ trong môi trường gia đình 12

2.1.3 Phụ nữ trong môi trường xã hội 14

2.2 Những tương tác và tranh luận của Phan Khôi với học giả đương thời về vấn đề phụ nữ 15

2.2.1 Tranh luận về bình quyền nam nữ Error! Bookmark not defined 2.2.2 Tranh luận về phụ nữ trong gia đình 15

2.2.3 Tranh luận về phụ nữ trong môi trường xã hội 15

2.3 Nghệ thuật viết báo của Phan Khôi 15

2.3.1 Cơ sở lập luận 15

2.3.2 Phong cách báo chí……… 77

Tiểu kết 17

Chương 3 Tiểu thuyết Trở vỏ lửa ra và vấn đề phụ nữ 18

3.1 Vấn đề phụ nữ qua cốt truyện và nhân vật 18

3.1.1 Cốt truyện 18

3.1.2 Nhân vật 18

3.2 Đặc thù diễn ngôn của tác phẩm 21

3.2.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 21

3.2.2 Ngôn ngữ và nghệ thuật kể chuyện 22

3.3 Giao thoa và khoảng cách giữa diễn đàn xã hội và diễn đàn nghệ thuật23 Tiểu kết 24

KẾT LUẬN 25

TÀI LIỆU THAM KHẢO 26

PHỤ LỤC 117

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Những năm đầu thế kỷ XX, việc thay đổi chế độ cai trị sang dân sự của thực dân Pháp đã gây nên nhiều thay đổi trong đời sống xã hội Việt Nam Những thay đổi trong xã hội và ảnh hưởng của trào lưu tư tưởng tự do, dân chủ, bình đẳng từ phương Tây (trong

đó có vấn đề bình quyền nam nữ và giải phóng phụ nữ) đã làm hình thành nên vấn đề phụ

nữ trong xã hội Việt Nam Trước thực tế đó, vốn là một học giả thức thời với chủ trương duy tân cải cách mạnh mẽ, Phan Khôi đã tích cực luận giải vấn đề này Các bài báo về phụ nữ và liên quan đến phụ nữ chiếm một phần lớn trong sự nghiệp của Phan Khôi, cũng là những trang viết giá trị nặng tâm lực và giàu trí lực của ông, làm sôi động không khí báo chí, tư tưởng đương thời Tuy nhiên, cho đến nay, những đóng góp của Phan Khôi đối với vấn đề phụ nữ trong bối cảnh hiện đại hóa dân tộc đầu thế kỉ XX vẫn chưa được nhìn nhận một cách hệ thống và thấu đáo Việc đánh giá như thế nào về vị trí của Phan Khôi như một nhà nữ quyền với hệ thống các bài nghị luận, phê bình, khảo cứu, bút

chiến, sáng tác vẫn đang để ngỏ Đó là lý do để chúng tôi lựa chọn đề tài Vấn đề phụ nữ

trong trước tác của Phan Khôi Với đề tài này, người viết đi vào khảo sát và đánh giá

những luận bàn của Phan Khôi xung quanh vấn đề phụ nữ Cùng với các ngôn lu ận trên

báo chí của ông, chúng tôi kết hợp tìm hiểu cuốn tiểu thuyết Trở vỏ lửa ra (1939), hướng

đến nhận diện đầy đủ hơn công lao của Phan Khôi với tư cách một cây bút canh tân trong

môi trường hợp pháp của chế độ thuộc địa

2 Lịch sử vấn đề

Trong khóa luận tốt nghiệp: Đóng góp cho văn học của Phan Khôi qua báo chí

những năm 20- 30 của thế kỷ XX (tháng 6/ 2012), chúng tôi đã trình bày đầy đủ lịch sử

vấn đề nghiên cứu tác gia Phan Khôi Vì vậy ở đây, chúng tôi chỉ tập trung nhìn lại những đánh giá về vấn đề phụ nữ trong di sản của Phan Khôi và một số tác giả cùng thời với ông

Vương Trí Nhàn trong Nghiệp văn có bài viết Phan Khôi, hình ảnh còn lại đã đề

cập đến phương diện này ở Phan Khôi Nhà nghiên cứu đưa ra một cái nhìn chung về Phan Khôi, đó là: “người can dự” vào những vấn đề xã hội ở Việt Nam nửa đầu thế kỷ

XX, người “đi trước thời đại” với sự nhạy cảm và bộc trực của một “nhà thăm dò” những vấn đề quan yếu nảy ra trong đời sống Ông đưa ra ví dụ tiêu biểu: “Cuộc đấu tranh để từ

bỏ những ràng buộc cổ hủ đối với phụ nữ là một vấn đề lớn của xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ Phan Khôi với các bài báo vài ngàn chữ của ông đã rải rác ra đời sớm hơn các

tiểu thuyết, chẳng hạn bài Tống nho với phụ nữ in ra từ 13/8/1931, bài Một cái hại của

chế độ đại gia đình: bà gia với nàng dâu in ra 20/8/1931 Hai bài này đã khiến cho nhà

thơ nổi tiếng đương thời như Tản Đà hết sức bất bình, ông viết rằng như vậy là Phan Khôi “loạn ngôn hoặc chúng, gây bại hoại phong hóa” Ngày nay, đọc lại từ khoảng cách

xa về thời gian , người ta nhận thấy Phan Khôi tuy xuất thân từ cựu học nhưng đã có tư tưởng khá mới, và trong một số việc, ông còn đi trước cả Tự lực văn đoàn” [33,28] Lại Nguyên Ân - người đã “trục vớt” đáng kể di sản báo chí của Phan Khôi cũng có một số bàn luận về Phan Khôi với vấn đề giới nữ Ông nhận định, đương thời, Phan Khôi là người làm sắc hơn, rõ hơn những khái niệm gọi là “nữ học, nữ quyền” Gần đây nhất

(18/6/2011), trong bài tham luận Phan Khôi và Đạm Phương nữ sử, qua một bức thư và

một bài báo, khi đề cập đến mối liên hệ giữa Phan Khôi và Đạm Phương (qua cuộc trưng

cầu ý kiến về vấn đề phụ nữ do Phan Khôi chủ trì trên tờ PNTV), Lại Nguyên Ân đã đưa

ra so sánh: “mức độ cởi mở và công bằng hơn cho nữ giới, trong cách đặt vấn đề của nữ

sĩ Đạm Phương, là còn khá dè dặt, trong khi đó, cách đặt vấn đề nữ quyền của Phan Khôi, nêu ra sau nữ sĩ chừng 7-8 năm, là mạnh mẽ hơn nhiều, căn bản hơn nhiều, quyết liệt hơn nhiều ” [49] Ngoài Lại Nguyên Ân và Vương Trí Nhàn, một số tác giả khác đều có đề cập đến việc học giả Phan Khôi “dũi” vào những vấn đề liên quan đến phụ nữ và bênh vực cho họ, nhưng chưa có một công trình, bài viết nào đi vào hệ thống, chiều sâu để lí giải, đánh giá tư cách ấy qua trước tác của ông

Về việc nghiên cứu vấn đề phụ nữ qua báo chí giai đoạn giao thời nói chung, có thể

kể đến tác giả Đặng Thị Vân Chi với cái nhìn khá bao quát Dòng báo phụ nữ trước Cách

mạng tháng 8 năm 1945 Trong bài viết này, tác giả diễn giải về quá trình hình thành diễn

đàn phụ nữ và sự ra đời của dòng báo phụ nữ trước Cách mạng tháng Tám cũng như đ ội

ngũ tác giả đã tạo ra sự hùng hậu của dòng báo này Đồng thời, thâu tóm lại nội dung chính của các tờ nữ báo, đó là: phản ánh vai trò và địa vị của phụ nữ trong xã hội; vấn đề

nữ quyền và giải phóng phụ nữ; cuộc sống sinh hoạt của các tầng lớp phụ nữ Tiếp tục

mạch quan tâm này, bài viết Phan Bội Châu với vấn đề phụ nữ đầu thế kỷ XX của Đặng

Thị Vân Chi tìm hiểu nhận thức của Phan Bội Châu đối với vai trò và vị trí của người phụ

nữ trong xã hội Qua so sánh với những học giả khác, nhà nghiên cứu đi đến nhận định: Phan Bội Châu là người có tinh thần triệt để hơn hết khi đánh giá cao khả năng cách mạng của người phụ nữ trong cuộc vận động giải phóng dân tộc đầu thế kỷ XX và nhận thức các tư tưởng dân chủ tư sản về phụ nữ [50]

Nhiều bài viết của các tác giả cũng bàn luận về đóng góp cho vấn đề phụ nữ đầu thế

kỷ XX của Đạm Phương nữ sử (Nguyễn Khoa Diệu Biên với: Bà Đạm Phương và công

tác giáo dục nữ giới trên Tạp chí Đồng Khánh MTX - Huế - 1994; Thế Thanh với Đạm Phương - người rung tiếng chuông đòi quyền sống của phụ nữ từ hồi đầu thế kỷ (Báo Đại Đoàn Kết, số xuân năm 1998), hay Phan Thị Bạch Vân(Lê Tâm với bài viết Phan Thị Bạch Vân và tinh thần phụ nữ) – những tác gia nữ đã tích cực đấu tranh cho nữ quyền

vào đầu thế kỷ XX

Có hai nghiên cứu của học giả nước ngoài về “Vấn đề phụ nữ thời kỳ cận đại qua tư

liệu báo chí” Trong tập Essay into Vietnamese pasts (Những bài tiểu luận về Việt Nam xưa) của Shawn Mc Hale có bài viết Printing and power: Vietnamese debates over

women’s place in society, 1918-1934 (In ấn và quy ền lực: Các cuộc tranh luận ở Việt

Nam về vị trí của người phụ nữ trong xã hội 1918-1934), tác giả đã đưa ra một số nhận

định về những ý nghĩa của cuộc tranh luận trên 2 tờ báo: Nữ giới chung và PNTV về vai trò và vị trí của người phụ nữ trong xã hội Tác giả David Marr với bài viết The 1920s

women’s right debates in Vietnam (Những cuộc tranh luận về nữ quyền ở Việt Nam trong

những năm 1920) trong cuốn Vietnamese tradition on Trial 1920-1945 (Truyền thống

Việt Nam trướ c thử thách 1920-1945) cho rằng: ngay từ những năm 1920, vấn đề phụ nữ nhanh chóng trở thành “trung tâm điểm mà các cuộc thảo luận khác thường xoay quanh

nó”, và ông đề cập đến vai trò nổi bật của một số tờ báo như: Nữ giới chung, PNTV hay

tổ chức Hội nữ công của Đạm Phương nữ sử Cả Shawn Mc Hale và David Marr đều chủ yếu khảo sát trên qua hai tờ báo Nữ giới chung và PNTV

Những bài viết trên của các tác giả đều ít nhiều có liên quan đến nội dung của đề tài

Vấn đề phụ nữ trong trước tác của Phan Khôi mà chúng tôi thực hiện Đó cũng là cơ sở,

nguồn tư liệu được người viết tận dụng cho việc liên hệ, đối sánh, để đem đến một cái nhìn tổng quát, khách quan về nhận thức và mức độ đóng góp của Phan Khôi trong vấn

đề phụ nữ cho văn hóa, văn học, xã hội đương thời

3 Phạm vi nghiên cứu

Khoảng thời gian, tư liệu

Phan Khôi có vai trò tâm điểm trên diễn đàn báo chí và văn chương trong khoảng thời gian từ 1928 đến năm 1939 Dựa trên nguồn tư liệu là 5 ấn phẩm đăng báo của Phan Khôi trong các năm 1928, 1929, 1930, 1931, 1932 do nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân sưu tầm và công bố, chúng tôi lọc ra được 57 bài báo Phan Khôi viết về phụ nữ Khảo sát thêm các báo từ năm 1933 đến năm 1939 mà Phan Khôi tham gia với các vai tr ̣ khác nhau

như: tiếp tục vai trò chủ bút cho PNTV (1933, 1934); bắt đầu là chủ bút kiêm cây viết chính của PNTĐ (1933, 1934); Tràng An (1935); là sáng lập kiêm chủ bút của Sông

Hương (1936 đến tháng 3/1937); là cộng tác viên cho loạt báo: Thực nghiệp dân báo

(1933), Hà Nội báo (1936), Đông Dương tạp chí tục bản (1937-1938), Thời vụ (tháng 7&8.1938), Dư luận (tháng 8& 9/1938), Tao đàn (1939), chúng tôi tìm được thêm 20 bài

báo của ông về vấn đề phụ nữ (thực chất, từ sau 1935, Phan Khôi không có bài viết nào

về vấn đề phụ nữ) Tổng hợp la ̣i, 77 bài báo đã lựa lo ̣c nói trên sẽ là tư liê ̣u khảo sát chính

của luận văn Bên cạnh đó , chúng tôi k ết hợp tìm hiểu cuốn tiểu thuyết Trở vỏ lửa ra

(năm 1939), tác phẩm cũng mang tư tưởng nữ quyền mà Phan Khôi đã thể hiê ̣n trên báo chí

Phạm vi vấn đề

Trong luận văn này chúng tôi không tìm hiểu toàn bộ di sản phong phú của Phan Khôi mà giới hạn diện nghiên cứu, khảo sát của mình trong vấn đề phụ nữ qua các bài báo và tiểu thuyết thể hiê ̣n quan niệm, nhận thức của ông

4 Mục đích nghiên cứu

Như tên luận văn Vấn đề phụ nữ trong trước tác của Phan Khôi, ở đây, Phan Khôi

được đánh giá trên tư cách một tác giả văn học trình bày một vấn đề xã hội Mục đích của chúng tôi khi thực hiện luận văn này là nhận diện việc Phan Khôi đã quan tâm đến vấn đề phụ nữ trong giai đoạn giao thời như thế nào Đồng thời, tìm hiểu những tác động đến không khí xã hội, văn chương về chính vấn đề này, cũng như những đường hướng phát triển chung của văn hóa dân tộc mà Phan Khôi đã tạo ra khi đưa vấn đề phụ nữ lên báo

chí và vào sáng tác văn học

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận văn này, người viết vận dụng những phương pháp tiếp cận: nghiên cứu liên ngành, văn học sử và nghiên cứu văn học từ văn hóa

Để cụ thể hóa những phương pháp đó, người viết sử dụng những thao tác thống

kê, khảo sát, tổng hợp kết hợp phân tích, lý giải những quan niệm của Phan Khôi về vấn

đề phụ nữ như: nữ quyền, vị trí của phụ nữ, giải phóng phụ nữ Thao tác so sánh (đồng đại, lịch đại) cũng là không thể thiếu, đặc biệt là đặt đối tượng nghiên cứu trong không khí văn hóa, văn học - báo chí đương thời, đồng thời cố gắng khu biệt đối tượng để nhận diện những đóng góp riêng cũng như những giới hạn của tác giả

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tư liê ̣u tham khảo , nội dung chính của luận văn được triển khai thành 3 chương:

Chương 1: Xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX và vấn đề phụ nữ

Chương 2: Nhà báo Phan Khôi và vấn đề phụ nữ

Chương 3: Tiểu thuyết Trở vỏ lửa ra và vấn đề phụ nữ

NỘI DUNG

Chương 1

Xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX và vấn đề phụ nữ

1.1 Khi giới nữ trở thành một vấn đề xã hội

1.1.1 Phụ nữ trong diễn ngôn truyền thống

Việt Nam là một đất nước nằm trong khu vực Đông Nam Á, nơi chế độ phong kiến tồn tại một cách dai dẳng và bền vững Giai cấp thống trị phong kiến đã sử dụng các phương tiện khác nhau để biến hệ tư tưởng Nho giáo trở thành ý thức hệ chi phối nhận thức, hành vi, thiết chế, tâm lí và tập tục xã hội Những quan niệm “phụ nhân nan hóa”,

“tam tòng, tứ đức” của Nho giáo là mạng lưới lí thuyết phản động đã tạo ra sự bất bình đẳng giới trong xã hội phương Đông nói chung và ở Việt Nam nói riêng Thuyết “tam tòng, tứ đức”, hay “phụ nhân nan hóa” là rào cản vô hình, hà khắc trói buộc tự do và kìm hãm sự phát triển của người phụ nữ Nó cũng là thước đo duy nhất để xã hội định giá họ, đồng thời, làm cơ sở đưa vào luật tục; đồng thời các hình thức văn chương cũng luôn đươ ̣c vâ ̣n du ̣ng để chuyển tải những bài gia huấn hoă ̣c bô ̣c lô ̣ quan điểm của người viết về người phụ nữ

Từ những tác phẩm của Đặng Xuân Bảng (Gia huấn), Nguyễn Trãi (Giới sắc), Nguyễn

Dữ (Truyền kỳ mạn lục), đến những sáng tác vào thế kỷ XVIII, XIX với đỉnh cao Truyện

Kiều đã là bước tiến dài trong lịch sử văn học về sự bênh vực quyền sống và quyền hạnh

phúc cho người phụ nữ Từ việc bị khinh miệt, kiêng dè, nữ giới được công nhận và ngợi

ca về sắc đẹp, tài năng, và được bênh vực về quyền được hạnh phúc một cách trực diện

Đó là một sự biến chuyển lớn trong việc tiếp cận nữ quyền của văn chương trung đại

1.1.2 Phụ nữ trong những chuyển biến lịch sử, văn hóa, xã hội Việt Nam đầu thế

kỷ XX

Đầu thế kỷ XX, thực dân Pháp tiếp tục đẩy mạnh chương trình khai thác thuộc địa ở Viê ̣t Nam, tạo ra những biến đổi to lớn trong tất cả các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội Nền kinh tế có tính xã hội hóa cao của phương thức sản xuất tư bản không còn phù hợp với chế độ gia đình cũ nữa Phụ nữ dù muốn hay không cũng bị cuốn hút vào các hoạt động sản xuất xã hội

Khi thực thể xã h ội thực dân ngày càng rõ nét, số phận người phụ nữ càng trở thành mối quan tâm lớn Cùng với sự hình thành của các đô thị lớn, tầng lớp phụ nữ thành thị tăng lên nhanh chóng Phụ nữ dần tách khỏi môi trường gia đình và trở thành một lực lượng xã hội quan trọng, lao động với sự chuyên môn hóa trong các hoạt động: kinh doanh, hành chính, giáo dục, văn hóa Quá trình tiếp xúc, hội nhập với văn hóa phương Tây đầu thế

kỷ XX đã đem lại cho phụ nữ cơ hội để tự cởi trói bản thân, tiếp cận những tư tưởng về

nữ quyền và giải phóng phụ nữ Nhiều phụ nữ trí thức đã nhanh chóng nhập cuộc, đi đầu

trong việc cổ động phong trào giải phóng phụ nữ qua các hoạt động viết báo, sáng tác văn chương, diễn thuyết, lập các Hội phụ nữ, tổ chức các phong trào quyên góp từ thiện Thêm một sự thay đổi đáng kể trong xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX là việc mở các trường công cộng dành cho nữ sinh Lần đầu tiên phụ nữ Việt Nam được đi học cùng một chương trình giáo dục như nam giới Như một yêu cầu tất yếu của thời đại, đầu thế kỷ

XX, ở Việt Nam, “nữ quyền” và “giải phóng phụ nữ” bắt đầu trở thành những khẩu hiệu được phát động, phổ biến rộng khắp Trong xã hội Việt Nam đã dần xuất hiện “vấn đề phụ nữ” bên cạnh các vấn đề xã hội khác Hơn thế, vấn đề phụ nữ có ý nghĩa quan trọng trong bước chuyển mình đi tới hiện đại hóa của một dân tộc đã bị kìm hãm suốt nghìn năm Bắc thuộc về tư tưởng

1.2 Phương tiện và phạm vi thể hiện quan điểm về phụ nữ

1.2.1 Phương tiện truyền tải thông tin về vấn đề phụ nữ

Báo chí là một diễn đàn xã hội “đột xuất” cho mọi vấn đề trong đó có vấn đề phụ

nữ được luận bàn trực diện, công khai

Bắt đầu từ số 799 ra ngày 9-5-1907, Đăng cổ tùng báo có một mục mới là Nhời đàn bà

bắt đầu đề cập đến những vấn đề về phụ nữ, do Nguyễn Văn Vĩnh viết với bút danh Đào Thị Loan Từ sau chiến tranh Thế giới Thứ nhất, phong trào đòi nữ quyền của phụ nữ châu Âu phát triển mạnh mẽ đã tạo ra không khí sôi nổi cho các cuộc thảo luận trên báo chí Hầu hết các báo đều dành một số trang để bàn về vấn đề phụ nữ, hoặc có mục giành

riêng cho phụ nữ Đặc biệt, việc xuất bản báo Nữ giới chung 1918 đã đánh dấu sự khởi

đầu của một dòng báo mới, dòng báo chuyên biệt về nữ giới Từ năm 1929 với sự ra đời

của tờ báo phụ nữ thứ hai, cũng là tờ báo phụ nữ thành công nhất: PNTV, hàng loạt các

báo phụ nữ được xuất bản Tính đến năm 1945, đã có 12 đầu báo nữ giới phục vụ cho đông đảo độc giả khắp ba kỳ với những tôn chỉ, mục đích rõ ràng

Song hành cùng với báo chí, văn học đầu thế kỷ XX cũng là một diễn đàn sôi động bàn về những vấn đề phụ nữ Hầu như các tác phẩm văn học thời kỳ này đều được

đăng tải trên báo trước khi in thành sách Những tiểu thuyết của Đạm Phương nữ sử như

Kim Tú Cầu, Hồng phấn tương tri hay của Phan Thị Bạch Vân như Gương nữ kiệt, Giám

hồ nữ hiệp, Nữ anh tài, Lâm Kiều Loan, Kiếp hoa thảm sử đã nói lên tinh thần người phụ

nữ buổi giao thời Và tiểu thuyết Tố Tâm (sáng tác năm 1922, xuất bản năm 1925) của

Hoàng Ngọc Phách là một dấu ấn đáng kể trong đề tài viết về nữ giới và tình yêu Từ

nguồn mạch mà Tố Tâm đã khơi ra, với tiêu chí “trọng tự do cá nhân, làm cho người ta

biết rằng đạo Khổng không hợp thời nữa”, nhiều tiểu thuyết của các nhà văn, nhà báo tự

do TLVĐ đã đấu tranh mạnh mẽ cho quyền lợi và cổ vũ phong trào giải phóng phụ nữ

Các nhân vật nữ của Nhất Linh, Khái Hưng, Tú Mỡ, Thạch Lam luôn cố vùng dậy thoát khỏi những ràng buộc của lễ giáo phong kiến, giành lấy quyền hạnh phúc, quyền định đoạt cuộc sống của mình

1.2.2 Phạm vi thể hiện vấn đề phụ nữ

Có thể hình dung nhận thức về vấn đề phụ nữ ở Việt Nam buổi giao thời theo hai giai đoạn với sự thay đổi về tính chất

Giai đoạn thứ nhất là thời kỳ của các nhà nho duy tân có m ục đích giải phóng dân tộc bắt đầu từ việc canh tân xã hội, văn hóa Họ là những nhà khoa bảng sinh trong những năm 60, 70 của thế kỷ XIX, những nhân cách vẫn được chính sử định danh là “nhà nho chí sĩ”, như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Ngô Đức Kế Tuyên

ngôn của phái duy tân qua Văn minh tân học sách với sự nhấn mạnh: “mở rộng dân

quyền, cải thiện dân sinh", tuy chưa đề cập đến vấn đề phụ nữ nhưng bước đầu cũng đã nói đến những vấn đề bình đẳng xã hội Do đó đã gián tiếp tạo ra một bước thay đổi trong nhận thức về vấn đề phụ nữ

Giai đoạn thứ hai là thời kỳ của các trí thức tân - cựu thích ứng với sự đô hộ của Pháp, tức là chấp nhận xu thế biến đổi theo phương Tây như: Trần Trọng Kim, Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh, Diệp Văn Kỳ, Sương Nguyệt Anh, Đạm Phương nữ sử… Phan Khôi thuô ̣c nhóm tác gi ả này Nữ quyền, bình quyền nam nữ, nữ học là những vấn đề đầu tiên được bàn luận sôi nổi Sự thay đổi của văn hóa xã hội cũng đặt ra vấn đề xác định mẫu hình phụ nữ lí tưởng thích hợp với thời đại mới Nhiều tác giả coi việc giải quyết nghề nghiệp để tự lập là một yếu tố quan trọng để mang lại quyền bình đẳng cho phụ nữ, “là một cái chìa khóa để mở cửa phụ nữ giải phóng” Càng về sau, khi những ảnh hưởng của văn hóa Pháp ngày càng trở nên sâu đậm hơn, ở một đất nước chịu ảnh hưởng sâu sắc của Nho giáo, một phương diê ̣n tốn nhiều giấy mực bàn luận của các học giả là việc vận động giải phóng phụ nữ thoát khỏi lễ giáo phong kiến, nhìn nhận lại quan niệm về trinh tiết, sự thủ tiết của phụ nữ góa chồng, hôn nhân tự do, nạn đa thê… Những ảnh hưởng của tư tưởng DCTS về quyền con người còn làm nảy sinh các cuộc thảo luận về quyền lao động, quyền hưởng lương ngang bằng và các chế độ bảo hiểm, quyền bầu cử, ứng cử của phụ nữ…

Cuộc thảo luận về vấn đề phụ nữ có thể được chia theo ba hướng: cấp tiến, thủ cựu và ôn hòa Song dù ở bất kỳ cấp độ nào cũng có thể thấy vấn đề phụ nữ ở giai đoạn này thay vì trực diện đặt mình trước mục tiêu giải phóng dân tộc, đã chuyển sang phạm vi xã hội sâu rộng hơn các nhà nho duy tân trước đó

1.3 Phan Khôi - những trải nghiệm tri thức

1.3.1 Nền tảng học vấn, tư tưởng của Phan Khôi

Phan Khôi (1887-1959), hiệu là Chương Dân, sinh ở làng Bảo An, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam Ông xuất thân trong gia đình có truyền thống Nho học, ông ngoại

là tổng đốc Hoàng Diệu, cha là phó bảng Phan Trần Ông học giỏi Hán học từ nhỏ Những biến chuyển lịch sử khiến tuổi trẻ của Phan Khôi giống như nhiều trí thức Nho học Việt Nam bấy giờ, phải đứng trước lựa chọn: Rời bỏ văn hóa Hán, tiếng Hán - thứ

giá trị đã trở thành cổ truyền, truyền thống để chấp nhận văn hóa Pháp - tức là chấp nhận một thứ ngoại lai, một thứ được xem là vô đạo trước truyền thống Phan Khôi đã mạnh bước lựa chọn con đường tân học, hướng hẳn về phương Tây hiện đại Phan Khôi bắt đầu bước vào quá trình tích cực học quốc ngữ, tiếng Pháp, miệt mài nghiên cứu khoa lý luận học, thâu nhận tri thức mới mẻ của thế giới, nhiệt thành hô hào cải cách, bài trừ thủ cựu -

“những cái thù địch với mọi sự mới” Và sự giải quyết tận gốc, theo ông, đó là “bắt đầu

từ học thuật tư tưởng mà duy tân cải cách trước” Thực thi phương châm đó, trong sự nghiệp cầm bút của mình, Phan Khôi khởi xướng những đề tài tranh luận lớn có tiếng

vang khắp ba kỳ về vấn đề học thuật (quốc học, chữ quốc ngữ, sử học, thơ mới-thơ cũ, nghệ thuật vị nghệ thuật hay nghệ thuật vị nhân sinh…), và vấn đề tư tưởng như: tư

tưởng Tây phương và Đông phương, đánh giá lại Nho giáo, chủ nghĩa cá nhân, nữ quyền

Trong những nội dung tư tưởng Phan Khôi bàn luận, vấn đề phụ nữ được quan tâm nhiều

Chủ trương giải phóng phụ nữ, đặc biệt là đưa phụ nữ thoát khỏi những lề thói đạo đức

phong kiến luôn hiển hiện trong sự nghiệp cầm bút của Phan Khôi

1.3.2 Hoạt động báo chí

Phan Khôi “xông” vào báo chí một cách rất tự nhiên Ông chính thức bước vào

nghề báo vào năm 1918, khi được giới thiệu làm cho NPTC tại Hà Nội Lần lượt, ông tham gia viết cho các báo: Lục tỉnh tân văn; Hữu Thanh; ĐPTB; Thần chung; Trung lập;

Đông Tây; PNTĐ… Đặc biệt, từ 1929, Phan Khôi trở thành cây bút trụ cột trong tờ tuần

báo PNTV - một gương mặt đặc biệt trong dòng báo chí công khai Phan Khôi là một cây

bút sung sức trên tuần báo này với hàng trăm bài báo trong 5 năm, từ 1929-1933, (và một thời gian rất ngắn cuối năm 1934) Ông viết trên nhiều mục: xã thuyết, nghiên cứu, khảo luận, lí luận phê bình văn học, sáng tác, tranh luận, và đề tài nổi bật là về giới nữ Qua

PNTV, Phan Khôi đã ghi dấu một giai đoạn cầm bút “thăng hoa” của mình Ngoài chuyện

bài vở đăng báo, Phan Khôi cũng tham gia chấm thi để trao "học bổng phụ nữ" cho học

sinh đi du học tại Pháp do PNTV tổ chức Đó cũng có thể xem là hoạt động xã hội nổi bật

ở một tác gia chủ yếu tác động đến xã hội bằng ngôn luận như Phan Khôi

Ngoài những tờ báo chính trong hoạt động báo chí của Phan Khôi giai đoạn trước Cách mạng tháng Tám trên đây , ông còn góp bài trên m ột số báo như: Hà Nội báo (1936- 1937), Đông Dương tạp chí (1937-1938), Dư luận (1938), Thời vụ (1938), Tao đàn (1939), Phổ thông bán nguyệt san (1939) Cuốn tiểu thuyết Trở vỏ lửa ra được in trên

Phổ thông bán nguyệt san (s41, 16/8/1939) của nhà xuất bản Tân dân

Tiểu kết

Trong xã hội Việt Nam, dưới ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo đậm chất nam quyền, phụ nữ phải chịu nhiều áp chế, bị khinh miệt và tước mất quyền lợi Điều đó cũng được thể hiện trong các diễn ngôn truyền thống Đầu thế kỷ XX, chương trình khai thác thuộc địa của Pháp đã gây những biến chuyển lớn cho xã hội Việt Nam Sự biến chuyển

đó đã tác động đến cuộc sống của phụ nữ trên mọi phương diện Từ chỗ chỉ quanh quẩn

với trong phạm vi gia đình, nhiều phụ nữ đã vươn tới hòa nhập với xã hội, chứng minh khả năng của mình với nam giới Với sự thay đổi và phát triển ý thức về giới, họ đã có thể bước đầu kề vai sát cánh cùng người nam để hít thở chung không khí của thời đại Tình hình trong nước và những ảnh hưởng của phong trào nữ quyền và giải phóng phụ nữ trên thế giới đã hình thành nên vấn đề phụ nữ Cũng lần đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, báo chí xuất hiện và với sự xuất hiện của báo chí, hết những vấn đề của phụ nữ được các học giả đề cập: vai trò và vị trí của phụ nữ, bình quyền nam nữ, phụ nữ giáo dục, phụ nữ chức nghiệp, phụ nữ với chính trị… Xuất hiện trên báo chí thời kỳ này, một số tác phẩm văn học với đề tài về phụ nữ trong cuộc sống, tình yêu, hôn nhân cũng cho thấy cái nhìn nhân bản và những quan niệm tiến bộ về nữ quyền, giải phóng phụ nữ

Vốn là một đại diện cho lớp nhà nho cuối cùng, nhưng trước những yêu cầu của lịch sử, Phan Khôi đã chủ động tiếp thu Tây học, hưởng ứng con đường cải cách văn hóa, thực thi dân chủ Phan Khôi hăng hái nhập cuộc, nắm bắt những vấn đề mới “trên bước đường tấn hóa”, đặc biệt là vấn đề phụ nữ Hai chương tiếp theo đây sẽ là sự khảo sát cụ thể trước tác báo chí và văn chương của Phan Khôi để hiểu hơn mức độ quan tâm và đóng góp của ông với vấn đề phụ nữ

Chương 2 Nhà báo Phan Khôi và vấn đề phụ nữ

2.1 Những vấn đề phụ nữ qua các bài báo của Phan Khôi

2.1.1 Nguyên tắc chung: Nam nữ bình quyền

Nhận thức về tình trạng “bé mọn” của phụ nữ, Phan Khôi chỉ rõ những phân biệt đối xử tồn tại lâu đời với họ như : “trọng nam khinh nữ, nam tôn nữ ty” Phan Khôi muốn từng bước xóa bỏ những định kiến ấy Nhiều bài viết của ông tập trung phản ánh cũng như bài trừ sự phân biệt đối xử theo giới Ông chủ trương đòi quyền lợi cho người phụ nữ trên tất cả các phương diện của đời sống Nhưng nhận thức được thân phận nô lệ của người Việt Nam dưới thời Pháp thuộc, ông phê phán sự “giản đơn”, “hão huyền” phi thực

tế của một số học giả về vấn đề nữ quyền Phan Khôi chủ trương tập trung vào việc vận động giải phóng phụ nữ khỏi ràng buộc của lễ giáo phong kiến

2.1.2 Phụ nữ trong môi trường gia đình

2.1.2.1 Vai trò và vị trí của người phụ nữ trong gia đình

Phan Khôi khảo luận trong tục ngữ, phong dao về công sức lao động của phụ nữ

và khẳng định: “cái công khó của phụ nữ ta đối với gia đình thật là hơn đàn bà nước nào hết” Bên cạnh đó, Phan Khôi đánh giá cao vai trò của người phụ nữ trong việc giáo dưỡng con cái, tạo nền tảng cho xã hội Cách nhìn của Phan Khôi về vai trò của người phụ nữ trong gia đình cũng là ý kiến chung của học giả đương thời Từ người thủ cựu tới cấp tiến đều đề cao vai trò của người phụ nữ với tư cách là người vợ, người mẹ

2.1.2.2 Giải phóng phụ nữ trên phương diện gia đình

Đả phá chế độ đại gia đình

Theo Phan Khôi, chế độ đại gia đình là “cái họa áp chế” người phụ nữ Chế độ này

có gốc rễ từ thuyết “tam cang” của Hán Nho, với mục đích phục vụ cho cuộc trị an cho nhà vua Trong các bài viết của Phan Khôi, việc “nhận thức lại chánh thể chuyên chế”, chủ trương giải phóng thế hệ trẻ, đặc biệt là phụ nữ khỏi sự áp chế của cái khung đại gia đình trung cổ được tác giả kiên trì theo đuổi bằng những lý lẽ thuyết phục Đặc biệt, ông khẳng định mối bất cập lớn của chế độ đại gia đình là chuyện xung đột mẹ chồng - nàng dâu, trong đó, người bị đè nén luôn là nàng dâu Phan Khôi đề xuất chuyển từ mô hình đại gia đình sang mô hình gia đình hạt nhân Đây là vấn đề lần đầu tiên được Phan Khôi khởi xướng, hơn thế, nó còn mang tính chất thời sự cho cả một thế kỷ Tính chất mẫn cảm này càng khẳng định vai trò tiên phong quyết liệt trong tư tưởng của Phan Khôi

Chế độ hôn nhân

Khác với các học giả đầu thế kỷ XX không ủng hộ vấn đề tự do yêu đương, Phan Khôi đứng về phái tân tư tưởng, vì hạnh phúc cá nhân Ông cực lực lên án quan niệm xem hôn nhân là việc chung của gia tộc, là quyền của cha mẹ, con cái chỉ có nghĩa vụ phụng mệnh và chỉ ra đó chính là một trong những nguyên nhân lớn nhất đẩy số phận người phụ nữ vào bi kịch, đồng nghĩa là một chế độ sát nhân gián tiếp

Bên cạnh việc đấu tranh cho quyền tự do hôn nhân của phụ nữ, Phan Khôi còn phê phán chế độ đa thê của nam giới Ông bày tỏ sự cảm thông với cảnh ngộ làm lẽ của phụ

nữ Một ví dụ điển hình cũng được xem như đỉnh cao của chế độ đa thê là sự áp chế cung nhân của các bậc đế vương Ngòi bút sắc sảo của Phan Khôi đã lột trần bản chất dã man của nó

Quyền cải giá của phụ nữ

Nho giáo, mà chủ yếu là Tống Nho, từ thế kỷ X vì phục vụ cho tầng lớp thống trị

và lợi ích của đàn ông, càng nhấn mạnh những đòi hỏi về tiết hạnh đối với phụ nữ, nhất là cách nhìn mang tính điển chế hóa đối với người quả phụ (không khuyến khích họ tái giá)

và đề cao mẫu người phụ nữ thủ tiết và tuẫn tiết Qua một loạt bài viết sắc sảo, Phan Khôi

đã cực lực bài bác quan niệm “sát nhân, ăn thịt người này”

Cho đến những năm đầu thế kỷ XX, câu chuyện trinh tiết vẫn được quan niệm rất khắt khe Những nhà nho duy tân (vốn có tinh thần phê phán Tống Nho mạnh mẽ) vẫn thể hiện lập trường bảo thủ của Tống Nho về đời sống thân xác của phụ nữ Trong khi các học giả đều đồng nhất chữ trinh với thước đo nhân cách của người phụ nữ như quy chuẩn của lễ giáo phong kiến thì Phan Khôi lại có cái nhìn hết sức mới mẻ và sắc sảo khi khảo

về “chữ trinh, cái tiết với cái nết” Ông phân định rạch ròi nội hàm của khái niệm chữ trinh: đó là nết trinh và tiết trinh; nhấn mạnh đến nết trinh là sự chủ động, tự nguyện, mang tính bản chất và chủ quan ở người phụ nữ, còn tiết trinh là sự trói buộc từ bên ngoài mang tính khách quan áp đặt họ Từ những quan niệm sòng phẳng, rõ ràng đó, Phan Khôi nhìn nhận sự cải giá là bình thường, ai ở được cũng tốt, ai không ở được thì lấy chồng,

“sự ấy chẳng thành ra vấn đề” Ông cho rằng từ quan niệm chữ trinh với ý nghĩa trinh tiết tới việc cấm phụ nữ góa chồng tái giá cũng chỉ bắt đầu từ thời Tống Nho do một câu nói của Trình Hy: “chết đói là việc nhỏ, thất tiết là việc lớn” Táo bạo hơn là một nhà nho như Tú Khôi còn có cái nhìn đầy nhân văn với những nhu cầu bản năng, thân xác của họ trong sợi dây oan nghiệt của việc thủ tiết - điều mà các nhà cựu học bấy giờ đều né tránh

2.1.3 Phụ nữ trong môi trường xã hội

2.1.3.1 Phụ nữ với giáo dục

Giáo dục phụ nữ là một mục tiêu của phong trào nữ quyền tư sản trong thời kỳ

đầu, được các quan chức, các học giả, các nhà cách mạng bàn luận sôi nổi Đa số ý kiến đều khẳng định tầm quan trọng của nữ học Việc đi học không thể chỉ là đặc quyền của riêng nam giới và lời nguyền “nữ nhi nan hóa” cần được xóa bỏ Qua các bài báo: “Cái

vấn đề nữ lưu giáo dục” [PVTV, s7, 13/6/1929]; “Tư cách phụ nữ xưa nay khác nhau: Làm vợ làm mẹ với làm người” [PNTĐ, s2, 24/9/1933]; “Phụ nữ Hà Nội với sự xướng lập: Nữ lưu học hội ở Sài Gòn” [PNTĐ, s10, 19/11/1933]; “Sách giáo khoa cho nữ sinh”[PNTĐ, s21, 4/2/1934, Phan Khôi cũng đã làm rõ luận điểm: mọi sự bất bình đẳng

giới trong xã hội đều xuất phát từ quyền được đi học hay không - tức quyền có tri thức - của người phụ nữ Nhận thức và định hướng của ông mang tính canh tân, tích cực, so với những trí thức như Nguyễn Bá Học, Phạm Quỳnh tuy ủng hộ nữ học, nhưng lại muốn bảo lưu những giá trị đạo đức phong kiến vẫn còn hợp lí Phan Khôi, đứng trên tư tưởng nhân quyền định hướng mục đích giáo nữ hoàn toàn tương đồng với nam giới: Học để phát triển nhân cách và có mặt trong xã hội, đóng vai trò của mình trong xã hội Do đó, ông đề cập đến nền tân học đúng nghĩa cho người phụ nữ với một chương trình giáo dục toàn diện Ngoài ra, tập trung phát triển những lĩnh vực mà phụ nữ có tiềm năng hơn đàn ông như: Văn học, y học

2.1.3.2 Phụ nữ vơ ́ i chức nghiệp

Đương thời, nhiều bài báo đặt vấn đề nghề nghiệp cho phụ nữ Các bài báo về vấn

đề phụ nữ chức nghiệp dễ gây nhận thức sai lệch rằng phụ nữ mất bình đẳng chính là vì không có việc làm Chức nghiệp được coi như cách giải phóng tốt nhất cho phụ nữ và sẽ giải quyết được tình trạng bất bình đẳng về giới Cho rằng những ý kiến này không phản ánh đúng thực tế tình hình phụ nữ Việt Nam, Phan Khôi đã chỉ ra “có nhiều người chú ý đến vấn đề chức nghiệp của phụ nữ, nghĩa là bàn tính cách dạy dỗ làm sao cho đàn bà có công việc làm để mà tự lập lấy thân” xuất phát từ thực trạng một bộ phận phụ nữ ở thành phố vô nghiệp, “ăn không ngồi rồi”, và một bộ phận phụ nữ ở quê - “hạng chăm làm ăn hơn hết” lại bị “tư bổn và cơ khí cướp hết những việc quen làm” Ông khẳng định, ở một dân tộc “chuyên về nghề nông”, phụ nữ nghèo tham gia lao động cật lực để nuôi sống gia đình và bản thân Đó chính là chức nghiệp của họ

2.1.3.3 Phụ nữ với quốc sự

Từ việc nhận thức: trong khuôn khổ của chế độ thuộc địa và thực tế của xã hội Việt Nam đương thời, cuộc vận động nữ quyền với những yêu cầu về chính trị là ảo tưởng, Phan Khôi không quyết liệt trên phương diện phụ nữ với quốc sự Điều này không có nghĩa là ông không ủng hộ quyền lợi chính trị của phụ nữ Viê ̣t Nam và không nhìn thấy

khả năng của họ Năm 1932, tổng kết cuộc trưng cầu ý kiến trên PNTV, ông khẳng định:

“Tình thế phụ nữ ở trong nước ta ngày nay quyết không phải như hồi trước, lấy khuê môn làm cửa ngục cho đàn bà mà ghánh vác non sông không phải là phần việc của con gái”

2.1.3.4 Một số vấn đề văn hóa xã hội

Phụ nữ với việc diễn thuyết

Phụ nữ với thể thao

Phục trang cho phụ nữ

2.2 Những tương tác và tranh luận của Phan Khôi với học giả đương thời về vấn đề phụ nữ

2.2.1 Tranh luận về bình quyền nam nữ

Cuộc tranh luận về việc “Thân oan cho Võ Hậu” với Nguyễn Hoàng Cảnh

2.2.2 Tranh luận về phụ nữ trong gia đình

Cuộc tranh luận về việc cải giá của phụ nữ với Tản Đà

2.2.3 Tranh luận về phụ nữ trong môi trường xã hội

 Với Hoàng Tăng Bí: Phụ nữ làm công việc xã hội

Với Thế Phụng: Phụ nữ với văn học

2.3 Nghệ thuật viết báo của Phan Khôi

2.3.1 Cơ sở lập luận

2.3.1.1 Điểm tựa tư tưởng

Là học giả có nền tảng Hán học uyên thâm nhưng lại chủ động tiếp cận nền văn minh phương Tây, khi bàn đến các vấn đề phụ nữ, Phan Khôi có điểm tựa tư tưởng của

cả phương Đông và phương Tây

Về phương Đông, ông dựa trên tư tưởng Nho giáo truyền thống để chống lại tân Nho giáo Dựa trên việc minh tư tưởng của Khổng Mạnh, ông bài trừ Hán Nho và Tống Nho đã tạo ra sự trói buộc trên những phương diện luân lí đạo đức, hôn nhân, gia đình với người phụ nữ Những luân lí ấy trong xã hội hiện đại đã trở thành vấn đề lớn Phan Khôi dẫn giải để chứng minh ngũ luân do Khổng Mạnh đề xướng có tinh thần bình đẳng, trong mối quan hệ gia đình, không hề có ý nâng cao người làm cha, làm chồng để đè nén người làm tôi, làm con, làm vợ Thuyết tam cương bắt đầu từ Hán Nho chứ không phải của Khổng Mạnh, với tinh thần thâu tóm quyền lực cho người gia trưởng, khuyến khích đồng cư, hình thành chế độ gia đình hà khắc, áp chế người phụ nữ Chủ trương trị dân của Khổng Mạnh là “dưỡng dục, cấp cầu”, về sau Tống Nho lấy cái lý: “trung, hiếu, liêm, tiết” làm trọng, đè nén cái dục như “ẩm thực, nam nữ”, bởi vật nên mới có những quan niệm khắt nghiệt về trinh tiết, luật cấm đàn bà góa cải giá