giáo trình mô đun 02 chăm sóc thu hoạch dâu

Chương trình đào tạo nghề “Trồng dâu – nuôi tằm” cùng với bộ giáo trình được biên soạn đã tích hợp những kiến thức, kỹ năng cần có của nghề trồng dâu nuôi tằm.. Bộ giáo trình gồm 7 quyể

GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN CHĂM SÓC DÂU - THU HOẠCH DÂU

MÃ SỐ: MĐ 02 NGHỀ: TRỒNG DÂU – NUÔI TẰM

Trình độ: Sơ cấp nghề

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN

Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể đƣợc phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo

Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm

Mã tài liệu: MĐ 02

LỜI GIỚI THIỆU

Trồng dâu nuôi tằm là nghề cổ truyền của dân tộc ta, đã có từ lâu đời Nghề trồng dâu nuôi tằm ở nước ta đã đạt đến trình độ khá cao, và hình thành nhiều vùng ươm tơ, dệt lụa nổi tiếng Nghề trồng dâu nuôi tằm có hiệu quả kinh

tế cao hơn so với các ngành nghề nông nghiệp khác Thu nhập từ trồng dâu nuôi tằm cao hơn so với cây mì, bắp hay đậu tương từ 30 – 50%

Trồng dâu nuôi tằm là nghề có chi phí sản xuất thấp, vốn đầu tư không cao, cây dâu sinh trưởng tốt trên nhiều loại đất Chỉ sau 4 – 6 tháng trồng dâu có thể thu hoạch lá và một lần trồng có thể thu hoạch 15 – 20 năm Tằm là con vật dễ nuôi, mau có lợi, tuy lợi nhuận thu vào 1 lần không cao nhưng thường xuyên trong năm Khi tằm bị bệnh, năng suất kén không cao cũng không tốn kém nhiều

về vốn Chi phí trồng dâu thấp, đồng thời nuôi tằm lại cho thu hoạch nhanh nên nghề trồng dâu nuôi tằm có nhiều thuận lợi hơn so với các ngành nghề khác Nghề trồng dâu nuôi tằm có nguồn nhân lực đồi dào, mọi người dân từ người trẻ đến già đều có thể thực hiện được Đồng thời, có thể thu hút được lao động nông nhàn Nghề trồng dâu nuôi tằm có thể được coi là một nghề đặc biệt

có ý nghĩa trong công cuộc xóa đói giảm nghèo

Chương trình đào tạo nghề “Trồng dâu – nuôi tằm” cùng với bộ giáo trình

được biên soạn đã tích hợp những kiến thức, kỹ năng cần có của nghề trồng dâu nuôi tằm Bộ giáo trình gồm 7 quyển:

1) Giáo trình mô đun Trồng dâu

2) Giáo trình mô đun Chăm sóc dâu - Thu hái dâu

3) Giáo trình mô đun Phòng trừ sâu bệnh hại trên cây dâu

4) Giáo trình mô đun Nuôi tằm con

5) Giáo trình mô đun Nuôi tằm lớn

6) Giáo trình mô đun Phòng trừ bệnh hại tằm

7) Giáo trình mô đun Chăm sóc tằm chín và thu hoạch kén

Để hoàn thiện bộ giáo trình này chúng tôi đã nhận được sự hướng dẫn, hướng dẫn của Vụ Tổ chức Cán bộ – Bộ Nông nghiệp và PTNT; Tổng cục dạy nghề - Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội Đồng thời chúng tôi cũng nhận được các ý kiến đóng góp của các nhà khoa học, cán bộ kỹ thuật của các Viện, Trường, các cơ sở nuôi tằm, Ban Giám Hiệu và các thầy cô giáo Trường Cao đẳng Công nghệ và Kinh tế Bảo Lộc Chúng tôi xin được gửi lời cảm ơn đến Vụ

Tổ chức cán bộ – Bộ Nông nghiệp và PTNT, Tổng cục dạy nghề, Ban lãnh đạo các Viện, Trường, các cơ sở sản xuất, các nhà khoa học, các cán bộ kỹ thuật, các thầy cô giáo đã tham gia đóng góp nhiều ý kiến quý báu, tạo điều kiện thuận lợi

để hoàn thành bộ giáo trình này

Giáo trình “Kỹ thuật chăm sóc và thu hoạch sản phẩm” giới thiệu khái

quát các kỹ thuật làm cỏ, tưới nước, bón phân cho cây dâu sau trồng; các phương pháp đốn dâu; kỹ thuật thu hoạch dâu và các phương pháp bảo quản dâu sau khi thu hoạch

Trong quá trình biên soạn chắc chắn không tránh khỏi những sai sót, chúng tôi mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp của các nhà khoa học, các cán bộ kỹ thuật, các đồng nghiệp để giáo trình hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

THAM GIA BIÊN SOẠN

1 Chủ biên Nguyễn Viết Thông: giảng Trường Cao Đẳng Công nghệ và Kinh

tế Bảo Lộc;

2 Trần Thu Hiền: giảng Trường Cao Đẳng Công nghệ và Kinh tế Bảo Lộc

3 Đặng Thị Hồng: giảng Trường Cao Đẳng Công nghệ và Kinh tế Bảo Lộc

4 Phan Duy Nghĩa: giảng Trường Cao Đẳng Công nghệ và Kinh tế Bảo Lộc

5 Phan Quốc Hoàn: giảng Trường Cao Đẳng Công nghệ và Kinh tế Bảo Lộc

6 Trịnh Thị Vân: giảng Trường Cao Đẳng Công nghệ và Kinh tế Bảo Lộc

Bài 4: THU HOẠCH VÀ BẢO QUẢN DÂU 22

2.2.1 Bảo quản trong sọt hoặc trong cót quây 25

2.2.4 Phương pháp bảo quản lá dâu trong màn Polyetylen 26

2.2.6 Phương pháp bảo quản xếp luống trên nền nhà lát xi măng 26

MÔ ĐUN: CHĂM SÓC DÂU - THU HOẠCH DÂU

Mã mô đun: MĐ 02

Giới thiệu mô đun

Mô đun chăm sóc dâu - thu hoạch dâu là mô đun thuộc khối kiến thức chuyên môn nghề trong danh mục các mô đun đào tạo bắt buộc của nghề trồng dâu - nuôi tằm Nội dung mô đun trình bày các kỹ thuật làm cỏ, tưới nước; kỹ thuật bón phân; kỹ thuật đốn dâu; kỹ thuật thu hoạch và bảo quản lá dâu Đồng thời mô đun cũng trình bày hệ thống các bài tập, bài thực hành cho từng bài dạy

và bài thực hành khi kết thúc mô đun Học xong mô đun này, học viên có được những kiến thức cơ bản về kỹ thuật chăm sóc dâu sau khi trồng và thu hoạch, bảo quản lá dâu; thực hiện thành thạo các công việc chăm sóc dâu sau khi trồng

và thu hoạch bảo quản lá dâu

Bài 1: LÀM CỎ VÀ TƯỚI NƯỚC

Mã bài: MĐ02-1

Đặc tính của cỏ dại là khả năng chống chịu tốt, sinh sản nhanh Vì vậy, cỏ

có thể cạnh tranh mạnh với cây trồng về dinh dưỡng, nước Mặt khác cỏ dại phát triển còn ảnh hưởng đến độ thông thoáng trong vườn và là nơi trú ẩn của nhiều sâu hại cây dâu

Song song với các biện pháp kỹ thuật chăm sóc dâu như bón phân, tưới nước, phòng trừ sâu bệnh thì làm cỏ cho dâu là biện pháp tích cực phát huy hiệu quả của phân bón để tăng sản lượng, năng suất, phẩm chất của lá dâu khi nuôi

 Gúp cây dâu sinh trưởng, phát triển tốt

 Giảm sự cạnh tranh dinh dưỡng, nước với cây dâu, giúp cây dâu hút được chất dinh dưỡng đầy đủ nhất

 Hạn chế nơi trú ẩn của sâu bệnh, giảm số lượng dâu bị phá hoại do sâu bệnh, tăng năng suất và phẩm chất lá dâu

1.2 Kỹ thuật làm cỏ

Làm cỏ tuy đơn giản, nhưng nếu thực hiện không đúng kỹ thuật sẽ gây ảnh hưởng xấu đến sự sinh trưởng phát triển của cây dâu, cây dâu bị xây xước, tróc rễ, làm chết cây

Đồng thời, làm cỏ không đúng kỹ thuật sẽ gây tốn công lao động do làm

cỏ không triệt để, cỏ nhanh mọc lại

1.2.1 Số lần làm cỏ trong năm

Một năm làm cỏ 4 – 6 lần:

 Vụ xuân 1 – 2 lần, lần đầu vào lúc mới trồng khi cây cao 15 – 30cm, lần

2 vào đầu mùa mưa, chủ yếu làm cỏ gốc

 Vụ hè 1 – 2 lần, cách vụ xuân khoảng 1,5 – 2 tháng; kết hợp làm cỏ với bón phân thúc

 Vụ thu từ tháng 9 đến tháng 12 kết hợp làm cỏ và đốn dâu, thường làm 2 – 3 lần

Phương pháp:

 Sau khi thăm đồng dâu thấy lượng cỏ nhiều, tiến hành làm cỏ

 Dùng cụ làm cỏ: cuốc, máy phay

 Cuốc sâu 10 – 15 cm, dùng chân hoặc cuốc đánh tơi cỏ, đưa cỏ lên mặt đất phơi cho cỏ nhanh chết

 Ở những vùng có khí hậu khô, sau khi cày tiến hành vun gốc giữ ẩm, tạo điều kiện cho bộ rễ phát triển

Vào mùa khô, tăng số lần tưới để bảo đảm cho đất ẩm

2.2 Phương pháp tưới

Có nhiều phương pháp tưới như: tưới rãnh, tưới tràn, tưới thấm bằng bể chứa nước, tưới bằng bép phun… Tùy theo thực tế, điều kiện vốn đầu tư và khả năng cung ứng nước để chọn phương pháp tưới nước phù hợp

Phương pháp tưới rãnh: Áp dụng cho ruộng dâu trồng hàng, trồng luống,

có rãnh Phương pháp này phù hợp khi trồng dâu trên diện rộng và mật độ dày

Phương pháp tưới phun: Áp dụng ở những vùng có khả năng đầu tư Phương pháp này tiết kiệm được nước tưới

Tưới nước kết hợp với bón phân thì hiệu quả càng cao

Mục tiêu

 Xác định được các loại phân bón thúc cho cây dâu và thời điểm bón phân

 Tính toán được lượng phân cho mỗi lần bón

 Thực hiện được việc bón phân đúng kỹ thuật

A Nội dung

1 Các loại phân bón

1.1 Phân hữu cơ

Phân hữu cơ có đầy đủ các thành phần dinh dưỡng NPK và các nguyên tố

1.2 Phân vô cơ

Phân vô cơ gồm đạm, lân, kali và các loại phân vi lượng khác

Các loại phân thường sử dụng: Urê hoặc SA (trong đó Urê là loại phân phù

hợp nhất), lân super, Kali clorua Có thể sử dụng các loại phân phức hợp

+ Vận chuyển đỡ tốn kém

 Nhược điểm:

+ Nếu bón phân vô cơ không kết hợp bón phân hữu cơ, thì phân vô cơ sẽ làm thay đổi lý tính của đất, đất ngày càng bị chai

+ Chi phí sản xuất cao

+ Nếu bón không cân đối hoặc không hợp lý sẽ làm giảm phẩm chất lá dâu, chất lượng lá dâu không phù hợp với sinh lý con tằm

2 Lượng phân

Bón lót:

 Phân hữu cơ: 15 – 20 tấn/ha

 50 kg P2O5, tương đương 330 – 350 kg Supe lân

 50kg K2O, tương đương 100 kg KCl

Bón thúc ở giai đoạn kinh doanh:

 Phân hữu cơ: 10 – 30 tấn/năm

 Đạm 300 kg, tương đương tương đương 650 kg Urê

 150 kg P2O5, tương đương 1000 kg Supe lân

 150 kg K2O, tương đương 300 kg KCl

3 Cách bón

3.1 Bón lót

Bón phân cho dâu trồng mới có hai phương pháp bón phân phổ biến:

 Bón rải đều phân trên mặt ruộng Sau đó cày, bừa, đảo đều phân với đất Tiến hành rạch hàng hoặc đào hố trồng dâu

 Phương pháp bón tập trung rãnh hoặc hố trồng: Sau khi đào hố hoặc rạch hàng, đưa lớp đất mặt xuống trước, bón phân Sau khi bón phân xong, tiến hành đảo đều phân và đất

H02-2: Bón phân vô cơ

Dâu kiến thiết cơ bản:

 Năm 1: không bón phân hữu cơ, phân đạm và kali bón 3 – 4 lần

 Năm 2: bón 10 tấn hữu cơ, bón 1 lần vào đầu mùa mƣa, kết hợp làm cỏ

và cày lật đất Đối với phân vô cơ chia làm 4 – 6 lần bón theo tỉ lệ 2:1:1, kết hợp với các lần làm cỏ gốc

Dâu kinh doanh:

 Phân hữu cơ bón 10 – 20 tấn/năm, bón phân kết hợp với làm cỏ trắng

 Phân vô cơ bón theo tỉ lệ 2:1:1 (NPK), bón 5 – 6 lần, bón phân kết hợp làm cỏ gốc

B Câu hỏi và Bài thực hành

Bài thực hành 1: Thực hành bón phân hữu cơ

Bài thực hành 2: Thực hành bón phân vô cơ

C Ghi nhớ

Cần chú ý nội dung trọng tâm sau:

 Kỹ thuật bón lót

 Kỹ thuật bón thúc

 Nêu được cơ sở của việc đốn dâu

 Nêu được các loại hình đốn dâu

 Vận dụng được việc đốn dâu trong thực tế

 Đảm bảo an toàn lao động

A Nội dung

1 Cơ sở của việc đốn dâu

Cây dâu có khả năng tái sinh rất mạnh Nếu để cây dâu sinh trưởng tự do thì lá dâu sẽ nhỏ, năng suất thấp, khó thu hoạch

Đốn dâu là biện pháp kỹ thuật rất quan trọng nhằm kích thích cây dâu tái sinh phần thân cành bị mất, phục hồi trạng thái cân bằng sinh học và điều khiển dâu ra lá theo ý muốn

Sau khi đốn, cây dâu sinh trưởng nhanh, cho bộ tán mới, lá to, phẩm chất tốt, dễ hái

2 Thời vụ đốn dâu

Dâu được đốn vào nhiều mùa vụ khác nhau, tùy thuộc điều kiện địa lý, khí hậu, đặc điểm sinh lý của cây dâu, thời điểm nuôi tằm và nhu cầu lấy hom giống

Dâu được đốn vào các thời vụ như sau:

 Đốn vào tháng 10, 11 khi cây dâu bước vào giai đoạn ngủ đông và sử dụng hom giống

 Đồn vào vụ hè, tháng 4 – 5 để có lá dâu nuôi tằm thu và xuân

3 Các loại hình đốn dâu

Tùy theo giống dâu, kỹ thuật thu hoạch, khả năng đầu tư có thể chọn các loại hình đốn sau:

 Đốn phớt để dâu mau thành thục, nhằm thu hoạch dâu cành

Phương pháp đốn phớt:

 Đốn phớt ngọn 20 – 25 cm trên thân chính

 Cắt tỉa bỏ cành nhỏ, cành yếu, sâu bệnh, tạo điều kiện dâu nảy mầm tập trung

 Sau đốn phớt kết hợp làm cỏ, cày lật đất, bón phân hữu cơ

 Khi dâu nảy mầm bón thúc phân vô cơ

 Thu hoạch dâu cành 2 – 3 lứa rồi đốn thấp trở lại vào tháng 4, 5

3.2 Đốn lửng

Đốn lửng vào tháng 4,5 hoặc tháng 9,10 hàng năm

H02-3: Đốn lửng

Ưu điểm của biện pháp đốn sát:

 Cây dâu thu hoạch lá sớm, sản lượng cao

 Thích hợp cho cây dâu trồng theo hàng

 Hạn chế được tác hại của gió bão

Phương pháp đốn sát:

 Đốn tất cả các cành trên khóm dâu, đốn cách mặt đất 5 – 10 cm

+ Sau đó, cày hoặc rạch hàng sâu 20 – 30 cm

+ Bón phân chuồng kết hợp lân, kali

- Hái la chân:

+ Hái bỏ những lá dâu già, lá dâu bệnh, lá dâu bẩn

+ Tỉa bỏ các mầm dâu vô hiệu, mầm có sâu bệnh

H02-6: Hái la chân sau đốn sát hàng năm

+ Số lá hái la chân bằng 1/5 tổng số lá trên thân

+ Loại lá này không nên tận dụng để cho tằm ăn vì hàm lượng dinh dưỡng kém, lá dâu thường bị bệnh và bẩn

H02-7: Vườn dâu sau hái la

 Tỉa mầm, định khóm:

+ Sau đốn khoảng thời gian 30 – 45 ngày, tiến hành tỉa mầm định khóm

+ Phương pháp tỉa: Trong một khóm dâu để lại 4 – 6 mầm to, khỏe, không sâu bệnh Tỉa bỏ những mầm còn lại

H02-8: Cây dâu sau khi tỉa mầm định khóm

3.4 Đốn trẻ lại

Sau thời gian khai thác sản phẩm 4 – 5 năm, cây dâu đi vào giai đoạn già cỗi năng suất chất lượng kém, hiệu quả đầu tư cho vườn dâu thấp, do đó cần có

kế hoạch đốn cải tạo

Phương pháp đốn cũng gần giống với đốn sát hàng năm nhưng đốn sát gốc, cách mặt đất 5 cm

Sau khi đống cần có kế hoạch chăm sóc cao hơn so với các phương pháp đốn khác

B Câu hỏi và Bài thực hành

Bài thực hành 1: Thực hành đốn phớt cây dâu

Bài thực hành 2: Thực hành đốn lửng cây dâu

Bài thực hành 3: Thực hành đốn sát cây dâu

Bài thực hành 4: Thực hành chăm sóc dâu sau khi đốn sát hàng năm

C Ghi nhớ

Cần chú ý nội dung trọng tâm sau:

 Kỹ thuật đốn dâu

 Kỹ thuật chăm sóc dâu sau khi đốn

Bài 4: HÁI DÂU

MĐ02-4

Lá dâu là thức ăn duy nhất của tằm dâu Sản lượng, năng suất, phẩm chất lá dâu không chỉ phụ thuộc vào các biện pháp kỹ thuật trồng dâu mà còn chịu ảnh hưởng của việc thu hoạch và bảo quản lá dâu

Chọn hình thức thu hoạch và bảo quản thích hợp sẽ giúp lá dâu có phẩm chất tốt và tăng hiệu quả trong chăn nuôi tằm

Mục tiêu

 Trình bày được tiêu chuẩn lá dâu làm thức ăn cho các tuổi tằm

 Xác định được thời điểm, vị trí hái

 Thực hiện hái dâu lá, dâu cành thành thạo với các dụng cụ phù hợp

 Tuân thủ các yêu cầu kỹ thuật thu hoạch đảm bảo chất lượng lá dâu và bảo vệ cây dâu

A Nội dung

1 Thu hoạch lá dâu

Khi thu hoạch lá dâu nuôi tằm sẽ ảnh huởng đến chức năng sinh lý bình thường cũng như sự sinh trưởng phát triển của cây dâu

Vì vậy, để đảm bảo cây dâu có khả năng sinh trưởng phát triển tốt, có sản lượng lá cao, chẩm chất lá đáp ứng được nhu cầu sinh lý của tằm, ta cần phải chọn phương pháp thu hoạch hợp lý

1.1 Số lượng lá dâu thu hoạch

Số lượng lá dâu thu hoạch nhiều hay ít phụ thuộc vào nhiều yếu tố như:

 Số lượng tằm: Nếu nuôi tằm với số lượng nhiều cần tăng số lượng lá dâu lên để đảm bảo tằm không bị đói

 Tuổi tằm: Tằm tuổi lớn yêu cầu số lượng lá dâu nhiều hơn rất nhiều so với tằm tuổi nhỏ

 Phương thức nuôi tằm ở từng địa phương: Nuôi tằm theo phương pháp truyền thống yêu cầu số lượng lá dâu nhiều hơn so với phương pháp nuôi tằm có đậy giấy

 Đặc điểm thời tiết khí hậu: Trong điều kiện nhiệt độ cao, ẩm độ thấp, lá dâu nhanh héo Vì vậy, trong điều kiện này, cần thu hoạch lá dâu nhiều hơn để đáp ứng nhu cầu ăn dâu của tằm

1.2 Phương thức thu hoạch lá dâu

Có 2 phương pháp thu hoạch dâu:

 Thu hoạch dâu lá

 Thu hoạch dâu cành

1.2.1 Phương thức thu hoạch dâu lá

Thu hoạch dâu lá là phương pháp được sử dụng phổ biến ở các cơ sở nuôi tằm nhỏ lẻ

Ưu và nhược điểm của phương thức thu hoạch lá:

 Ưu điểm:

+ Chọn được lá dâu phù hợp với tuổi tằm

+ Loại bỏ được những lá dâu kém chất lượng, lá bị sâu bệnh, chất lượng lá dâu đảm bảo

+ Không gây xước thân dâu

 Nhược điểm:

+ Tốn công lao động

+ Năng suất lao động thấp

Phương pháp thu hoạch dâu lá:

 Hái lá dâu theo thứ tự từ trên ngọn xuống, hái từng lá một

 Có thể hái phiến lá chừa lại cuống (băng tằm) hoặc hái cả cuống

 Sau khi hái lá cần tỉa bỏ cành bên, cành nhỏ, cành la, cành kém phát triển

để thúc đẩy mầm đỉnh phát triển

 Đối với tằm con hái chọn lá mềm phía trên

Vị trí hái lá dâu đối với từng tuổi tằm:

 Tằm tuổi 1 hái lá 1 – 2 tính từ ngọn xuống

 Tằm tuổi 2 hái lá 2 – 3 tính từ ngọn xuống

 Tằm tuổi 3 hái lá 4 – 5 – 6 tính từ ngọn xuống

 Tằm lớn hái lá thứ 7 đến gốc, loại bỏ lá già, vàng, sâu bệnh, lá kém chất lượng

1.2.2 Phương thức thu hoạch dâu cành

Phương thức thu hoạch dâu cành thích hợp với việc nuôi tằm lớn Tuyệt đối không cho tằm con ăn dâu cành

Thu hoạch dâu cành có ưu điểm:

 Năng suất lao động tăng

 Lá dâu cành bảo quản tươi lâu

 Thích hợp nuôi tằm trong điều kiện ẩm độ thấp, nhiệt độ cao