Tiết 128: Nghĩa tường minh

Hàm ý là phần thông báo tuy không được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu nhưng có thể suy ra từ những từ ngữ ấy.. Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài Hàm ý: Con không được ở nhà v

TRƯỜNG THCS TRẦN QUỐC TOẢN

TIẾNG VIỆT

Giáo viên dạy: Nguyễn Thị Ngh a i

KIỂM TRA BÀI CŨ:

Câu 1: Phân biệt nghĩa tường minh và hàm ý

Câu 2: Tìm câu chứa hàm ý trong đoạn trích sau và cho biết

nội dung của hàm ý.

Mẹ nó đâm nổi giận quơ đũa bếp dọa đánh, nó phải gọi nhưng lại nói trổng:

-Vô ăn cơm!

Anh Sáu vẫn ngồi im, giả vờ không nghe, chờ nói gọi “Ba vô ăn cơm” Con bé cứ đứng trong bếp nói vọng ra:

- Cơm chín rồi!

Anh cũng không quay lại.

(Nguyễn Quang Sáng, Chiếc lược ngà)

Câu 1: Nghĩa tường minh là phần thông báo được diễn đạt trực

tiếp bằng từ ngữ trong câu Hàm ý là phần thông báo tuy không được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu nhưng có thể suy

ra từ những từ ngữ ấy.

Câu 2: Tìm câu chứa hàm ý trong đoạn trích sau và cho biết nội

dung của hàm ý.

Mẹ nó đâm nổi giận quơ đũa bếp dọa đánh, nó phải gọi nhưng lại nói trổng:

-Vô ăn cơm!

Anh Sáu vẫn ngồi im, giả vờ không nghe, chờ nói gọi “Ba vô ăn cơm” Con bé cứ đứng trong bếp nói vọng ra:

- Cơm chín rồi!

Anh cũng không quay lại.

(Nguyễn Quang Sáng, Chiếc lược ngà)

Ông vô ăn cơm đi.

Đáp án:

Người nghe (Cái Tí)

Có năng lực giải

đoán hàm ý

Hiểu hàm ý: “Giảy nảy”, “Liệng củ khoai”, “Òa lên khóc”, “U bán con thật đấy ư? ”

Có ý thức đưa

hàm ý vào câu nói

Hàm ý: Mẹ đã

bán con cho nhà Cụ

Nghị thôn Đoài

- Con sẽ ăn ở nhà

cụ Nghị thôn Đoài.

Hàm ý: Con

không được ở nhà

với thầy u U phải

bán con

Chưa hiểu hàm ý

- Con chỉ được ăn ở

nhà bữa này nữa

thôi.

Tiết 128: B. NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý (tiếp theo)

I Điều kiện sử dụng hàm ý:

1 Ví dụ: Đoạn trích (SGK/90).

Người nói (Chị Dậu)

* Đọc đoạn trích sau và trả lời câu hỏi.

Chị Dậu vừa nói vừa mếu:

- Thôi u không ăn, để phần cho con Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi U không muốn tranh ăn của con Con cứ ăn thật no, không phải nhường nhịn cho

u.Cái Tí chưa hiểu hết ý câu nói của mẹ, nó xám mặt lại và hỏi bằng giọng luống cuống:

- Vậy thì bữa sau con ăn ở đâu ? Điểm thêm một “giây” nức nở, chị Dậu ngó con bằng cách xót xa:

- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài

Cái Tí nghe nói giãy nảy, giống như sét đánh bên tai, nó liệng củ khoai vào rổ và oà lên khóc:

- U bán con thật đấy ư ? Con van u, con lạy u, con còn bé bỏng, u đừng đem bán con đi, tội nghiệp U để cho con ở nhà chơi với em con

(Ngô Tất Tố, Tắt đèn)

2 Ghi nhớ: (SGK/91)

Có năng lực giải đoán hàm ý

Hiểu hàm ý: “Giảy nảy”, “Liệng củ khoai”, “Òa lên khóc”, “U bán con thật đấy ư? ”

Có ý thức đưa hàm ý vào câu nói

Hàm ý: Mẹ đã bán con cho nhà Cụ

Nghị thôn Đoài

Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài

Hàm ý: Con không được ở nhà với

Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi

Tiết 128: B. NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý (tiếp theo)

I Điều kiện sử dụng hàm ý:

1 Ví dụ: Đoạn trích (SGK/90)

2 Ghi nhớ: (SGK/91)

II Luyện tập:

Bài tập 1 / 91SGK

Bài tập 1: Người nói, người nghe những câu in đậm dưới đây là ai? Xác định hàm

ý của mỗi câu ấy Theo em, người nghe có hiểu hàm ý của người nói không?

Những chi tiết nào chứng tỏ điều đó?

a)– Anh nói nữa đi – Ông giục.

- Báo cáo hết! – Người con trai vụt trở

lại giọng vui vẻ – Năm phút nữa là mười

Còn hai mươi phút thôi Bác và cô vào

trong nhà Chè đã ngấm rồi đấy

Thì giờ ngắn ngủi còn lại thúc giục cả

chính người họa sĩ già Oâng theo liền anh

thanh niên vào trong nhà, đảo nhìn qua

một lượt trước khi ngồi xuống ghế.

(Nguyễn Thành Long – Lặng lẽ Sa Pa)

b) – […] Anh Tấn này! Anh bao giờ sang trọng rồi, còn cần quái gì các thứ đồ gỗ hư hỏng này nữa Chuyên chở lịch kịch lắm Cho chúng tôi khuân đi thôi Chúng tôi nhà nghèo dùng được tất.

- Có gì đâu mà sang trọng! Chúng tôi cần phải

bán các thứ này đi để…

-Aùi chà! Anh bao giờ làm quan rồi mà bảo là không sang trọng? Những ba nang hầu Mỗi lần

đi đâu là ngồi kiệu lớn tám người khiêng, còn bảo là không sang trọng? Hừ! Chẳng có gì giấu nổi chung tôi đâu!

Tôi biết không thể nói làm sao được đành ngậm miệng, đứng trầm ngâm.

- Oâi dào! Thật là càng giàu có càng không dám rời một đồng xu! Càng không dám rời đồng xu lại càng giàu có.

(Lỗ Tấn – Cố Hương)

Thoắt trong nàng đã chào thưa:

“Tiểu thư cũng có bây giờ đến đây !

Đàn bà dễ có mấy tay, Đời xưa mấy mặt đời này mấu gan!

Dễ dàng là thối hồng nhan,

Càng cay nghiệt lắm càng oan trái nhiều.”

Hoạn Thư hồn lạc phách xiêu,

Khấu đầu dưới trướng liệu điều kêu ca.

(Nguyễn Du –Truyện Kiều)

c)

Nội dung

Câu

Người nói

Hàm ý của câu in đậm Người

nghe

Người nghe có hiểu hàm ý không? Chi

tiết?

thanh niên

Mời bác và cô vào uống

và cô gái

Hiểu: “Ông theo liền

anh thanh niên vào trong nhà”, “ngồi xuống ghế.”

b Anh Tấn Chúng tôi không thể cho

được

Chị hàng đậu

Hiểu: “Thật là càng

giàu có càng không dám rời một đồng xu! Càng không dám rời đồng xu lại càng giàu có!”

Kiều Câu 1: Mỉa mai: quyền qúy cao sang như tiểu thư cũng

có lúc phải cúi đầu trước

“Hoa Nô” này ư?

Câu 2: Đe dọa: Hãy chuẩn

bị nhận sự báo oán thích đáng

Hoạn Thư Hiểu: phách xiêu - Khấu “Hồn lạc

đầu dưới trướng liệu điều kêu ca.”

?Hãy nhận xét, việc sử dụng hàm ý trong ba câu a, b,

c có thành công không? Từ đó, em rút ra kết luận gì về việc sử dụng hàm ý giữa người nói với người nghe?

Có năng lực giải đoán hàm ý

Hiểu hàm ý: “Giảy nảy”, “Liệng củ khoai”, “Òa lên khóc”, “U bán con thật đấy ư? ”

Có ý thức đưa hàm ý vào câu nói

Hàm ý: Mẹ đã bán con cho nhà Cụ

Nghị thôn Đoài

Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài

Hàm ý: Con không được ở nhà với

Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi

Tiết 128: B NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý (tiếp theo)

I Điều kiện sử dụng hàm ý:

1 Ví dụ: Đoạn trích (SGK/90)

2 Ghi nhớ: (SGK/91)

II Luyện tập :

Bài tập 1 / 91SGK

Bài tập 2 / 91SGK

Bài tập 2: Hàm ý của câu in đậm dưới đây là gì? Vì sao em bé không nói

thẳng được mà phải sử dụng hàm ý? Việc sử dụng hàm ý có thành công không? Vì sao?

Nó nhìn dáo dác một lúc rồi kêu lên:

-Cơm sôi rồi, chắt nước giùm cái! – Nó cũng lại nói trổng.

Tôi lên tiếng mở đường cho nó:

-Cháu phải gọi “Ba chắt nước giùm con”, phải nói như vậy.

Nó như không để ý đến câu nói của tôi, nó lại kêu lên:

-Cơm sôi rồi, nhão bây giờ!

Anh Sáu vẫn ngồi im […].

•Bài làm:

•* Hàm ý của câu “Cơm sôi rồi, nhão bây giờ!” là Chắt nước giùm để cơm

khỏi nhão.

•* Em bé dùng hàm ý Vì: Trước đó em đã nói thẳng mà không có kết quả

•* Việc sử dụng hàm ý không thành công Vì: “Anh Sáu vẫn ngồi im”, tức là tỏ ra không cộng tác.

Có năng lực giải đoán hàm ý

Hiểu hàm ý: “Giảy nảy”, “Liệng củ khoai”, “Òa lên khóc”, “U bán con thật đấy ư? ”

Có ý thức đưa hàm ý vào câu nói

Hàm ý: Mẹ đã bán con cho nhà Cụ

Nghị thôn Đoài

Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài

Hàm ý: Con không được ở nhà với

Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi

Tiết 128: B. NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý (tiếp theo)

I Điều kiện sử dụng hàm ý:

1 Ví dụ: Đoạn trích (SGK/90)

2 Ghi nhớ: (SGK/91)

II Luyện tập:

Bài tập 1 / 91 SGK

Bài tập 2 / 92 SGK

Bài tập 3 / 92 SGK

Bài tập 3: Hãy điền vào lượt lời của B trong đoạn thoại sau đây

một câu có chứa hàm ý từ chối.

A : Mai về quê với mình đi !

B : /…/

A : Đành vậy.

Mình đến bệnh viện chăm sóc bà nội.

Có năng lực giải đoán hàm ý

Hiểu hàm ý: “Giảy nảy”, “Liệng củ khoai”, “Òa lên khóc”, “U bán con thật đấy ư? ”

Có ý thức đưa hàm ý vào câu nói

Hàm ý: Mẹ đã bán con cho nhà Cụ

Nghị thôn Đoài

Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài

Hàm ý: Con không được ở nhà với

Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi

Tiết 128: B. NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý (tiếp theo)

I Điều kiện sử dụng hàm ý:

1 Ví dụ: Đoạn trích (SGK/90)

2 Ghi nhớ: (SGK/91)

II Luyện tập:

Bài tập 1 / 91 SGK

Bài tập 2 / 92 SGK

Bài tập 3 / 92 SGK

Bài tập 4 / 92 SGK

Bài tập 4: Tìm hàm ý của Lỗ Tấn qua việc ông so sánh “Hi

vọng” với “Con đường” trong các câu sau:

Tôi nghỉ bụng: Đã gọi là hi vọng thì không thể nói đâu là thật, đâu là hư Cũng giống như những con đương trên mặt đất; kì thực trên mặt đất vốn làm gì có đường Người ta đi mãi thì thành đường thôi.

(Lỗ Tấn – Cố hương)

Có năng lực giải đoán hàm ý

Hiểu hàm ý: “Giảy nảy”, “Liệng củ khoai”, “Òa lên khóc”, “U bán con thật đấy ư? ”

Có ý thức đưa hàm ý vào câu nói

Hàm ý: Mẹ đã bán con cho nhà Cụ

Nghị thôn Đoài

Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài

Hàm ý: Con không được ở nhà với

Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi

Tiết 128: B NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý (tiếp theo)

I Điều kiện sử dụng hàm ý:

1 Ví dụ: Đoạn trích SGK/90

2 Ghi nhớ: SGK/91

II Luyện tập:

Bài tập 1 / 91 SGK

Bài tập 2 / 92 SGK

Bài tập 3 / 92 SGK

Bài tập 4 / 92 SGK (BTVN)

Bài tập 5 / 93 SGK

Bài tập 5: Tìm những câu có hàm ý mời mọc hoặc từ chối trong các đoạn đối thoại

giữa em bé với những người ở trên mây và sóng (trong bài thơ Mây và sóng của Ta-go) Hãy viết thêm vào mỗi đoạn một câu có hàm ý mời mọc rõ hơn

Mây và sóng

Mẹ ơi, trên mây có người gọi con:

“Bọn tớ chơi từ khi thức dậy cho đến lúc chiều tà Bọn tớ chơi với bình minh vàng, bọn tớ chơi với vầng trăng bạc.”

Con hỏi: “Nhưng làm thế nào mình lên đó được?”

Họ đáp: “Hãy đến nơi tận cùng trái đất, đưa tay lên trời, cậu sẽ được nhấc bổng lên tận tầng mây”

“Mẹ mình đang đợi ở nhà” “Làm thế nào có thể rời mẹ mà đến được?”

Thế là họ mỉm cười bay đi

Nhưng con biết có trò chơi thú vị hơn, mẹ ạ

Con là mây và mẹ sẽ là trăng

Hai bàn tay con ôm lấy mẹ, và mái nhà ta sẽ là bầu trời xanh thẳm

(Ta-go)

Hàm ý mời mọc

Hàm ý từ chối

con bảo

-Câu có hàm ý mời mọc:

- “Không biết có ai muốn chơi với bọn tớ không”?

Hoặc - “Chơi với bọn tớ thích lắm”

Câu 1: Nghĩa tường minh là gì?

a) Là nghĩa được nhận ra bằng cách suy đoán.

b) Là nghĩa được diễn đạt trực tiếp bằng các từ ngữ trong câu.

c) Là nghĩa được tạo nên bằng cách nói ẩn dụ.

d) Là nghĩa được tạo nên bằng cách nói so sánh.

Câu 2: Điền từ thích hợp vào dấu (…) trong câu:

“… là phần thông báo tuy không được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu nhưng có thể được suy ra từ những từ ngữ ấy.”

a) Nghĩa tường minh b) Nghĩa khái quát c) Hàm ý d) Nghĩa cụ thể

Bài tập 6: Khoanh tròn vào đáp án đúng cho các câu hỏi sau:

Câu 3: Nối các ý ở cột A với các ý ở cột B sao chochính xác về điều kiện sử

dụng hàm ý.

1 Người nói (người viết).

2 Người nghe (người đọc).

a Có năng lực giải đoán hàm ý.

b Có trình độ văn hóa cao.

c Có ý thức đưa hàm ý vào câu nói.

Có năng lực giải đoán hàm ý

Hiểu hàm ý: “Giảy nảy”, “Liệng củ khoai”, “Òa lên khóc”, “U bán con thật đấy ư? ”

Có ý thức đưa hàm ý vào câu nói

Hàm ý: Mẹ đã bán con cho nhà Cụ

Nghị thôn Đoài

Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài

Hàm ý: Con không được ở nhà với

Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi

Tiết 128: B. NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý (tiếp theo)

I Điều kiện sử dụng hàm ý:

1 Ví dụ: Đoạn trích (SGK/90)

2 Ghi nhớ: (SGK/91)

II Luyện tập:

Bài tập 1 / 91 SGK

Bài tập 2 / 92 SGK

Bài tập 3 / 92 SGK

Bài tập 4 / 92 SGK (BTVN)

Bài tập 5 / 93 SGK

Dặn dò:

-Hoàn thành bài tập trong SGK, Học ghi nhớ Viết đoạn văn có sử dụng hàm ý và chỉ rõ hàm ý ấy do ai nói, ý nghĩa

-Ôn tập: Lập bảng thống kê các tác phẩm thơ đã học (Tên bài thơ, tác giả, năm sáng tác, thể thơ, nội dung nghệ thuật) Học thuộc lòng các bài thơ, tên tác giả, hoàn cảnh sáng tác, chủ đề Cảm nhận, phân tích những câu thơ, đoạn thơ hay